Qazaq halqynyń basynan keshken uzaq damý tarihynda birsypyra eldermen aralasyp, ər kezeńde túrli qarym-qatynastar jasaǵany belgili. Ǵalymdardyń zertteý eńbekterine súiensek, sol qarym-qatynastardan qazaq tiline arab, parsy sózderiniń kirý kezeńderi XV ǵasyrǵa deiin jáne XV ǵasyrdan Qazan tóńkerisine deiingi aralyqty qamtidy . Al belgili ǵalym, qazaq ádebi tili tarihynyń tereń bilgiri R.Syzdyqova qazaq tiline orys sózderi kirýiniń bastalý ýaqyty XIX ǵ. birinshi jartysy, belsendi jalǵasý kezeńi XIX ǵ ekinshi jartysy ekenin aitady. Odan bergi HH ǵasyrda orys tili sózderiniń tilimizde myqtap oryn alǵany barshamyzǵa aian. Osy ýaqyttan bastap, saiasi-ekonomikalyq, áleýmettik tyǵyz bailanystardyń nátijesinde qazaq tiliniń sózdik quramyna san júzdegen orys sózderi, orys tili arqyly alys shetel sózderi de lek-legimen kirdi. Bul shettildik sózderdiń leksikalyq qorǵa ený joldary, úndesimi, beiúndesimi, ikemdelýi ár túrli bolyp otyrdy jáne olardyń birazy tilimizdiń zańdylyqtarynyń əserinen fonetikalyq, grammatikalyq jəne semantikalyq ózgeristerge ushyrady.
L.P.Krysin óziniń eńbeginde sózdiń engizýshi til júiesine enýdiń alty shartyn atap ótedi. Sonyń ishinde bizdiń nazar aýdaratynymyz – sheteldik sózdi fonetikalyq meńgerý. Sheteldik sózdi fonetikalyq meńgerý barysynda qabyldaýshy tilge ikemdelýi, qabyldaýshy tildiń dybystyq zańdylyqtaryn boiyna sińirýi basym bolady. Onyń qolaily jaǵy shettildik sóz qabyldaýshy tildiń ishine ábden sińisip, ol sózdiń shettildik ekeni ajyratylmai da qalady. Oǵan mysal retinde HIH ǵasyrdyń basynan HH ǵasyrdyń basyna deiingi orys tilinen engen turmystyq leksika sózderin keltirýge bolady: samaýryn, jáshik, kerýert, kámpit, taýar jáne t.b. Kezinde tildegi mundai ózgerister jaily A. Baitursynuly bylai degen: «Syrttan biren-saran jat sózder kelse, ony janshyp kemirip, óz tiliniń qalpyna túsirip alǵan – qazaq. Jat jurttyń shalyǵy timese, kásibi, ǵurpy ózgerilmese, jalǵyz til ózgerildi dep aitýǵa tipti jol joq. Qazaqtyń tili ózgergen til dep aitýǵa jol joq bolsa, emlesin de qisyq dep aitýǵa jol joq: qazaqta tiliniń tabiǵatyna hilaf keletin emle joq. Edilden bastap Ertiske deiin, Oraldan bastap Aýǵanǵa sheiin qazaqta til de bir, emle de bir». Biraq bul úrdis uzaqqa barmady. Qazan tóńkerisinen keiingi tusta baspasózdiń damyp, jappai saýattylyqqa qol jetkennen bastap, shettildik sózderdi fonetikalyq meńgerý grafikalyq meńgerýge aýysty, iaǵni, deldal tilde qalai aitylyp, jazylsa, tilimizde de dál solai ózgerissiz qoldaný ústemdigi aiqyn kórinis berdi.
Bul jerde bir aita keterlik jai, joǵarydaǵy mysalda keltirilgen taýar sózi orys sózi delingenmen, shyn máninde ol – túrki sózi. Dálel keltirsek, M.Qashqaridyń «Diýani luǵat-it týrk» eńbeginde bylai deidi:
Iamar sývyn keshmediń,
Tavaryńny sashmadyń,
Iesýn seni ar bóri –
Kórip nege qashpadyń?
Iamar sýyn keshpediń.
Mal-dúnieńdi shashpadyń,
Endi qorqaý jesin seni! [5. 110].
Tavar úshún táńri odzlámádzip,
Usha qadash oǵlyny shyla boǵar –
Taýar úshún, eske de almai allany,
Býyndyrar týǵan-týys, uldaryn.
Sózdik ishinde taýar sózi birneshe ret kezdesedi, mal-dúnie, múlik degen maǵynada jumsalǵan.
Eshbir til tomaǵa-tuiyq qalpynda, bógde tildiń áserine ushyramai, ózdiginen damyp, jetile almaidy. Álem tilderiniń barlyǵy bógde sózderdi barynsha ózderiniń tiline ikemdep, qabyldaýshy tildiń erekshelikterin basshylyqqa alady. Mysaly, koka-kola, shokolad sózderi qytai tilinde kykoý-kyly, chaýkyli túrinde aitylsa, klýb, avtobýs sózderi túrik tilinde kulüp, otobüs túrinde jazylyp, aitylady.
Bir ǵasyrdai ýaqyt buryn 1924 jylǵy Qazaq bilimpazdarynyń siezinde jazý erejeleri jaily baiandama jasaǵan Eldes Omarov: «Qazaq tiline jat sózderdi kirgizgende, onyń jat dybystaryn kirgizýge bolmaidy, jat dybysqa jalpy buqaranyń tili kelmeidi de, ishinde jat dybysy bar jat sóz jalpyǵa jat bolyp qala beredi; sóite kele qazaqsha ádebiet tili buqaranyń tilinen múlde basqalanyp, qat tanymaitun buqara bizdiń jazǵan sózimizge túsinbeitin bolady. Ol bolmai oida joqta bir keremet sebepter bolyp buqara oqyǵandardan qalyspai, jat sózderdi jat dybystarmen buljytpai aita alatun bolyp ketse, qazaqtyń tili buzylady. Munyń qaisysy bolǵanda da jaqsy bolmaidy»,-dep, úlken alańdaýshylyq bildirgen edi. Alash oqymystysynyń ekinshi qaýpi shyndyqqa ainalyp, qazaqtyń tili buzylǵany sonshalyq, qazaq tilinde bulai aitylmaidy, bulai jazylmaidy dep, qazaq balasyn sendire almaityn halge jettik. Qazaq tilinde shettildik sózderdi grafikalyq meńgerý basym bolǵandyqtan, til erekshelikterine aitarlyqtai nuqsan keldi. Qazirgi tańda bizdiń tilimizde shettildik sózderdi transkriptsiialyq jolmen (sheteldik sózderdiń óz dybystyq formasyn saqtap qalýy) qabyldaý kún ótken saiyn kúsheiip keledi. Mysaly, meditsina terminderiniń kópshiligi latyn tilinen alynǵan. Qazirgi aqparattyq tehnologiia terminderi aǵylshyn tilinen bizdiń tilimizge enip jatyr. Bolashaqta qytai tilinen terminder kelýi de múmkin. Eger sol terminderdiń bárin sol kúiinde qabyldaityn bolsaq, onda tilimiz esperanto tilindei jasandy tilge ainalatyny sózsiz, qazirgi kúiimizge de zar bolyp qalýymyz ǵajap emes. Sondyqtan aldymyzda qazaq tilin latyn álipbiine kóshirý arqyly tilimizdi barynsha qorǵap, qazaq tiliniń tabiǵi qalpyn saqtaý, joǵaltqanymyzdy túgendeý mindeti tur.
Jazý teoriiasy máselesimen ainalysyp, júrgen ǵalym Q.Kúderinova bylai deidi:
«Orys tili arqyly engen kirme sózderdegi e árpinen bastalatyn sózder e árpine almasady: elektrik – frantsýz tilinde electrique, emissio – latyn túpnusqasynda emissio, energia – grek túpnusqa tildiń ózinde e árpimen jazylady.
Al myna terminderdiń qazirgi orfogrammasy túpnusqaǵa birshama sai: apparat (lat. apparatus «qural-jabdyq»), generator (lat. «shyǵarýshy») akkumulator (lat. Assumulator «jinaýshy»)». Osyndai jáne basqa da ǵylymi turǵydan dáleldi pikirlerdi jinaqtai kele, kópshilikke usynylyp otyrǵan jańa álipbi negizindegi qazaq tili emlesiniń erejeleriniń jobasynda kirill áripteri men shettildik sózderdiń emlesi berildi. Kirill áripterin qazaqsha tańbalaýdan basqa shettildik sózderdi barynsha tilimizge jaqyndatyp orfogrammalaý qarastyryldy. Mysaly, manóvr, brýselóz, aktór sózderinde e kirill dybysy tól dybysymyz ó-men almastyryldy jáne áripteri de soǵan sáikes berildi. Osy arqyly bógde tildiń tańbasynan ǵana arylyp qoimai, tilimizge ikemdep aitý men jazýdy júzege asyramyz. Sol siiaqty ts~s, ts (sirk, medisina, pitsa,), iu~iu, ú (İýpiter, İýrmala; kaiýta, parashút, prodúser), ia~ia, á (Ialta, Iashin, ideia, mýláj, zarád) almastyrýlar usynyldy. Al jińishkelik, jýandyq belgileri jańa álipbide bolmaǵandyqtan, shettildik sózderdi tilimizge ikemdep, jińishke daýysty dybystarmen aitý men jazý usynyldy: ansámbl, dúbl, paról, ált, ós t.b. sózderinde jińishkelik belgisiniń ornyna jińishke dybysty á, ú, ó áripteri jazylady. Kei sózderde jińishkelik belgisiniń ornyna i árpi jazylsa (Pier, piesa), kei sózderde jińishkelik belgisi múlde eskerilmeidi: kegl, premer, premera, relef, barelef, brakoner, barer, shifoner, atele, film, gelmint, sýbekt, obekt, ineksia t.b. al endi bir shettildik sózderde túpnusqa tildegi turpaty saqtalady jáne qosymsha býyn úndestigine sáikes jalǵanady: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaizer (-diń, -i, -ge, -ler), aifon (-nyń, -y, -ǵa, -dar) jáne t.b.
Qazirgi tańda tilimizde shettildik sózder orys tilinen de basqa tilderden ásirese aǵylshyn tilinen kóptep kirip jatyr. Soǵan bailanysty dj árip tirkesi bar sózderde d árpi túsirilip jazylady: menejer, jinsy, jentilmen t.b.
Sóz sońynda qaitalanǵan qosar áriptiń jazylýy (klas, gramatika, silabus, assamblea, kassa, missia), cóz maǵynasyna áser etetin sóz ortasyndaǵy qosar áriptiń jazylýy (assamblea, kassa, missia), sóz sońyndaǵy a árpiniń sóz maǵynasyna áser etpese túsirilip jazylýy (kordinat, kapsýl, kardiogram) jáne taǵy basqa biraz shettildik sózderdiń orfogrammasy jańa erejede berilip, qazaq tiliniń negizgi erejeleriniń jańalyqtary retinde kópshilik arasynda talqylanyp jatyr. Jańalyqty birden qabyldaý ońai emes. Kóz shalymy, qol daǵdysynan basqa shettildik sózderdiń aitylýyndaǵy ózgeristerdi qabyldaý, ásirese, keiingi býyn úshin ońaiǵa túspeitini anyq. Ashyq qarsy pikir aitýshylar da tabylyp jatyr. Olardyń aitýynsha, bizdiń tilimizdiń artikýliatsiiasy shettildik sózderdi túpnusqa tilinde aitýǵa ábden beiimdelgen, ony qaita qazaqshaǵa ikemdep aityp, jazýdyń qajettigi joq. Olarǵa aitylar ýáj mynaý bolmaq:
Birinshiden, emledegi joǵarydaǵy jańalyqtar álem tilderi jazýlarynyń úzdik tájiribesine súienip ázirlendi, iaǵni túpnusqadan asa kóp alshaqtamai, biraq óz tilimizdiń de erekshelikteri de nazarda boldy. Mysaly:
lat. facultās «múmkindik, qabilettilik», aǵyl. faculty, orys. fakýltet, túrik. fakülte, qaz. fakúltet;
|
Latyn: alcohol «ushyp ketetin tússiz suiyqtyq», aǵyl. alcohol, orys. alkogol, túrik. alkol, qaz. alkogól |
|
latyn: asphaltum «qara shaiyrly massa», aǵyl. asphalt, orys. asfalt, túrik. asphalt, qaz. asfált; |
|
latyn: balsamum «hosh iisti shaiyr», aǵyl. balsam, orys. balzam, túrik. balsam, qaz. bálzam. |
Ekinshiden, joǵaryda Alash qairatkeri E.Omarovtyń sózin beker bergenimiz joq. Ultjandy azamat bolashaqty durys boljap, til taǵdyryna alańdaýshylyq bildirgenimen, ol dabyl eskerýsiz qaldy. Nátijesin qazir kórip otyrmyz. Endi ǵasyrǵa jýyq ýaqyt emes 30-40 jyl shamasynda keiingi urpaq: «Kezinde ziialy qaýym ókilderi tilimizdi saqtaýǵa kúsh salǵanda, tilimiz qazirgidei joǵalyp ketý deńgeiine jetpes edi»,- dep ókinish bildirmesine kim kepil?! Sol sebepti ár qazaq balasy ózine qolaily jaǵyn ǵana izdemei, jańalyqty durys qabyldap, bolashaqta tilimizdiń keń qanat jaiýyna úles qosar degen úmittemiz.
Baqytgúl Ysqaqova
