ۇلى اتالارىمىزدان قالعان تاريحات جولىنىڭ سوپىلىق ٸلٸمٸندە قازاق تاريحىنىڭ تەك قانا بٸر اۋىز سٶزبەن ەمەس, بٸر دىبىس تاڭبامەن دە جازىلاتىنى ايتىلادى. زەرتتەۋ بارىسىندا بۇعان كٶزٸم ايقىن جەتتٸ. وسى ايتقانىما دەلەل رەتٸندە «ت» تاڭباسىنىڭ ماعىناسىن سٸزدەردٸڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنعاندى جٶن كٶردٸم:
«ت» تاڭباسىنىڭ تولىق ماعىناسى اتا. يە, يە كەدٸمگٸ ٶزٸن «مەن قازاقپىن» دەيتٸن بارلىق قازاق بالاسىنىڭ كٷندەلٸكتٸ اۋىزدارىنان تاستامايتىن جەنە ٷيلەرٸمٸزدٸڭ قاق تٶرٸندە وتىراتىن, ايتقان ٶسيەتتەرٸ تەك قانا كٶزدەرٸنٸڭ تٸرٸسٸندە ەمەس, باقيلىق بولعاننان كەيٸن دە ەكٸ ەتٸلمەي ورىندالۋعا تيٸستٸ اتالارىمىز.
دەلەل مە? تىڭداپ كٶرٸڭٸز?
اتام قازاقتىڭ رۋلىق شەجٸرەسٸنە سەيكەس «ت» تاڭباسى 30 تاڭبالى قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ تەك قانا 10 ەرٸبٸنە جالعانادى:
1. ات (اد) – اد اتامىزدىڭ (قاۋىمىنىڭ) اتى جەنە سونىمەن قاتار مٸنٸس جىلقىسىنىڭ, ياعني قازان اتتىڭ اۆتورى. بٸزگە وسى اتالارىمىزدان سٶز باسى جەنە سٶز تٷبٸرٸ اد (ات), ادا (اتا), اداي (اتاي), ادام (اتام), قادام (قاز ادام), ادامنىڭ اتى (ەسٸمٸ), مٸنەتٸن ات (ەردٸڭ سەرٸگٸ), اتىشۋلى (ەيگٸلٸ), اتاق (ابىروي), اتامان, اتاۋ, اتىراۋ, اتالىق, اداق (اتاق), ادىم (اتىم), ماد (مات), ماداي (مااداي, مان اداي, ماتاي) ت.ت. قالدى.
2. ەت (ەد) – ەتتەڭ, ەتەش, ەتٸر, ەتكەنشەك, ەدٸس, ەدٸل, ەدٸلدٸك, ەدٸلەت, ەدەپ, ەدەت, ەدەمٸ, مەد, مەدەنيەت ت.ت.
3. ەت (ەد) – ەت (ەت پەن سٷيەك), ەتۋ, ەتپەۋ, ەتٸك, كەتٸك, كەتە, ەتٸستٸك (قيمىل, ەرەكەت), ەدٸ, ەدٸل (اتتيلا), ەدٸل (ٶزەن), ەدٸگە ت.ت.
4. يت (يد) – يت ەلٸ, يتارقا, يت بالىق, يت شانا, يتەلگٸ, يت بالىق, يت جٷزٸم, بيت, كيت, سەميت, حاميت, قيدان, قيدالاۋ ت.ت.
5. وت (ود) – وت, وتا, وت انا, وتان, وتار (بٸر وتار قوي, سول سيياقتى ايداعان جاققا جٷرەتٸن ەل), وتپان, وتىن, وتىرۋ, وتاۋ, وتتىق, وتىردى (ەتٸستٸك), وداق, بودان, وداعاي, قودار, ودان باسقا. ەسكە ۇستا! قازاقتا «ود» تٷبٸرٸمەن وسى بەسەۋٸنەن باسقا سٶز جاسالمايدى. دەمەك, شاماڭ جەتسە ٶز وتىڭدى ٶزٸڭ جاعىپ, بٶلەك جٶنٸڭە وتىرعانىڭ دۇرىس, ال وداقتى وداعاي دٷنيە دەپ, ول بوداندىقتىڭ جاسىرىن (بالاما) اتاۋى دەپ تۇر. قازاقتىڭ ەيگٸلٸ ەپوسى «قوزى كٶرپەش بايان سۇلۋداعى» قوداردىڭ رولٸ وداق پەن بوداندى وداعاي دٷنيە دەپ, ودان باسقانىڭ بەرٸن جاساڭدار دەگەندٸ بٸلدٸرگەنٸ. قايران اتالارىم, تاريح جازساڭ وسىلاي جاز. وسىدان كەيٸن سەندەردٸ قالايشا قاز بي (قاس بي) دەپ اتاماسسىڭ. دەمەك, ۇلى اتالارىمىزدىڭ بٸزگە ەسكەرتۋٸ كەدەندٸك وداق پەن ەۋرو وداقتىڭ تٷبٸ جاقسىلىققا اپارمايدى دەپ تۇر. سەبەبٸ, كٷشتٸ مەن ەلسٸز, كٶپ ەل مەن از ەل, باي ەل مەن كەدەي ەل, مەدەنيەتٸ جوعارى ەل مەن مەدەنيەتٸ تٶمەن ەل تەڭ دەرەجەدە وداق قۇرا المايدى. ونىڭ ٷستٸنە مەدەنيەتٸ تٶمەن ەل كٶپشٸلٸك بولسا, مەدەنيەتتٸ ەلدٸ بٷلدٸرەدٸ دەپ ەسكەرتٸپ وتىر. كٷنٸ كەشەگٸ كەڭەستەر وداعى وسى ايتقانىمىزدىڭ ايداي ايعاعى بولماق. قىسقاسى, الپىستاعى دانا قارييادان التى جاسار بالاعا اينالاسىڭ.
6. ٶت (ٶد) – ٶتە, ٶتەن, ٶتكٸر, ٶتۋ, ٶتكەل, ٶتٸرٸك, ٶتكٸزۋ, بٶتەن, كٶتەرۋ, كٶدە, بٶدەنە ت.ت.
7. ۇت (ۇد) – ۇد پايعامبار, ۇت (ۇد) قاۋىمى, ۇتىس, ۇتىر, ۇتۋ, ۇتىر (ۇتىرىن تابۋ), قۇت, بۇت, جۇت, تۇت اعاشى, ۇدايى, قۇدايى, قۇدايكە (قۋ اداي ەكە) ت.ت.
8. ٷت (ٷد) – ٷتٸر, كٷت, كٷتۋ, كٷتپەۋ, كٷتٸمٸ بار, ٷدەك سۋى (ماڭعىستاۋ), ٷدەرە كٶشۋ ت.ت.
9. ىت (ىد) – ىتىر, ىتىرىلۋ, زىتۋ, زىتتى, سىتىلىپ شىقتى, شىت (ماتا), ۋىت (ۋىتى كٷشتٸ), ىدىس, قىدىر اتا, قىدىرۋ, ىدىراپ كەتۋ ت.ت.
توعىز سانى ادايدىڭ توعىزىنشى بۋىن ۇرپاعى توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى. قازاق شەجٸرەسٸندەگٸ ادام بالاسىنىڭ زايىرى توعىز اتاعا دەيٸن جەتەدٸ, توعىزدان كەيٸن ىدىراۋ باستالادى دەيتٸندەرٸ وسىدان. بٷكٸل ەلەمدٸ بيلەگەن قازاق قاعاندارىنىڭ بارلىعىنىڭ بيلٸگٸ توعىز اتاعا دەيٸن جەتكەن. بەرٸندە دە توعىزىنشى ۇرپاقتان كەيٸن ىدىراپ وتىرعان. اللاتاعالا توعىزدان ارتىق جاراتپاعان دەپ, ەجەلگٸ شەجٸرەلەردٸڭ بەرٸندە ايتىلادى. ەلەمدٸ بيلەگەن قازاقتىڭ التىن ورداسىنىڭ ۇلى قاعانى شىڭعىسحاننىڭ دا زايىرى توعىز اتادان كەيٸن ىدىراعان. التىن وردانىڭ ەڭ سوڭعى ۇلى بيلەۋشٸسٸ توقتامىس جارى دا شىڭعىس قاعاننىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى بولاتىن. قاعانات ەكٸ جٷز جىلعا جۋىق بٷكٸل ەلەمگە بيلٸگٸن جٷرگٸزدٸ. ال ەبرەي مەن ورىستار قۇرعان ەۆانگەليەدە ايتىلعانداي «جەردەگٸ قۇداي پاتشالىعى» (ۇلتسىز, دٸنسٸز, ەل بيلٸگٸنە قولدارىنا قارۋ الىپ قارسى شىققان قىلمىسكەرلەر قۇرعان كسرو) بار-جوعى جەتپٸس جىلدا تالقانى شىعىپ, قايتا وڭالماستاي بولىپ كٷيرەپ, كٷلٸ كٶككە ۇشتى. بٸر مەملەكەتتٸڭ ورنىنا قايتادان ون بەس ۇلتتىق مەملەكەت دٷنيەگە كەلدٸ. قازاقتىڭ ەجەلگٸ اتا سالتى (زاڭى) قايتا قالپىنا كەلدٸ.
10. ٸت (ٸد) - ٸت (بٸرٸنشٸ بۋىندا جوق), كەيٸنگٸلەردە كٸتاپ (بٸلٸم جيناقتاۋشى), بٸتٸر, بٸتٸرۋ, بٸتٸسۋ, تٸتٸركەنۋ, ٸدٸرٸس پايعامبار, كٸدٸرۋ, دٸتتەگەن جەرگە جەتۋ, كيٸت ت.ت. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي بٸر مەن باستالىپ ونمەن اياقتالادى, ياعني اداي(م) اتامەن باستالىپ, مۇڭال اتامەن اياقتالادى. مۇڭالداردىڭ اداي اتانىڭ قاراشاڭىراعىنىڭ يەسٸ دەلٸنەتٸنٸنٸڭ سىرى وسى. ون سانى مۇڭالداردىڭ ساندىق اتاۋى. مۇڭالدىڭ قييان - قيياتىنان شىققان ەلەم يەسٸ شىڭعىسحان قۇرعان قاعاناتتىڭ (يمپەرييانىڭ) موڭعول اتانىپ جٷرگەندەرٸنٸڭ سىرى وسى. شىڭعىس قاعاننىڭ توعىز شاشاقتى تۋىنىڭ بولۋى, قاسىندا توعىز ٶرلٸك اتانعان توعىز بيٸ بولاتىنىنىڭ دا سىرى وسى.
«ت» تاڭباسى باستاۋدا تۇرىپ تەك قانا 11 تٷبٸر سٶز جاسالادى. ولار : تا, تە, تە, تي, تو, تٶ, تٷ, تۇ, تۋ, تى, تٸ.
11. تا - اتا, تار, تارقا (تاريح اعا), تاريح اتا, تاريح (بولىپ ٶتكەن دٷنيە ەندٸ ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ), تاز, تاراز, تارازى, تاق, تاڭ, تاس, تاز, تاۋ, تاتار (حالىق), تاراق, تاراقتى (رۋ), تارى, تاجال, تارعىل, تام, تامىر, تاپ, تاپقىر ت.ت.
12. تە - تەز, تەزٸكە (سٶز تٷبٸرٸندە (ٶز تٷبٸندە) قازاقتىڭ ەز ەكەسٸ مەن ەز ەۋليەسٸ تۇر), تەج, تەجٸ (تٷبٸرٸندە ەجە تۇر), تەجەن, تەجٸك, تەجريبە, ٶتكەن تاريحتىڭ تەلٸم, تەربيەسٸ, تەۋەكەل, تەتە, تەسٸل, تەرتٸپ, تەلٸمگەر ت.ت.
تٷسٸنٸكتەمە: قازاقتىڭ حاندارى مەن قاعاندارى باستارىنا كيەتٸن تەجدەرٸنە ەجەلەرٸن ەسٸمٸن قويعان بولىپ تۇر. اناعا دەگەن بۇدان اسقان قۇرمەتتٸڭ بولۋى مٷمكٸن بە?
13. تە - تەز, تەك (اتا تەك), تەكە (رۋ اتى), تەر, تەرٸ, تەرٸس, تەرٸسكەي, تەرەك, تەمٸر, تەمٸر-تەرسەك, تەمٸرقازىق, تەل, تەلٸم, تەپ, تەبۋ, تەس, تەسۋ ت.ت.
14. تي – تيدٸ, تيمەدٸ, تيگەن, تيمەگەن, تيتتەي, تيەك, تيىن, تيمە ت.ت.;
15. تو - تور, تورى, تورى ات (تاۋرات), تورىعۋ, تومار, توق, توقۋ, توقىم, توبا, توبىش (رۋ اتى), توبىل (ٶزەن), توعىز, توقسان, توقسان توعىز ت.ت. (توبىشتاردىڭ ساندىق اتاۋى), توپ, توپىراق, توعاي, توق, توي (تويعان ادام عانا توي جاساي الادى), تون ت.ت.;
اتام قازاقتىڭ سٶز جاساۋ جٷيەسٸ وسى بەسٸنشٸ بۋىندا تۇرعان وسى ۇعىمداردىڭ بەرٸنە بەس, ياعني ٶتە جاقسى دەگەن باعا قويعان.
16. تٶ – تٶر, تٶرە (تٶر يەسٸ), تٶرت, تٶرگە شىعۋ, تٶرەلٸك ايتۋ, تٶبە, تٶبەگە شىعۋ, تٶس, تٶسەك, تٶل, تٶلە, تٶلەسٸن ت.ت.
تٷسٸنٸكتەمە: بٷگٸنگٸ اتا-تەگٸن ەشكٸم اجىراتا الماي جٷرگەن تٶرەلەردٸڭ تەگٸ وسى. تٶرت سانى ادايدىڭ ەكٸ بالاسىنىڭ كٸشٸسٸ كەلٸمبەردٸنٸڭ ٷلكەن ۇلى, ياعني تٶرتٸنشٸ بۋىن ۇرپاعى قۇنانورىستاردىڭ جەنە وسى تٶرەلەردٸڭ ساندىق اتاۋى.
17. تٷ – تٷز, تٷزۋ جٷرۋ, تٷپ, تٷپ-تٷبٸرٸ, تٷر, تٷرٸك (تٷر جٸگٸ (رۋى)), تٷرەن سالۋ, تٷك, تٷگەل, تٷن, تٷنەك, تٷڭ, تٷڭٸلۋ, تٷس, تٷس كٶرۋ, تٷسٸك, تٷت, تٷتٸن, تٷتٸك, تٷمەن, تٷيە, تٷيمە, تٷلەۋ ت.ت.
18. تۇ – تۇق, تۇقىم, تۇعىر, تۇز, تۇجىرىم, تۇق, تۇقىم, تۇر, تۇرۋ, تۇراق, تۇران, تۇرار, تۇراق, تۇل, تۇلىم, تۇم, تۇمار, تۇمسا, تۇنجىراۋ, تۇڭعىش, تۇس, تۇساۋ, تۇت, تۇت اعاشى, تۇلپار ت.ت.
19. تۋ (جالاۋ, تۋ بايلار, تۋۋ (بالا تۋۋ (كٶبەيۋ)) ت.ت.
20. تى - تىڭ, تىڭداۋ, تىنىس, تىماق, تىز, تىز ەتۋ, تىم بولماسا, تىس, تىسقارى, تىرما, تىرنا, تىرناقتاي, تىر جالاڭاش, تىشقان, التى, التىن ت.ت.
21. تٸ - تٸك, تٸك تۇرۋ, تٸكە جٷرۋ, تٸكەن, تٸز, تٸزە, تٸل, تٸلەك, تٸرٸ, تٸرلٸك, تٸرەۋ, تٸس, تٸز, تٸزە, جەتٸ, جەتٸگە جەتپەگەن جەتٸم ت.ت.
ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, «ات» پەن باستالىپ, «ٸت» پەن اياقتالعان ون اتالىق جٷيەنٸ «تا» مەن «تٸ» دەپ كەرٸ قاراي وقىساق ماعىنالارى تاعى دا «ت» دان باستالاتىن كەلەسٸ بۋىننىڭ تاريحىنان تولىقتاي مەلٸمەت بەرەدٸ جەنە ول سول بۇرىنعى ون اتا كٷيٸندە قالادى.
ويىمىزدى ارى قاراي جالعاستىرىپ, ت-نى (اتانى) باسىنا, ورتاسىنا ا-نى (ادانى, ياعني باستاۋدى) قويىپ سٶز جاسار بولساق, قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ 30 تاڭباسىنىڭ تەڭ جارتىسىن عانا, ياعني 50/50 پايىزىن قۇرايتىن سٶز جاسالاتىنىن كٶرەمٸز:
1.تاب, 2. تاع, 3.تاج, 4.تاز, 5.تاي, 6.تاق, 7.تال, 8.تام, 9.تان, 10.تاڭ, 11.تاپ, 12.تار, 13.تاس, 14.تات, 15.تاۋ.
بەرٸن تٷگەل تالداپ جاتپاي-اق, تەك قانا بٸر مىسال كەلتٸرە كەتەيٸن: ٷشٸنشٸ بولىپ تۇرعان «تاج» دەگەن تٷبٸردەن تاجالدان باسقا سٶز جاسالمايدى. نەگە? سەبەبٸ, ٷشٸنشٸ بۋىن ۇرپاق نۇق پايعامبار زامانىندا توپان سۋدا وپات بولعان.
تاعى بٸر مىسال: بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸندە «كارتا» دەگەن ويىن بار. وسى ويىندا «تۇز»-دىڭ بارلىق كارتاعا باس بولىپ, بەرٸن باساتىنى وسىدان.
ەجەلدە بارلىق دٷنيە توعىز سانىمەن ەسەپتەلگەن. مىسالى, بٷگٸنگٸ قازاقتا توعىز قۇمالاق (ويىن), توعىز-توعىزدى قالىڭمال (ۇزاتىلعان قىزعا بەرٸلەتٸن دٷنيە-مٷلٸكتٸڭ ەر بٸرٸن توعىز-توعىزدان جاساپ بەرۋ, تٸپتٸ مٸنەتٸن اتى توعىز, ارتاتىن تٷيەسٸ توعىز بولادى).
توعىز ايىپ (بەرٸلەتٸن جازانىڭ سالماعىنا وراي – بٸر توعىز, ەكٸ توعىز, ٷش توعىز دەپ, ونى توعىز-توعىزعا كٶتەرەدٸ). بٸر توعىز-توعىز بەستٸ-بەس جاسار ات. ال وسى ايىپ توعىز-توعىزعا بارعاندا «توقال توعىز» دەپ اتالعان. بۇل توقسان ات.
«توعىز بيە تارتۋ عىپ
الدىنا الىپ بارايىق (340 بەت).
…جٸبەردٸ تارتۋ قىلىپ توعىز ادام («قامبار باتىر» 344 بەت).
«توعىز قابات تورقاڭنان – توقتاشىقتىڭ تەرٸسٸ ارتىق» دەگەن مەتەل دە ەرتەدەن بەرٸ ايتىلىپ كەلەدٸ.
«ٶمٸردەگٸ بولاتىن نەرسەلەردٸڭ توعىزدان اساتىنى بولمايدى», دەپ دانىشپاندار ايتقان. (ەبٸلعازى «تٷرٸك شەجٸرەسٸ»).
«تٷرٸك حالقىندا نە نەرسەنٸ بولسا دا, توعىزعا اپاراتىن ەدەت بار, قۇدايتاعالا ودان ارتىق جاراتپاعان» (شارافۋتدين يەزدي «زافارناما»). ايتسا ايتقانداي, شىڭعىس قاعان نەگٸزٸن قالاعان «التىن وردانىڭ» ەڭ سوڭعى ۇلى حانى توقتامىس شىڭعىسحاننىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى بولىپ تابىلادى.
«ت» تاڭباسى: ۇلت (ۇل بالا ٶسٸپ-ٶنٸپ, كٶبەيٸپ ۇلتقا اينالىپ تۇر), جۇت (جۋدى ەلٸنٸڭ (قازىعۇرت ەجەلدە جۋدى تاۋى دەپ اتالعان) مالىنان ەشتەڭە قالماعان), سٷت (سۋدىڭ اعارعان ەڭ ساپالى تٷرٸ), سىرت (ٸشتە ەشكٸم قالماعان), جىلت (كٶرٸندٸ دە جوق بولدى), ٶرت (بەرٸ جانىپ كەتكەن), بۇلت – بۋ جينالىپ بۇلتقا اينالعان, نوعايلى كٶبەيٸپ, نوعايتىعا, كٷن باتىپ تٷنگە اينالعان ت. ت. بولىپ كەتە بەرەدٸ.
قازاقتا «جۇرت - اتا جۇرت», «سالت - اتا سالتى» دەگەن سٶز تٸركەستەرٸ بار. باسى اتا مەن انانى سىيلاۋدان باستالىپ, ارتى ەكە مەن شەشەنٸ, اعا مەن جەڭگەنٸ جەنە ەربٸر قازاق بالاسى ٶزٸنەن ٷلكەندەردٸڭ بەرٸن سىيلاۋمەن جالعاسادى. مەن قازاقپىن دەگەن جانعا بۇل قاعيدا ٶزگەرمەۋگە تيٸس.
اتا سالتىمىزدىڭ شەجٸرەلٸك تاريحى ادام اتادان باستالىپ, اعا مەن اقيقاتتىڭ اۆتورى بەسٸنشٸ بۋىن اقپاندارمەن اعارىپ, تۋىستىعى بٶلٸنبەيتٸن جەتٸنشٸ اتا بۇزاۋ جەمنەيلەرمەن جەتٸسٸپ, توعىزىنشى بۋىن توبىشتارمەن تولىسىپ, سوڭعى نٷكتەسٸ قويىلعان اتالارىمىزدىڭ سالتقا اينالعان دەستٷرٸ بولىپ تابىلادى.
بۇل بٷگٸنگٸ تٸلمەن ايتقاندا, اتا زاڭ (كونستيتۋتسييا) دەپ اتالادى. بٷگٸنگٸ اتا زاڭىمىزدىڭ نەگٸزٸندە, تەك قانا بٸزدٸڭ ەمەس بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ زاڭدارىنىڭ نەگٸزٸندە قازاقتىڭ اتا سالتى جاتىر. ايىرماسى قازاقتىڭ اتا سالتى 70 000 جىلدان بەرٸ ٶزگەرمەي كەلە جاتسا, بٷگٸنگٸ زاڭدار ازعانا بيلەۋشٸ قالتالى توپتاردىڭ ىڭعايىنا قاراي كٷنٸنە «مىڭ قۇبىلادى».
جۇرت - جۋ, ۇر دەگەن ەكٸ بٸرٸككەن سٶزدەن جەنە «ت» دىبىسىنان تۇرادى. جۋ ەلٸ, جۋدى تاۋى قازٸرگٸ قازىعۇرتتىڭ (قازىق جۇرتتىڭ) ەجەلگٸ اتاۋى. ال ۇر (ٷر) – تۇران مەن تٷرٸكتٸڭ تٷپ اتاۋى. سوعان سەيكەس, ەر جٸگٸتتٸڭ ٷش جۇرتى بار. ولار: ٶز جۇرتى, ناعاشى جۇرتى جەنە قايىن جۇرتى دەلٸنەدٸ.
تٷركٸ دەمەكشٸ, تٷرٸك, تٷركٸ, (تۇر جٸگٸ), تۇراننىڭ «تۋرا, تۋرا جول" دەگەن دە ماعىناسى بار. تۋرانىڭ تاعى بٸر ماعىناسى وق, وقتاي تٷزۋ, ەرٸ جىلدام جەنە تۋرا جولدان تايمايتىن, شىنشىل دەگەن سٶز. سوندا تۇران اتاۋى تۋراشىل, شىنشىلدار ەلٸ دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.
قوزعاۋشى كٷشٸ جەبرەيلەر بولعان كەڭەستٸك قىزىل ٷكٸمەت ارى دا ۇلى بابالار, بەرٸ دە ۇلى شىڭعىس قاعان قۇرعان الىپ مەملەكەتتٸ (تٷركٸستان) قايتا قالپىنا كەلتٸرۋگە بارىنشا جان سالعان الاشوردا ارىستارىن تٷگەلدەي قىرعىنعا ۇشىراتتى. بۇرىنعىشا بٷكٸل تٷرٸكتٸڭ باسىن قوسىپ ٷلكەن تٷركٸستان مەملەكەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋگە بارىنشا جانتالاسقان مۇستافا شوقاي بىلاي دەپ جازىپتى: «بٷگٸن قازاقستان, قىرعىزستان, ٶزبەكستان, قاراقالپاقستان, تٷرٸكمەنستان ھەم تەجٸكستان دەپ جات ٷكٸمەت كٷشٸن التى جٷمھٷريەتكە بٶلٸپ تۇرعان تٷركٸستان – بٶلٸنبەس, ايرىلماس بٸر ٶلكە. حالقىنىڭ قانى بٸر, تٸلٸ بٸر, دٸنٸ بٸر». «...تٷرٸك حالقى – باتىر حالىق. تٷرٸك حالقى – ارىستان ەر حالىق. كٸمنەن تاياق جەگەندەي بٸزدٸڭ تٷرٸكتٸڭ بالاسى, الدىرىپ جٷرگەن دۇشمانعا اۋىزىنىڭ الاسى».
تۋرا وسىنداي ٶسيەتتٸ بٸزگە قوجابەرگەن جىراۋدا قالدىرعان:
«الاشقا جاتقان التى ەلدٸڭ,
تٷپكٸ اتاسى تۇراننان,
جاڭىلماڭدار قازاعىم,
الاش بابا ۇراننان».
مٸنە وسى تۇراننىڭ تٷبٸرٸ "ۇران" بولادى. يە,يە! كەدٸمگٸ ەن ۇران دەگەنٸمٸزدەگٸ ۇران, ياعني ەجەلگٸ قازاقتاردىڭ رۋلىق ۇرانى. سول ۇراننىڭ الدىنا "ت" تاڭباسى قويىلىپ تۇران بولىپ بٷكٸل ەلەمگە تۋرا جولدى كٶرسەتٸپ تۇر.
دەمەك, "ت" دىبىس – تاڭباسىنىڭ نەگٸزگٸ سىرى, ونىڭ تۋرا جولدى كٶرسەتەتٸندە.
«ت» تاڭباسى مان اتادان ساناعاندا جەتٸنشٸ بۋىن. بۇل جوعارىدا ايتقانىمداي, الدىڭعى جەتٸنشٸ بۋىن بۇزاۋ-جەمەنەيدٸڭ تولىپ, تولىسۋى. استىڭ اتاسىن «تۇز» دەپ اتايتىنىمىز وسىدان. بۇز بەن تۇزدىڭ تٷبٸرلەس بولاتىنى دا وسىدان.
الىپ بيدٸڭ (ەلٸپپەنٸڭ) ەڭ باسىندا تۇرعان ا, اد, ادا, اداي, ادام وسى «ت» دىبىس-تاڭباسىنا جەتكەندە تولىپ, تولىسىپ ات, اتا, اتاي, اتام بولىپ شىعادى.
ەڭگٸمەنٸڭ قىسقاسى, «ت» تاڭباسىنىڭ تولىپ تولىسقان اتالار دەگەندٸ بٸلدٸرەتٸنٸ ەجەلگٸ شىعىس عۇلامالارى ەڭبەكتەرٸنٸڭ بەرٸندە ايقىن جازىلعان.
ۇلى جاراتۋشى – اللانىڭ توقسان توعىز ەسٸمٸ بار دەلٸنەتٸنٸنٸڭ دە سىرى وسى.
«ت» تاڭباسى اتىنا زاتى ساي «اسا تاياق» بەينەسٸندە جاسالعان. تاياقتىڭ ٷستٸ بەينەلەپ ايتقاندا جابىلعان. بۇل «ت»-عا جەتۋ دٷنيەنٸڭ شەگٸ, ارى قاراي اسا المايسىڭ دەگەن سٶز. مٸنە «ت» دىبىسى وسىلاي سٶيلەيدٸ.
ايرىقشا اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, بٷتكٸل جەر بەتٸندە «ت» تاڭباسىنىڭ سىرىن تولىقتاي اشا الاتىن جالعىز عانا ٸلٸم بار. ول تاريحات (تاريح اتا) جولى, ياعني سوپىلىق ٸلٸم» دەپ اتالادى. ول ەل اراسىندا ار ٸلٸمٸ, حال ٸلٸمٸ, حاق ٸلٸمٸ, جان ٸلٸمٸ دەپ تە اتالا بەرەدٸ. 360 ەۋليەلٸ كيەلٸ ماڭعىستاۋداعى ەجەلگٸ قورىم قۇلپىتاستارىنداعى وسى «اسا تاياق» بەينەسٸنٸڭ كٶپتەپ كەزدەسەتٸندەرٸنٸڭ دە سىرى وسى. سوپىلىق ٸلٸمدٸ ۇستانۋشىلاردىڭ باستى سيمۆولى «اسا تاياق» بولاتىنى دا وسىدان.
قازاق اراسىندا تاياق (بٸر سىزىق) بەينەسٸندەگٸ ەلٸپ, كٶسەۋ, باقان, جەبە دەپ اتالاتىن تاڭبالاردى يەمدەنەتٸن رۋلارعا قاڭلى, سيقىم, ىستى, ويىق, تانا, قىزىلقۇرت, قوجا ت.ت. جاتادى. ەكٸ تاياق بەينەسٸن قىپشاق, تاما, كەرەيٸتتەر يەمدەنسە, ۇشى ٷشكٸر جەبەنٸ اداي, تۋرا «ت» نىڭ ٶزٸن جاعالبايلى رۋى يەمدەنەدٸ, بٸراق ونى ٶزدەرٸ بالتا دەپ اتايدى.
قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ سوڭعى وتىزىنشى تاڭباسى «ٸ»-مەن بەلگٸلەنٸپ, ٷستٸنە نٷكتە قويىلعان. نەگە دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابىن ٶزدەرٸڭٸزگە قالدىردىم.
تاعى قايتالايمىن, وسى تاڭبا العاشقى اد قاۋىمىنىڭ تولىپ, تولىسقان ۇرپاقتارىن - ادام اتىنا (اتىڭ كٸم?), ادانى – اتاعا, ادايدى – اتايعا, ادامدى – اتامعا (مەنٸڭ اتاما) اينالدىرىپ تۇر. ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي, وسى «ت» دىبىس تاڭباسى بولماسا, اتا دەگەن قاسيەتتٸ ۇعىم دٷنيەگە كەلمەگەن بولار ەدٸ.
اقيقاتىندا, اتاسىن مويىندامايتىن بٸردە-بٸر ەل جوق. «ت» تاڭباسى ەجەلگٸ قازاقتا دا, لاتىندا دا, كيريلدە دە (لاتىن كيريلدە دە) دەل وسىلاي بەلگٸلەنەدٸ. دەمەك, بۇل ەجەلدە بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تەك قانا بٸر تٸلدە, ياعني قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەنٸن كٶرسەتەدٸ. كەلەشەكتە مۇنى بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸ تولىقتاي مويىندايتىن بولادى. ول كٷن الىس ەمەس.
قالعان 29 تاڭبانىڭ سىرىن مىنا سٸلتەمەلەردەن وقي الاسىز: (http://abai.kz/post/53374 جەنە http://abai.kz/post/51832).
سٶزٸمنٸڭ سوڭىندا ايتارىم, قازٸرگٸ تاڭدا لاتىن ەلٸپبيٸنە ٶتۋ مەسەلەسٸ, شىنداپ قولعا الىنىپ وتىرعانى بارشامىزعا بەلگٸلٸ. قازاقتىڭ تٸل مەن تاريح عالىمدارى دا, ٶزگەلەر دە ٶز ويلارىن ورتاعا الۋدا. الايدا, بٸر ٶكٸنٸشتٸسٸ سولاردىڭ بٸردە-بٸرٸ ەربٸر دىبىس-تاڭبانىڭ سىرىن اشىپ, قازاقتىڭ شەجٸرە دەرەگٸنە سٶيكەستٸگٸن دەلەلدەپ, دەيەكتٸ دەرەكتەر كەلتٸرٸپ وتىرعان جوق.
ٶتەيٸن دەپ وتىرعان دىبىس تاڭبالارىمىزدى «تيسە تەرەككە, تيمەسە بۇتاققا» دەگەندەي قالاي بولسا, سولاي بەلگٸلەي سالۋ اقىل-ويى تولىسپاعان, بٸلٸم دەڭگەيٸ مەكتەپ وقۋشىسى دەڭگەيٸنەن اسپاعان, ۇلى اتالارىمىزدىڭ شەجٸرە-تاريحىنان ماقرۇم قالعان مەڭگٷرتتەردٸڭ ٸسٸ بولماق. لاتىن ەلٸپبيٸن ۇسىنىپ وتىرعان تٸل مەن تاريح عىلىمى ماماندارى ەربٸر ۇسىنعان تاڭبالارىڭىزدىڭ سىرىن دەل وسىلاي دەلەلدەپ بەرۋلەرٸڭٸزدٸ جەنە ونى حالىق تالقىسىنا سالۋلارىڭىزدى ۇسىنامىن!
مۇحامبەتكەرٸم قوجىربايۇلى,
ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)