Uly Atalarymyzdan qalǵan Tarihat jolynyń Sopylyq iliminde Qazaq tarihynyń tek qana bir aýyz sózben emes, bir dybys tańbamen de jazylatyny aitylady. Zertteý barysynda buǵan kózim aiqyn jetti. Osy aitqanyma dálel retinde «T» tańbasynyń maǵynasyn Sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynǵandy jón kórdim:
«T» tańbasynyń tolyq maǵynasy ATA. Iá, Iá kádimgi ózin «Men qazaqpyn» deitin barlyq qazaq balasynyń kúndelikti aýyzdarynan tastamaityn jáne úilerimizdiń qaq tórinde otyratyn, aitqan ósietteri tek qana kózderiniń tirisinde emes, baqilyq bolǵannan keiin de eki etilmei oryndalýǵa tiisti Atalarymyz.
Dálel me? Tyńdap kórińiz?
Atam Qazaqtyń rýlyq shejiresine sáikes «T» tańbasy 30 tańbaly Qazaq Álipbiiniń tek qana 10 áribine jalǵanady:
1. At (Ad) – Ad atamyzdyń (qaýymynyń) aty jáne sonymen qatar minis jylqysynyń, iaǵni Qazan attyń avtory. Bizge osy atalarymyzdan sóz basy jáne sóz túbiri Ad (At), Ada (Ata), Adai (Atai), Adam (Atam), Qadam (Qaz Adam), Adamnyń aty (esimi), Minetin at (erdiń serigi), Atyshýly (áigili), Ataq (abyroi), Ataman, Ataý, Atyraý, Atalyq, Adaq (Ataq), Adym (Atym), MAD (Mat), Madai (Maadai, Man Adai, Matai) t.t. qaldy.
2. Át (Ád) – Átteń, Átesh, Átir, Átkenshek, Ádis, Ádil, Ádildik, Ádilet, Ádep, Ádet, Ádemi, MÁD, Mádeniet t.t.
3. Et (Ed) – Et (et pen súiek), Etý, Etpeý, Etik, Ketik, Kete, Etistik (qimyl, áreket), Edi, Edil (Attila), Edil (ózen), Edige t.t.
4. It (Id) – It eli, Itarqa, It balyq, It shana, Itelgi, It balyq, It júzim, Bit, Kit, Semit, Hamit, Qidan, Qidalaý t.t.
5. Ot (Od) – Ot, Ota, Ot ana, Otan, Otar (bir otar qoi, sol siiaqty aidaǵan jaqqa júretin el), Otpan, Otyn, Otyrý, Otaý, Ottyq, Otyrdy (etistik), Odaq, Bodan, Odaǵai, Qodar, Odan basqa. Eske usta! Qazaqta «Od» túbirimen osy beseýinen basqa sóz jasalmaidy. Demek, shamań jetse óz otyńdy óziń jaǵyp, bólek jónińe otyrǵanyń durys, al Odaqty Odaǵai dúnie dep, ol bodandyqtyń jasyryn (balama) ataýy dep tur. Qazaqtyń áigili eposy «Qozy Kórpesh Baian Sulýdaǵy» Qodardyń roli Odaq pen Bodandy Odaǵai dúnie dep, odan basqanyń bárin jasańdar degendi bildirgeni. Qairan atalarym, tarih jazsań osylai jaz. Osydan keiin senderdi qalaisha Qaz bi (Qas bi) dep atamassyń. Demek, uly atalarymyzdyń bizge eskertýi Kedendik odaq pen Eýro odaqtyń túbi jaqsylyqqa aparmaidy dep tur. Sebebi, kúshti men álsiz, kóp el men az el, bai el men kedei el, mádenieti joǵary el men mádenieti tómen el teń dárejede Odaq qura almaidy. Onyń ústine Mádenieti tómen el kópshilik bolsa, mádenietti eldi búldiredi dep eskertip otyr. Kúni keshegi Keńester Odaǵy osy aitqanymyzdyń aidai aiǵaǵy bolmaq. Qysqasy, alpystaǵy dana qariiadan alty jasar balaǵa ainalasyń.
6. Ót (Ód) – Óte, Óten, Ótkir, Ótý, Ótkel, Ótirik, Ótkizý, Bóten, Kóterý, Kóde, Bódene t.t.
7. Ut (Ud) – Ud paiǵambar, Ut (Ud) qaýymy, Utys, Utyr, Utý, Utyr (utyryn tabý), Qut, But, Jut, Tut aǵashy, Udaiy, Qudaiy, Qudaike (Qý Adai Áke) t.t.
8. Út (Úd) – Útir, Kút, Kútý, Kútpeý, Kútimi bar, Údek sýy (Mańǵystaý), Údere kóshý t.t.
9. Yt (Yd) – Ytyr, Ytyrylý, Zytý, Zytty, Sytylyp shyqty, Shyt (mata), Ýyt (ýyty kúshti), Ydys, Qydyr ata, qydyrý, ydyrap ketý t.t.
Toǵyz sany Adaidyń toǵyzynshy býyn urpaǵy Tobyshtardyń sandyq ataýy. Qazaq shejiresindegi Adam balasynyń zaiyry toǵyz ataǵa deiin jetedi, toǵyzdan keiin ydyraý bastalady deitinderi osydan. Búkil álemdi bilegen Qazaq qaǵandarynyń barlyǵynyń biligi toǵyz ataǵa deiin jetken. Bárinde de toǵyzynshy urpaqtan keiin ydyrap otyrǵan. Allataǵala toǵyzdan artyq jaratpaǵan dep, ejelgi shejirelerdiń bárinde aitylady. Álemdi bilegen Qazaqtyń Altyn Ordasynyń uly qaǵany Shyńǵyshannyń da zaiyry Toǵyz atadan keiin ydyraǵan. Altyn Ordanyń eń sońǵy uly bileýshisi Toqtamys Jary da Shyńǵys qaǵannyń toǵyzynshy urpaǵy bolatyn. Qaǵanat eki júz jylǵa jýyq búkil álemge biligin júrgizdi. Al Ebrei men Orystar qurǵan Evangeliede aitylǵandai «Jerdegi Qudai patshalyǵy» (ultsyz, dinsiz, el biligine qoldaryna qarý alyp qarsy shyqqan qylmyskerler qurǵan KSRO) bar-joǵy jetpis jylda talqany shyǵyp, qaita ońalmastai bolyp kúirep, kúli kókke ushty. Bir memlekettiń ornyna qaitadan on bes ulttyq memleket dúniege keldi. Qazaqtyń ejelgi Ata salty (zańy) qaita qalpyna keldi.
10. It (Id) - It (birinshi býynda joq), keiingilerde Kitap (bilim jinaqtaýshy), Bitir, Bitirý, Bitisý, Titirkený, Idiris paiǵambar, Kidirý, Dittegen jerge jetý, Kiit t.t. Ózderińiz kórip otyrǵandai Bir men bastalyp Onmen aiaqtalady, iaǵni Adai(m) Atamen bastalyp, Muńal Atamen aiaqtalady. Muńaldardyń Adai atanyń qarashańyraǵynyń iesi delinetininiń syry osy. On sany Muńaldardyń sandyq ataýy. Muńaldyń Qiian - Qiiatynan shyqqan álem iesi Shyńǵyshan qurǵan qaǵanattyń (imperiianyń) Mońǵol atanyp júrgenderiniń syry osy. Shyńǵys qaǵannyń Toǵyz shashaqty týynyń bolýy, qasynda Toǵyz órlik atanǵan toǵyz bii bolatynynyń da syry osy.
«T» tańbasy bastaýda turyp tek qana 11 túbir sóz jasalady. Olar : Ta, Tá, Te, Ti, To, Tó, Tú, Tu, Tý, Ty, Ti.
11. Ta - Ata, Tar, Tarqa (Tarih Aǵa), Tarih Ata, Tarih (bolyp ótken dúnie endi eshqashan ózgermeidi), Taz, Taraz, Tarazy, Taq, Tań, Tas, Taz, Taý, Tatar (halyq), taraq, taraqty (rý), tary, tajal, tarǵyl, tam, tamyr, tap, tapqyr t.t.
12. Tá - Táz, Tázike (sóz túbirinde (óz túbinde) qazaqtyń Áz ákesi men Áz áýliesi tur), Táj, Táji (túbirinde Áje tur), Tájen, Tájik, Tájribe, ótken tarihtyń tálim, tárbiesi, Táýekel, Táte, Tásil, Tártip, Tálimger t.t.
Túsinikteme: Qazaqtyń handary men qaǵandary bastaryna kietin tájderine Ájelerin esimin qoiǵan bolyp tur. Anaǵa degen budan asqan qurmettiń bolýy múmkin be?
13. Te - Tez, Tek (Ata tek), Teke (rý aty), Ter, Teri, Teris, Teriskei, Terek, Temir, Temir-tersek, Temirqazyq, Tel, Telim, Tep, Tebý, Tes, Tesý t.t.
14. Ti – Tidi, timedi, tigen, timegen, tittei, tiek, tiyn, time t.t.;
15. To - Tor, Tory, Tory at (Taýrat), Toryǵý, Tomar, Toq, Toqý, Toqym, Toba, Tobysh (rý aty), Tobyl (ózen), toǵyz, toqsan, toqsan toǵyz t.t. (Tobyshtardyń sandyq ataýy), top, topyraq, toǵai, toq, toi (toiǵan adam ǵana toi jasai alady), ton t.t.;
Atam Qazaqtyń sóz jasaý júiesi osy besinshi býynda turǵan osy uǵymdardyń bárine bes, iaǵni óte jaqsy degen baǵa qoiǵan.
16. Tó – Tór, Tóre (Tór iesi), Tórt, Tórge shyǵý, Tórelik aitý, Tóbe, Tóbege shyǵý, Tós, Tósek, Tól, Tóle, Tólesin t.t.
Túsinikteme: Búgingi Ata-tegin eshkim ajyrata almai júrgen Tórelerdiń tegi osy. Tórt sany Adaidyń eki balasynyń kishisi Kelimberdiniń úlken uly, iaǵni tórtinshi býyn urpaǵy Qunanorystardyń jáne osy Tórelerdiń sandyq ataýy.
17. Tú – túz, túzý júrý, túp, túp-túbiri, túr, Túrik (Túr jigi (rýy)), túren salý, túk, túgel, tún, túnek, túń, túńilý, tús, tús kórý, túsik, tút, tútin, tútik, túmen, túie, túime, túleý t.t.
18. Tu – Tuq, Tuqym, Tuǵyr, Tuz, Tujyrym, Tuq, Tuqym, Tur, Turý, Turaq, Turan, Turar, Turaq, Tul, Tulym, Tum, Tumar, Tumsa, Tunjyraý, Tuńǵysh, Tus, Tusaý, Tut, Tut aǵashy, Tulpar t.t.
19. Tý (jalaý, Tý bailar, Týý (bala týý (kóbeiý)) t.t.
20. Ty - Tyń, Tyńdaý, Tynys, Tymaq, Tyz, Tyz etý, Tym bolmasa, Tys, Tysqary, Tyrma, Tyrna, Tyrnaqtai, Tyr jalańash, Tyshqan, Alty, Altyn t.t.
21. Ti - tik, tik turý, tike júrý, tiken, tiz, tize, til, tilek, tiri, tirlik, tireý, tis, tiz, tize, jeti, jetige jetpegen jetim t.t.
Ózderińiz kórip otyrǵandai, «At» pen bastalyp, «It» pen aiaqtalǵan On atalyq júieni «Ta» men «Ti» dep keri qarai oqysaq maǵynalary taǵy da «T» dan bastalatyn kelesi býynnyń tarihynan tolyqtai málimet beredi jáne ol sol burynǵy On ata kúiinde qalady.
Oiymyzdy ary qarai jalǵastyryp, T-ny (Atany) basyna, ortasyna A-ny (Adany, iaǵni bastaýdy) qoiyp sóz jasar bolsaq, Qazaq Álipbiiniń 30 tańbasynyń teń jartysyn ǵana, iaǵni 50/50 paiyzyn quraityn sóz jasalatynyn kóremiz:
1.Tab, 2. Taǵ, 3.Taj, 4.Taz, 5.Tai, 6.Taq, 7.Tal, 8.Tam, 9.Tan, 10.Tań, 11.Tap, 12.Tar, 13.Tas, 14.Tat, 15.Taý.
Bárin túgel taldap jatpai-aq, tek qana bir mysal keltire keteiin: Úshinshi bolyp turǵan «Taj» degen túbirden tajaldan basqa sóz jasalmaidy. Nege? Sebebi, úshinshi býyn urpaq Nuq paiǵambar zamanynda topan sýda opat bolǵan.
Taǵy bir mysal: Búkil álem elderinde «karta» degen oiyn bar. Osy oiynda «Tuz»-dyń barlyq kartaǵa bas bolyp, bárin basatyny osydan.
Ejelde barlyq dúnie toǵyz sanymen eseptelgen. Mysaly, búgingi qazaqta toǵyz qumalaq (oiyn), toǵyz-toǵyzdy qalyńmal (uzatylǵan qyzǵa beriletin dúnie-múliktiń ár birin toǵyz-toǵyzdan jasap berý, tipti minetin aty toǵyz, artatyn túiesi toǵyz bolady).
Toǵyz aiyp (beriletin jazanyń salmaǵyna orai – bir toǵyz, eki toǵyz, úsh toǵyz dep, ony toǵyz-toǵyzǵa kóteredi). Bir toǵyz-toǵyz besti-bes jasar at. Al osy aiyp toǵyz-toǵyzǵa barǵanda «toqal toǵyz» dep atalǵan. Bul toqsan at.
«Toǵyz bie tartý ǵyp
Aldyna alyp baraiyq (340 bet).
…Jiberdi tartý qylyp toǵyz adam («Qambar batyr» 344 bet).
«Toǵyz qabat torqańnan – toqtashyqtyń terisi artyq» degen mátel de erteden beri aitylyp keledi.
«Ómirdegi bolatyn nárselerdiń toǵyzdan asatyny bolmaidy», dep danyshpandar aitqan. (Ábilǵazy «Túrik shejiresi»).
«Túrik halqynda ne nárseni bolsa da, toǵyzǵa aparatyn ádet bar, qudaitaǵala odan artyq jaratpaǵan» (Sharafýtdin Iezdi «Zafarnama»). Aitsa aitqandai, Shyńǵys qaǵan negizin qalaǵan «Altyn Ordanyń» eń sońǵy uly hany Toqtamys Shyńǵyshannyń toǵyzynshy urpaǵy bolyp tabylady.
«T» tańbasy: Ult (ul bala ósip-ónip, kóbeiip ultqa ainalyp tur), jut (Jýdy eliniń (Qazyǵurt ejelde Jýdy taýy dep atalǵan) malynan eshteńe qalmaǵan), sút (sýdyń aǵarǵan eń sapaly túri), syrt (ishte eshkim qalmaǵan), jylt (kórindi de joq boldy), órt (bári janyp ketken), bult – bý jinalyp bultqa ainalǵan, Noǵaily kóbeiip, Noǵaityǵa, Kún batyp Túnge ainalǵan t. t. bolyp kete beredi.
Qazaqta «Jurt - Ata jurt», «Salt - Ata salty» degen sóz tirkesteri bar. Basy Ata men Anany syilaýdan bastalyp, arty áke men shesheni, aǵa men jeńgeni jáne árbir qazaq balasy ózinen úlkenderdiń bárin syilaýmen jalǵasady. Men qazaqpyn degen janǵa bul qaǵida ózgermeýge tiis.
Ata saltymyzdyń shejirelik tarihy Adam Atadan bastalyp, Aǵa men Aqiqattyń avtory besinshi býyn Aqpandarmen aǵaryp, týystyǵy bólinbeitin jetinshi Ata Buzaý Jemneilermen jetisip, toǵyzynshy býyn Tobyshtarmen tolysyp, sońǵy núktesi qoiylǵan Atalarymyzdyń saltqa ainalǵan dástúri bolyp tabylady.
Bul búgingi tilmen aitqanda, Ata zań (Konstitýtsiia) dep atalady. Búgingi Ata zańymyzdyń negizinde, tek qana bizdiń emes búkil álem elderi zańdarynyń negizinde Qazaqtyń Ata salty jatyr. Aiyrmasy Qazaqtyń Ata salty 70 000 jyldan beri ózgermei kele jatsa, búgingi zańdar azǵana bileýshi qaltaly toptardyń yńǵaiyna qarai kúnine «myń qubylady».
Jurt - Jý, Ur degen eki birikken sózden jáne «T» dybysynan turady. Jý eli, Jýdy taýy qazirgi Qazyǵurttyń (Qazyq jurttyń) ejelgi ataýy. Al Ur (Úr) – Turan men Túriktiń túp ataýy. Soǵan sáikes, Er jigittiń úsh jurty bar. Olar: óz jurty, naǵashy jurty jáne qaiyn jurty delinedi.
Túrki demekshi, Túrik, Túrki, (Tur jigi), Turannyń «týra, týra jol" degen de maǵynasy bar. Týranyń taǵy bir maǵynasy oq, oqtai túzý, ári jyldam jáne týra joldan taimaityn, shynshyl degen sóz. Sonda Turan ataýy týrashyl, shynshyldar eli degendi bildiredi.
Qozǵaýshy kúshi jebreiler bolǵan Keńestik Qyzyl úkimet ary da uly babalar, beri de uly Shyńǵys qaǵan qurǵan alyp memleketti (Túrkistan) qaita qalpyna keltirýge barynsha jan salǵan Alashorda arystaryn túgeldei qyrǵynǵa ushyratty. Burynǵysha búkil túriktiń basyn qosyp úlken Túrkistan memleketin qalpyna keltirýge barynsha jantalasqan Mustafa Shoqai bylai dep jazypty: «Búgin Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Ózbekstan, Qaraqalpaqstan, Túrikmenstan hám Tájikstan dep jat úkimet kúshin alty júmhúrietke bólip turǵan Túrkistan – bólinbes, airylmas bir ólke. Halqynyń qany bir, tili bir, dini bir». «...Túrik halqy – batyr halyq. Túrik halqy – arystan er halyq. Kimnen taiaq jegendei bizdiń túriktiń balasy, aldyryp júrgen dushmanǵa aýyzynyń alasy».
Týra osyndai ósietti bizge Qojabergen jyraýda qaldyrǵan:
«Alashqa jatqan alty eldiń,
Túpki atasy Turannan,
Jańylmańdar qazaǵym,
Alash baba urannan».
Mine osy Turannyń túbiri "Uran" bolady. Iá,Iá! Kádimgi Án uran degenimizdegi Uran, iaǵni ejelgi qazaqtardyń rýlyq urany. Sol urannyń aldyna "T" tańbasy qoiylyp Turan bolyp búkil álemge týra joldy kórsetip tur.
Demek, "T" dybys – tańbasynyń negizgi syry, onyń týra joldy kórsetetinde.
«T» tańbasy Man Atadan sanaǵanda jetinshi býyn. Bul joǵaryda aitqanymdai, aldyńǵy jetinshi býyn Buzaý-Jemeneidiń tolyp, tolysýy. Astyń atasyn «Tuz» dep ataitynymyz osydan. Buz ben Tuzdyń túbirles bolatyny da osydan.
Alyp bidiń (Álippeniń) eń basynda turǵan A, Ad, Ada, Adai, Adam osy «T» dybys-tańbasyna jetkende tolyp, tolysyp At, Ata, Atai, Atam bolyp shyǵady.
Áńgimeniń qysqasy, «T» tańbasynyń tolyp tolysqan Atalar degendi bildiretini ejelgi Shyǵys ǵulamalary eńbekteriniń bárinde aiqyn jazylǵan.
Uly Jaratýshy – Allanyń toqsan toǵyz esimi bar delinetininiń de syry osy.
«T» tańbasy atyna zaty sai «Asa taiaq» beinesinde jasalǵan. Taiaqtyń ústi beinelep aitqanda jabylǵan. Bul «T»-ǵa jetý dúnieniń shegi, ary qarai asa almaisyń degen sóz. Mine «T» dybysy osylai sóileidi.
Airyqsha atap ótetin jaǵdai, bútkil jer betinde «T» tańbasynyń syryn tolyqtai asha alatyn jalǵyz ǵana ilim bar. Ol Tarihat (Tarih Ata) joly, iaǵni Sopylyq ilim» dep atalady. Ol el arasynda Ar ilimi, Hal ilimi, Haq ilimi, Jan ilimi dep te atala beredi. 360 áýlieli kieli Mańǵystaýdaǵy ejelgi qorym qulpytastaryndaǵy osy «Asa taiaq» beinesiniń kóptep kezdesetinderiniń de syry osy. Sopylyq ilimdi ustanýshylardyń basty simvoly «Asa taiaq» bolatyny da osydan.
Qazaq arasynda taiaq (bir syzyq) beinesindegi álip, kóseý, baqan, jebe dep atalatyn tańbalardy iemdenetin rýlarǵa Qańly, Siqym, Ysty, Oiyq, Tana, Qyzylqurt, Qoja t.t. jatady. Eki taiaq beinesin Qypshaq, Tama, Kereiitter iemdense, ushy úshkir jebeni Adai, týra «T» nyń ózin Jaǵalbaily rýy iemdenedi, biraq ony ózderi balta dep ataidy.
Qazaq Álipbiiniń sońǵy otyzynshy tańbasy «I»-men belgilenip, ústine núkte qoiylǵan. Nege degen suraqtyń jaýabyn ózderińizge qaldyrdym.
Taǵy qaitalaimyn, osy tańba alǵashqy Ad qaýymynyń tolyp, tolysqan urpaqtaryn - Adam atyna (Atyń Kim?), Adany – Ataǵa, Adaidy – Ataiǵa, Adamdy – Atamǵa (meniń Atama) ainaldyryp tur. Ózderińiz kórip otyrǵandai, osy «T» dybys tańbasy bolmasa, ATA degen qasietti uǵym dúniege kelmegen bolar edi.
Aqiqatynda, Atasyn moiyndamaityn birde-bir el joq. «T» tańbasy ejelgi qazaqta da, Latynda da, Kirilde de (Latyn Kirilde de) dál osylai belgilenedi. Demek, bul ejelde búkil álem elderiniń tek qana bir tilde, iaǵni Qazaqtyń Ana tilinde sóilegenin kórsetedi. Keleshekte muny búkil álem elderi tolyqtai moiyndaityn bolady. Ol kún alys emes.
Qalǵan 29 tańbanyń syryn myna siltemelerden oqi alasyz: (http://abai.kz/post/53374 jáne http://abai.kz/post/51832).
Sózimniń sońynda aitarym, qazirgi tańda latyn álipbiine ótý máselesi, shyndap qolǵa alynyp otyrǵany barshamyzǵa belgili. Qazaqtyń til men tarih ǵalymdary da, ózgeler de óz oilaryn ortaǵa alýda. Alaida, bir ókinishtisi solardyń birde-biri árbir dybys-tańbanyń syryn ashyp, qazaqtyń shejire deregine sóikestigin dáleldep, dáiekti derekter keltirip otyrǵan joq.
Óteiin dep otyrǵan dybys tańbalarymyzdy «tise terekke, timese butaqqa» degendei qalai bolsa, solai belgilei salý aqyl-oiy tolyspaǵan, bilim deńgeii mektep oqýshysy deńgeiinen aspaǵan, Uly Atalarymyzdyń shejire-tarihynan maqrum qalǵan máńgúrtterdiń isi bolmaq. Latyn Álipbiin usynyp otyrǵan Til men Tarih ǵylymy mamandary árbir usynǵan tańbalaryńyzdyń syryn dál osylai dáleldep berýlerińizdi jáne ony halyq talqysyna salýlaryńyzdy usynamyn!
Muhambetkárim Qojyrbaiuly,
Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)