Syilyq alamyz.., syilasa alamyz ba?

 Bir-birimen qyr­yqpyshaq qyrbai bolyp, bir-bi­ri­niń artyn qazyp, biri-birimen óle-ólgenshe alakóz bolyp óte me?!.

Iliias Esenberlin syilyqqa usy­nylǵanda qalyń qazaq jaby­lyp Más­keýge aryz jazyp, ala­tyn syilyǵyn alǵyzbai tastaǵan bola­tyn. Onyń or­ny­na grýzin jazý­shy­sy Nodar Dým­badzeniń aiy ońy­nan týdy. Syilyq bas­qaǵa buiyr­dy.

«Syilyq» degendi Keńes Oda­ǵy onsyz da basy birikpei tur­ǵan qazaq aza­mattaryn alaýyz etýge ti­im­di paidalandy. KSRO qurydy. «Syilyǵy» qury­mady. KSRO mu­ra­­lary murty buzylmai saq­ta­lyp qaldy. Sol syilyq Táýel­siz Qa­zaq­standy da tastap ketken joq. Qa­lai syilyq týraly sóz bas­ta­la­dy, solai daý-damai kóbeiedi. Mem­­lekettik syilyq tóńireginde tip­ti erek­she: osy syilyqty almai qa­l­sa qazir ólip ketetindei jan­ta­las paida bolady; tizim jasalǵan sátten bastap it yrqyljyń tirlik bastalady; bireý áke izdeidi, bireý já­ke izdeidi, joǵarydan «kókesi» tabylsa shyǵarmasynyń qan­dai­lyq qundylyǵynda jurttyń isi joq.., ańdysyn ańdyǵandardyń aiy ońynan týa­dy; ózine ǵana senip ótpei qalǵandar ókpeni máńgilik joldas etedi, kezekti syi­lyqty «jo­ly bolǵan» jan alady, biraq syilyqqa ilinbegenderdiń kó­keiin­de KEK qalady; sol kek bir yńǵaiy kel­gende, oraiy týǵanda aiaqtan sha­lady, «syilyq iesi» súringende, tip­ti ólgende qýana qalady. Syi­lyq­tyń qazaqqa kórseter syiy osy.

Qa­zaq ziialysynyń muraty tek syilyq alý ǵana ma? Biz osy «syi­lyq» qýyp júrip ultqa qyzmet etý de­gen máseleni qaperden shyǵaryp al­ǵan joq­pyz ba?!.

Álemde tek Shveitsariiada ǵana esh­qandai syilyq, ataq, marapat joq eken. Shveitsariia eldiń qory bo­lyp qaldy ma sodan? Keshegidei  oli­m­piada jeńimpazdaryna tek Ulybritaniia ǵana basqa elder­de­gi­dei qomaqty qarjy syilamaidy. Bul elderde qai salada bolsyn je­tis­­tikke qol jetkizse, ony azama­t­tyq mindet dep qana qarai­dy.

Hosh, sonymen «syilyq» alyn­dy delik. Qazaq óneri men mádenie­ti, áde­bieti men rýhaniiaty sol syi­lyq­tan qanshalyqty qaiyr kór­­di? Nemese kóredi? Nobel syi­ly­­ǵy siiaqty álemdik dárejede at­aq-dańqy, deńgeii tolysyp tursa bir sári. Bar bolǵany – Memleket­tik syilyq. Osy úshin bizdiń qazaq­tyń eń oily, parasatty degen aza­mat­­­tarynyń alaýyzdyǵy qoldan kú­shei­tilse, onda bul syilyqtyń qan­shalyqty qajettiligi bar?

Ainalyp Abaiǵa kelemiz: «Qa­zaq tynyshtyq úshin, ǵylym úshin, bi­lim úshin, ádilet úshin qam jemeidi ek­en, mal úshin qam jeidi eken, bir­aq ol maldy qalaisha tabýdy bil­mei­di eken, bar bilgeni maldylardy al­dap almaq iaki maqtap almaq ek­en, bermese onymenen jaýlaspaq eken. Maldy bolsa, ákesin jaý­laý­dy da uiat kórmeidi eken. Áiteýir, ur­lyq, qýlyq-sumdyq, tilenshilik, so­ǵan uqsaǵan qylyqtyń qaisysyn bol­sa da qylyp júrip, mal tapsa, ja­zaly demeske kerek eken. Bular­dyń jas balanyń aqylynan nesi ar­tyq? Biraq jas bala qyzyl oshaqtan qorqýshy edi, bular tozaq­t­an da qoryqpaidy eken. Jas bala uial­sa, jerge ene jazdaýshy edi, bu­lar neden bolsa da uialmaidy eken. Sol ma artylǵany? Qolymyz­da­ǵy­ny úlestirip talatpasaq, biz de ózin­­dei bol­ma­saq, bezedi eken. Iz­de­gen elimiz sol ma?», – depti da­ny­sh­pan.

«Qazaqstannyń eń myqty jyn­dy­sy», «Alashtyń eń aqymaq ada­my», «Máńgilik eldiń máńgúrti» de­gen syilyqtar belgilense she? Olar­ǵa da tap osy qazirgidegidei ta­lasar ma edik? Bir-birimizdi jaý kó­rip, aianbai aiqasar ma edik? Ai­ty­sar ma edik? Tartysar ma edik?!.

Aqseleý aǵa Seidimbektiń tám­si­l­ge bergisiz bir áńgimesi bar edi. Baia­ǵyda bo­lystyqqa aǵaiyndy, rý­las eki adam qatar túsip, shar tas­tal­ǵanda álginiń bireýi basqa tai­pa­nyń úmitker ókiline daýys bermei, óz týysyn jaqtapty. Sonda mań­a­iyn­daǵy jelpildetkishter «Oibai-aý, Pálensheke! Myna týys­qa­ny­ńyz­­ben bas arazdyǵyńyz bar edi ǵoi, nege ainydyńyz? – degende, ál­gi batyr: – Men onymen bas araz eke­nim ras, biraq bizdiń namysymyz ar­az emes qoi! – degen eken.

Eshqandai syilyq belgilen­be­gen Abylai hannyń zamany durys pa­ dei­min...

Buqar jyraý, Shalkiiz, Aq­tan­ber­di, Mahambetter de ótti ǵoi esh­qan­dai syilyq almai!..

Al­ys­qa barmai-aq, keshegi Al­ash arystaryna qaraiyqshy. So­lar­dyń qaisysy syilyqqa um­tyl­dy?!.

Qa­zaq­tyń muraty – qazaqqa qyz­met etý! «Syilyqsyz» qyzmet ete alamyz ba? Abai aitqandai, «Qa­zaq tynyshtyq úshin, ǵylym úsh­in, bilim úshin, ádilet úshin» qa­shan qam jeidi? Osy jerden toq­tai­yq. «Syilyq» týraly  osyndai sóz  jazǵanymyz úshin de aiaq as­ty­nan áldekimder jaý tutyp, aǵash esekke teris mingizip, jamanat­ty­lar­dyń qataryna qosylyp ketýimiz de­ bek múmkin...

Qyzǵanysh, aitaqqa erý, ai­dap­sal degende isimiz joq. Bizdiki – kó­mei­­ge kep­telgen bir suraqty qoiý.

«Syilyq» alarmyz, syilasa alamyz ba?!.