كٸرمە سٶزدەردٸ دۇرىس جازىپ جٷرمٸز بە?

قازاق حالقىنىڭ باسىنان كەشكەن ۇزاق دامۋ تاريحىندا بٸرسىپىرا ەلدەرمەن ارالاسىپ, əر كەزەڭدە تٷرلٸ قارىم-قاتىناستار جاساعانى بەلگٸلٸ. عالىمداردىڭ زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸنە سٷيەنسەك, سول قارىم-قاتىناستاردان قازاق تٸلٸنە اراب, پارسى سٶزدەرٸنٸڭ كٸرۋ كەزەڭدەرٸ XV عاسىرعا دەيٸن جەنە XV عاسىردان قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸنگٸ ارالىقتى قامتيدى . ال بەلگٸلٸ عالىم, قازاق ەدەبي تٸلٸ تاريحىنىڭ تەرەڭ بٸلگٸرٸ ر.سىزدىقوۆا قازاق تٸلٸنە ورىس سٶزدەرٸ كٸرۋٸنٸڭ باستالۋ ۋاقىتى XٸX ع. بٸرٸنشٸ جارتىسى, بەلسەندٸ جالعاسۋ كەزەڭٸ XٸX ع ەكٸنشٸ جارتىسى ەكەنٸن ايتادى.  ودان بەرگٸ حح عاسىردا ورىس تٸلٸ سٶزدەرٸنٸڭ تٸلٸمٸزدە مىقتاپ ورىن العانى بارشامىزعا ايان. وسى ۋاقىتتان باستاپ, ساياسي-ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك تىعىز بايلانىستاردىڭ نەتيجەسٸندە قازاق تٸلٸنٸڭ سٶزدٸك قۇرامىنا سان جٷزدەگەن ورىس سٶزدەرٸ, ورىس تٸلٸ ارقىلى الىس شەتەل سٶزدەرٸ دە لەك-لەگٸمەن كٸردٸ. بۇل شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ لەكسيكالىق قورعا ەنۋ جولدارى, ٷندەسٸمٸ, بەيٷندەسٸمٸ, يكەمدەلۋٸ ەر تٷرلٸ بولىپ وتىردى جەنە ولاردىڭ بٸرازى تٸلٸمٸزدٸڭ زاڭدىلىقتارىنىڭ əسەرٸنەن فونەتيكالىق, گرامماتيكالىق جəنە سەمانتيكالىق ٶزگەرٸستەرگە ۇشىرادى.

ل.پ.كرىسين ٶزٸنٸڭ ەڭبەگٸندە سٶزدٸڭ ەنگٸزۋشٸ تٸل جٷيەسٸنە ەنۋدٸڭ التى  شارتىن اتاپ ٶتەدٸ. سونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ نازار اۋداراتىنىمىز – شەتەلدٸك  سٶزدٸ فونەتيكالىق مەڭگەرۋ. شەتەلدٸك سٶزدٸ فونەتيكالىق مەڭگەرۋ بارىسىندا قابىلداۋشى تٸلگە يكەمدەلۋٸ, قابىلداۋشى تٸلدٸڭ دىبىستىق زاڭدىلىقتارىن بويىنا سٸڭٸرۋٸ باسىم بولادى. ونىڭ قولايلى جاعى شەتتٸلدٸك سٶز قابىلداۋشى تٸلدٸڭ ٸشٸنە ەبدەن سٸڭٸسٸپ, ول سٶزدٸڭ شەتتٸلدٸك ەكەنٸ اجىراتىلماي دا قالادى. وعان مىسال رەتٸندە حٸح عاسىردىڭ باسىنان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيٸنگٸ ورىس تٸلٸنەن ەنگەن تۇرمىستىق لەكسيكا سٶزدەرٸن كەلتٸرۋگە بولادى: ساماۋرىن, جەشٸك, كەرۋەرت, كەمپيت, تاۋار  جەنە ت.ب. كەزٸندە تٸلدەگٸ مۇنداي ٶزگەرٸستەر جايلى ا. بايتۇرسىنۇلى بىلاي دەگەن: «سىرتتان بٸرەن-ساران جات سٶزدەر كەلسە, ونى جانشىپ كەمٸرٸپ, ٶز تٸلٸنٸڭ قالپىنا تٷسٸرٸپ العان – قازاق. جات جۇرتتىڭ شالىعى تيمەسە, كەسٸبي, عۇرپى ٶزگەرٸلمەسە, جالعىز تٸل ٶزگەرٸلدٸ دەپ ايتۋعا تٸپتٸ جول جوق. قازاقتىڭ تٸلٸ ٶزگەرگەن تٸل دەپ ايتۋعا جول جوق بولسا, ەملەسٸن دە قيسىق دەپ ايتۋعا جول جوق: قازاقتا تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا حيلاف كەلەتٸن ەملە جوق. ەدٸلدەن باستاپ ەرتٸسكە دەيٸن, ورالدان باستاپ اۋعانعا شەيٸن قازاقتا تٸل دە بٸر, ەملە دە بٸر». بٸراق بۇل ٷردٸس ۇزاققا بارمادى. قازان تٶڭكەرٸسٸنەن كەيٸنگٸ تۇستا باسپاسٶزدٸڭ دامىپ, جاپپاي ساۋاتتىلىققا قول جەتكەننەن باستاپ, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ فونەتيكالىق مەڭگەرۋ گرافيكالىق مەڭگەرۋگە اۋىستى, ياعني, دەلدال تٸلدە قالاي ايتىلىپ, جازىلسا, تٸلٸمٸزدە دە دەل سولاي ٶزگەرٸسسٸز قولدانۋ ٷستەمدٸگٸ ايقىن كٶرٸنٸس بەردٸ.

بۇل جەردە بٸر ايتا كەتەرلٸك جاي, جوعارىداعى مىسالدا كەلتٸرٸلگەن تاۋار سٶزٸ ورىس سٶزٸ دەلٸنگەنمەن, شىن مەنٸندە ول – تٷركٸ سٶزٸ. دەلەل كەلتٸرسەك, م.قاشقاريدىڭ «ديۋاني لۇعات-يت تۋرك» ەڭبەگٸندە بىلاي دەيدٸ:

 يامار سۋۆىن كەشمەدٸڭ,

تاۆارىڭنى ساشمادىڭ,

يەسۋن سەنٸ ار بٶرٸ –

كٶرٸپ نەگە قاشپادىڭ?

يامار سۋىن كەشپەدٸڭ.

مال-دٷنيەڭدٸ شاشپادىڭ,

ەندٸ قورقاۋ جەسٸن سەنٸ! [5. 110].  

تاۆار ٷشٷن تەڭرٸ ودزلەمەدزٸپ,

ۇشا قاداش وعلىنى شىلا بوعار –

تاۋار ٷشٷن, ەسكە دە الماي اللانى,

بۋىندىرار تۋعان-تۋىس, ۇلدارىن. 

سٶزدٸك ٸشٸندە تاۋار سٶزٸ بٸرنەشە رەت كەزدەسەدٸ, مال-دٷنيە, مٷلٸك دەگەن ماعىنادا جۇمسالعان.

ەشبٸر تٸل توماعا-تۇيىق قالپىندا, بٶگدە تٸلدٸڭ ەسەرٸنە ۇشىراماي, ٶزدٸگٸنەن دامىپ, جەتٸلە المايدى. ەلەم تٸلدەرٸنٸڭ بارلىعى بٶگدە سٶزدەردٸ بارىنشا ٶزدەرٸنٸڭ تٸلٸنە يكەمدەپ, قابىلداۋشى تٸلدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن باسشىلىققا الادى. مىسالى, كوكا-كولا, شوكولاد سٶزدەرٸ قىتاي تٸلٸندە كىكوۋ-كىلى, چاۋكىلي تٷرٸندە ايتىلسا,  كلۋب, اۆتوبۋس سٶزدەرٸ تٷرٸك تٸلٸندە kulüp, otobüs تٷرٸندە جازىلىپ, ايتىلادى.

بٸر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن  1924 جىلعى قازاق بٸلٸمپازدارىنىڭ سيەزٸندە جازۋ ەرەجەلەرٸ جايلى بايانداما جاساعان ەلدەس وماروۆ: «قازاق تٸلٸنە جات سٶزدەردٸ كٸرگٸزگەندە, ونىڭ جات دىبىستارىن كٸرگٸزۋگە بولمايدى, جات دىبىسقا جالپى بۇقارانىڭ تٸلٸ كەلمەيدٸ دە, ٸشٸندە جات دىبىسى بار جات سٶز جالپىعا جات بولىپ قالا بەرەدٸ; سٶيتە كەلە قازاقشا ەدەبيەت تٸلٸ بۇقارانىڭ تٸلٸنەن مٷلدە باسقالانىپ, قات تانىمايتۇن بۇقارا بٸزدٸڭ جازعان سٶزٸمٸزگە تٷسٸنبەيتٸن بولادى. ول بولماي ويدا جوقتا بٸر كەرەمەت سەبەپتەر بولىپ بۇقارا وقىعانداردان قالىسپاي, جات سٶزدەردٸ جات دىبىستارمەن بۇلجىتپاي ايتا الاتۇن بولىپ كەتسە, قازاقتىڭ تٸلٸ بۇزىلادى. مۇنىڭ قايسىسى بولعاندا دا جاقسى بولمايدى»,-دەپ, ٷلكەن الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەن ەدٸ. الاش وقىمىستىسىنىڭ ەكٸنشٸ قاۋپٸ شىندىققا اينالىپ, قازاقتىڭ تٸلٸ بۇزىلعانى سونشالىق, قازاق تٸلٸندە بۇلاي ايتىلمايدى, بۇلاي جازىلمايدى دەپ, قازاق بالاسىن سەندٸرە المايتىن حالگە جەتتٸك. قازاق تٸلٸندە شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ گرافيكالىق مەڭگەرۋ باسىم بولعاندىقتان, تٸل ەرەكشەلٸكتەرٸنە  ايتارلىقتاي نۇقسان كەلدٸ. قازٸرگٸ تاڭدا بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدە شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ ترانسكريپتسييالىق جولمەن (شەتەلدٸك سٶزدەردٸڭ ٶز دىبىستىق فورماسىن ساقتاپ قالۋى) قابىلداۋ كٷن ٶتكەن سايىن كٷشەيٸپ كەلەدٸ. مىسالى, مەديتسينا تەرميندەرٸنٸڭ كٶپشٸلٸگٸ لاتىن تٸلٸنەن الىنعان. قازٸرگٸ اقپاراتتىق تەحنولوگييا تەرميندەرٸ اعىلشىن تٸلٸنەن بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزگە ەنٸپ جاتىر. بولاشاقتا قىتاي تٸلٸنەن تەرميندەر كەلۋٸ دە مٷمكٸن. ەگەر سول تەرميندەردٸڭ بەرٸن سول كٷيٸندە قابىلدايتىن بولساق, وندا تٸلٸمٸز ەسپەرانتو تٸلٸندەي جاساندى تٸلگە اينالاتىنى سٶزسٸز, قازٸرگٸ كٷيٸمٸزگە دە زار بولىپ قالۋىمىز عاجاپ ەمەس. سوندىقتان الدىمىزدا قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ ارقىلى تٸلٸمٸزدٸ بارىنشا قورعاپ, قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعي قالپىن ساقتاۋ, جوعالتقانىمىزدى تٷگەندەۋ مٸندەتٸ تۇر.              

جازۋ تەوريياسى مەسەلەسٸمەن اينالىسىپ, جٷرگەن عالىم ق.كٷدەرينوۆا بىلاي دەيدٸ:     

«ورىس تٸلٸ ارقىلى ەنگەن كٸرمە سٶزدەردەگٸ ە ەرپٸنەن باستالاتىن سٶزدەر ە ەرپٸنە الماسادى: ەلەكتريك – فرانتسۋز تٸلٸندە electrique, emissio – لاتىن  تٷپنۇسقاسىندا emissio, energia – گرەك تٷپنۇسقا تٸلدٸڭ ٶزٸندە ە ەرپٸمەن جازىلادى.

ال مىنا تەرميندەردٸڭ قازٸرگٸ ورفوگرامماسى تٷپنۇسقاعا بٸرشاما ساي: apparat (لات. اpparatus «قۇرال-جابدىق»), generator (لات. «شىعارۋشى») akkumulator (لات. Aسسumulator «جيناۋشى»)». وسىنداي  جەنە باسقا دا عىلىمي تۇرعىدان دەلەلدٸ پٸكٸرلەردٸ جيناقتاي كەلە, كٶپشٸلٸككە ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭا ەلٸپبي نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ ەرەجەلەرٸنٸڭ جوباسىندا كيريلل ەرٸپتەرٸ مەن شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ەملەسٸ بەرٸلدٸ. كيريلل ەرٸپتەرٸن قازاقشا تاڭبالاۋدان باسقا شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ بارىنشا تٸلٸمٸزگە جاقىنداتىپ ورفوگراممالاۋ قاراستىرىلدى. مىسالى, manو́vr, brýselو́z, aktór سٶزدەرٸندە ە كيريلل دىبىسى  تٶل دىبىسىمىز ٶ-مەن الماستىرىلدى جەنە ەرٸپتەرٸ دە سوعان سەيكەس بەرٸلدٸ. وسى ارقىلى بٶگدە تٸلدٸڭ تاڭباسىنان عانا ارىلىپ قويماي, تٸلٸمٸزگە يكەمدەپ ايتۋ مەن جازۋدى جٷزەگە اسىرامىز. سول سيياقتى تس~س, تس (sırk, medısına, pıtsa,), يۋ~يۋ, ٷ (İýpiter, İýrmala; kaıýta, parashút, prodúser), يا~يا, ە (Iاlta, Iاshın, ıdەıa, mýláj, zarا́d) الماستىرۋلار ۇسىنىلدى. ال جٸڭٸشكەلٸك, جۋاندىق بەلگٸلەرٸ جاڭا ەلٸپبيدە بولماعاندىقتان, شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ تٸلٸمٸزگە يكەمدەپ, جٸڭٸشكە داۋىستى دىبىستارمەن ايتۋ مەن جازۋ ۇسىنىلدى: اnsámbl,  dúbl, parو́l,  ált, ós ت.ب. سٶزدەرٸندە جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸنٸڭ ورنىنا جٸڭٸشكە دىبىستى ە, ٷ, ٶ ەرٸپتەرٸ جازىلادى. كەي سٶزدەردە جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸنٸڭ ورنىنا ي ەرپٸ جازىلسا (Pier, piesa), كەي سٶزدەردە جٸڭٸشكەلٸك بەلگٸسٸ مٷلدە ەسكەرٸلمەيدٸ: kegl, premer, premera, relef, barelef, brakoner, barer, shıfoner, atele, film, gelmint, sýbekt, وbekt, ıneksıa ت.ب. ال ەندٸ بٸر  شەتتٸلدٸك سٶزدەردە تٷپنۇسقا تٸلدەگٸ تۇرپاتى ساقتالادى جەنە قوسىمشا بۋىن ٷندەستٸگٸنە سەيكەس جالعانادى: moderator (-dyń, -y, -ǵa, -lar), marker (-diń, -i, -ge, -ler), stepler (-diń, -i, -ge, -ler), vaýcher (-diń, -i, -ge, -ler), sýpervaızer (-diń, -i, -ge, -ler), aıfon (-nyń, -y, -ǵa, -dar) جەنە ت.ب.  

قازٸرگٸ تاڭدا تٸلٸمٸزدە شەتتٸلدٸك سٶزدەر ورىس تٸلٸنەن دە باسقا تٸلدەردەن ەسٸرەسە اعىلشىن تٸلٸنەن كٶپتەپ كٸرٸپ جاتىر. سوعان بايلانىستى دج ەرٸپ تٸركەسٸ بار سٶزدەردە د ەرپٸ تٷسٸرٸلٸپ جازىلادى: menejer,  jınsy, jentٸlmen ت.ب.  

سٶز سوڭىندا قايتالانعان قوسار ەرٸپتٸڭ جازىلۋى (klas, gramatika, silabus, اssamblea, kassa,  mıssıa), cٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتەتٸن سٶز ورتاسىنداعى قوسار ەرٸپتٸڭ جازىلۋى (اssamblea, kassa,  mıssıa), سٶز سوڭىنداعى ا ەرپٸنٸڭ سٶز ماعىناسىنا ەسەر ەتپەسە تٷسٸرٸلٸپ جازىلۋى (kordınat, kapsýl, kardıogram) جەنە تاعى باسقا بٸراز شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ورفوگرامماسى جاڭا ەرەجەدە بەرٸلٸپ, قازاق تٸلٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸنٸڭ جاڭالىقتارى رەتٸندە كٶپشٸلٸك اراسىندا تالقىلانىپ جاتىر. جاڭالىقتى بٸردەن قابىلداۋ وڭاي ەمەس. كٶز شالىمى, قول داعدىسىنان باسقا شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸڭ ايتىلۋىنداعى ٶزگەرٸستەردٸ قابىلداۋ, ەسٸرەسە, كەيٸنگٸ بۋىن ٷشٸن وڭايعا تٷسپەيتٸنٸ انىق. اشىق قارسى پٸكٸر ايتۋشىلار دا تابىلىپ جاتىر. ولاردىڭ ايتۋىنشا, بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ ارتيكۋلياتسيياسى شەتتٸلدٸك سٶزدەردٸ تٷپنۇسقا تٸلٸندە ايتۋعا ەبدەن بەيٸمدەلگەن, ونى قايتا قازاقشاعا يكەمدەپ ايتىپ, جازۋدىڭ قاجەتتٸگٸ جوق. ولارعا ايتىلار ۋەج مىناۋ بولماق:

بٸرٸنشٸدەن, ەملەدەگٸ جوعارىداعى جاڭالىقتار ەلەم تٸلدەرٸ جازۋلارىنىڭ ٷزدٸك  تەجٸريبەسٸنە سٷيەنٸپ ەزٸرلەندٸ, ياعني تٷپنۇسقادان اسا كٶپ الشاقتاماي, بٸراق ٶز تٸلٸمٸزدٸڭ دە ەرەكشەلٸكتەرٸ دە نازاردا بولدى. مىسالى:

لات. facultās «مٷمكٸندٸك, قابٸلەتتٸلٸك», اعىل. faculty, ورىس. فاكۋلتەت, تٷرٸك. fakülte, قاز. fakúltet;

ەكٸنشٸدەن, جوعارىدا الاش قايراتكەرٸ ە.وماروۆتىڭ سٶزٸن بەكەر بەرگەنٸمٸز جوق. ۇلتجاندى ازامات بولاشاقتى دۇرىس بولجاپ, تٸل تاعدىرىنا الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرگەنٸمەن, ول دابىل ەسكەرۋسٸز قالدى. نەتيجەسٸن قازٸر كٶرٸپ وتىرمىز. ەندٸ عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ەمەس 30-40 جىل شاماسىندا كەيٸنگٸ ۇرپاق: «كەزٸندە زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ تٸلٸمٸزدٸ ساقتاۋعا كٷش سالعاندا, تٸلٸمٸز قازٸرگٸدەي جوعالىپ كەتۋ دەڭگەيٸنە جەتپەس ەدٸ»,- دەپ ٶكٸنٸش بٸلدٸرمەسٸنە كٸم كەپٸل?! سول سەبەپتٸ ەر قازاق بالاسى ٶزٸنە قولايلى جاعىن عانا ٸزدەمەي, جاڭالىقتى دۇرىس قابىلداپ,  بولاشاقتا تٸلٸمٸزدٸڭ كەڭ قانات جايۋىنا ٷلەس قوسار دەگەن ٷمٸتتەمٸز.

باقىتگٷل ىسقاقوۆا