Belarýs jazýshysy, Nobel syilyǵynyń laýreaty Svetlana Aleksievich qazir Germaniiada ýaqytsha turyp jatyr. Azattyqtyń Belarýs qyzmetine bergen suhbatynda ol Belarýstegi qarsylyq qozǵalysy qalai órbip jatqany, revoliýtsiianyń ómirsheńdigi týraly áńgimeledi.
– Jaqynda siz Der Spiegel nemis jýrnalyna suhbat berdińiz. Kóptegen basylym sizdiń sol suhbatta aitqan sensatsiialyq málimdemeńizge nazar aýdardy: "Oppozitsiianyń úilestirý keńesi joiyldy. Jańa keńes quryldy, biraq onyń músheleriniń aty-jóni qupiia, bul olardy qorǵaý úshin qajet". Úilestirý keńesi joiyldy degenge rasymen senesiz be? Jańadan qurylǵan neǵylǵan qupiia keńes?
– Qalyptasqan jaǵdaiymyzdy durys jetkize almaǵan bolarmyn. Bul jýrnalistiń kinási de emes. Bóten eldiń, bóten mádeniettiń adamyna bizdegi jaǵdaidy túsindirý qiyn. Men 5 myń múshesi bar úilestirý keńesi baryn, onyń prezidiýmy 7 adamnan turatynyn aittym. Qazir keńes prezidiýmy músheleriniń kóbi ne túrmede, ne shetelde. Olar shetelde júrip te jumys istep otyr. Sonymen qatar 50 adamnan turatyn keńesti basqarýshy organ bar. Olardyń bári Belarýste. Nemis jýrnalisi keńes basshylyǵyndaǵylardyń biri túrmede, biri shetelde júrgenine "Unjyrǵańyz túspei me?" dep suraǵanda úilestirý keńesinde jańa adamdardyń paida bolǵanyn, ústinen qylmystyq is qozǵalmaǵan adamdardyń baryn, olardyń keńes jumysyn júrgizip otyrǵanyn, biraq aty-jóni atalmaitynyn aittym.
– Keńestiń birinshi tulǵasy, jetekshisi bar ma? Birshama ýaqyt buryn IT-kásipker Maksim Bogretsov úilestirý keńesine ne onyń ókildigine jetekshilik etkisi keletinin bildirdi.
– Keńes qurylǵanda onyń basshysy bolmaidy degen sheshim qabyldanǵan. Bogretsov keńestiń eń belsendi músheleriniń biri boldy, biraq jetekshisi emes. Keńes prezidiýmynyń múshesi, qazir Belarýste erkindikte júrgen Liliia Vlasova da - ol keńestiń jetekshisi emes.
– Úilestirý keńesi qurylǵanda onyń revoliýtsiia shtaby ne balama úkimet emes ekeni, onyń bar bolǵany Lýkashenkomen bilikti berý jónindegi kelissóz júrgizýdi kózdeitin qoǵamdyq qurylym ǵana ekeni aityldy.
– Sailaý óte sala Lýkashenko mundai kelissózge barýy múmkin degen oi boldy. Biraq qazir onyń qoǵam ókilderimen, sonyń ishinde úilestirý keńesimen eshqandai kelissóz júrgizbeitini anyq.
Eger keńes qandai da bir tarappen kelissóz júrgizý úshin qurylsa, al álgi tarap kelissóz júrgizýden bas tartsa, onda onyń maǵynasy bar ma?
Oppozitsiialyq kúshterdiń óz ainalasyna toptastyratyn iadro kerek. Lýkashenko bizdi tóńkeris jasaǵysy keledi dep aiyptady. Eshkim ondai qadamǵa barýdy kózdegen joq. Qoǵamda yntymaq ornatyp, bilikpen kelise otyra erkin sailaýǵa, meilinshe demokratiialyq qoǵamǵa ótýdi kózdegen edik.
– Bul maqsat áli de ózekti me?
– Qazir úilestirý keńesiniń Belarýs qoǵamynyń ókili ekenin, kelissóz júrgize alatynyn birqatar el moiyndap otyr. Serikterimniń kózqarasy basqa bolar, biraq menińshe, qazir biz oppozitsiialyq kúshterdiń moraldyq tiregi bolyp otyrmyz.
– Úilestirý keńesiniń, Svetlana Tihanovskaia shtabynyń jáne jaqynda qurylǵan Pavel Latýshko (Belarýstiń Frantsiiadaǵy burynǵy elshisi, burynǵy mádeniet ministri – red.) jetekshiligindegi Antikrizistik ulttyq basqarmanyń ózara qarym-qatynasy qalai?
– Suhbattarynyń birinde Latýshko qoǵamnyń Lýkashenkodan keiingi ómirge daiyn bolýy qajeti jóninde aitty. Bizdiń aldymyzda kóptegen qaýip-qater tur. Solardyń biri – Lýkashenko tarabynan tóner qaýip. Sondai-aq kishkentai ǵana elimiz úlken memlekettiń geosaiasi yqpalyna qatty túsip qalmai ma degen qaýip te bar. Tihanovskaiaǵa keler bolsaq, ol bizdiń halyqaralyq máselelerimizdi sheship júr. Menińshe, ol muny jap-jaqsy atqaryp otyr. Ol kóz aldymyzda halyqaralyq deńgeidegi saiasatkerge ainaldy. Ol joǵary deńgeide kelissóz júrgizip, komandasyna óte qyzyq adamdardy tartyp otyr. Mysaly, onyń komandasynda Franak Viachorka (Belarýs jýrnalisi, qarsylyq aktsiialarynyń uiymdastyrýshysy jáne qatysýshysy – red.) bar.
Bul uiymdar bir-birin tolyqtyrady. Olar lideri ne jetekshisi aiqyn emes qazirgi ómirimizdiń jalpy sipatyna sai keledi. Bilik narazylyqqa kimniń jetekshilik etip otyrǵanyn, kimniń kóterilgenin, kimniń syrttai uiymdastyryp otyrǵanyn bile almai otyr. Syrttai uiymdastyrýshy joq, barlyǵy ortalyqsyzdanǵan. Bul tek jańa tehnologiialarǵa bailanysty emes, biz jai ǵana avtoritarlyq basqarýdan, avtoritar basshylardan qajydyq. Adamdar instinkt deńgeiinde basqa jol izdep jatyr.
– Siz "úlken memlekettiń geosaiasi yqpaly" týraly aityp qaldyńyz. Ol memlekettiń basshylary – Vladimir Pýtin, Sergei Lavrov, Sergei Shoigý – "Belarýstegi jaǵdaidy Batys elderi arandatyp otyr, Lýkashenko jaqsy konstitýtsiialyq reforma usynyp otyr jáne ol júzege asýy tiis" dep sanaidy. Resei tolyqtai Lýkashenkonyń jaǵynda jáne osy ustanymynan ainymaidy dep aitýǵa bola ma?
– Resei Lýkashenkonyń jaǵynda dep oilamaimyn. Resei - óz jaǵynda. Halyq qozǵalysy Resei úshin kútpegen oqiǵa boldy jáne olar buǵan daiyn bolmady. [Reseige] Lýkashenkonyń qazirgi áreketi de unamaidy. Kóshelerimiz áskeri qimyldar alańyna ainalǵandai. Resei basqa nusqany izdeidi. Babariko (Belgazprombanktiń burynǵy basshysy, biylǵy prezidenttik sailaýǵa qatysýshy – red.) túrmeden shyqsa jaqsy bolar edi. Latýshko ekeýi – óte tartymdy tulǵalar. Reseidiń provintsiiasyna ainalmai, táýelsizdigimizdi saqtap qalamyz dep úmittenemin. Degenmen Máskeý qandai jaǵdai bolmasyn bizdiń ómirimizde úlken ról atqara beredi.
– Áleýmettanýshy Oksana Shelest Belarýstegi narazylar týraly qyzyq zertteý júrgizdi. Zertteý qorytyndylarynyń biri Belarýs narazylyǵy negizinen orystildi deidi. Bul sizdi tańǵaldyrmai ma?
– Bizdiń elde negizinen orys tilinde sóileidi. Biraq bul tańǵalarlyq qubylys: adamdar orys tilinde sóileidi, biraq sanasy belarýstyq. Olar óz elinde ómir súrip, óz týy, tarihy bolǵanyn qalaidy. Sherý kezinde aq-qyzyl tústi tý jamylǵan orystildi adamdardy kóp kórdim.
– Bul tý nelikten tanymal bolyp ketti? Kóptegen jyl boiy ol negizinen ulttyq-demokratiialyq oppozitsiianyń, iaǵni qoǵamnyń shaǵyn bóliginiń simvoly bolyp keldi. Tihanovskaianyń alǵashqy sailaýaldy mitingilerinde bul tý kóp kezdese qoimady. Biraq odan keiin bastaldy, narazylyq túgeldei aq-qyzyl túske boialdy. Sebep nede?
– Biz qalai eshkimge táýeldi bolmai ómir súrý týraly, Belarýsti saqtap qalý týraly, Belarýs bolyp qalyptasý týraly oilaimyz. Alǵan áserim áli esimde: terezege jaqyndaǵanymda kóshede sherýshiler birneshe metrlik týdy ustap bara jatty. Bizde Belarýs týraly, ózimiz týraly, tilimiz, simvoldarymyz týraly túpsanaly jad bolǵan siiaqty. Munyń bári bir mezette syrtqa shyqty. Kez kelgen qarsylyqqa simvol kerek. Eger bizde óz elimiz bolsa, [aq-qyzyl tús] mindetti túrde bizdiń týymyz bolady.
– Daýly suraq qoiǵym kelip otyr. Halyq arasynda Lýkashenkony qoldaityndar qaldy ma? Sheneýnikter, politsiia jasaǵy emes, qarapaiym halyq.
– Halyqtyń bir bóligi ony áli de qoldap otyr. Qalasaq ta, qalamasaq ta, qoldaý áli bar. Muny moiyndaý kerek. Menińshe, sailaý kezinde ol 20 paiyz daýys aldy. Olardyń kóbi – aýyl turǵyndary. Óitkeni olar qazirgi ózgeristerge jyldam beiimdele almaidy. Adamdar oiana bastady, biraq qalalarda bul jyldamyraq júrdi. Biz Minskide ár dúisenbi saiyn bolatyn zeinetkerler sherýin kórdik. Biraq aýylda turatyn zeinetkerler de bar. Tek aýylda ǵana emes, Minskide de bar. Olar ózgeristen qorqady. Olardy Lýkashenkomen bailanystyratyny – ótken ómiri. Olar óz ótken ómiri Stalin kezindegiden jaqsy boldy dep sanaidy. Biraq menińshe, olar jańa Belarýs jeńiske jetse, tez beiimdeler edi. Óitkeni adamdar ómirin qaita bastai almasa da, ózgeristi balalary men nemereleri úshin qalaidy.
– Kelesi suraǵym kúpirlik bolar. Biraq siz áńgime qylǵan túrmedegi adamnyń sózi bul oi tek meni ǵana mazalamaitynyn bildirse kerek. Eger Babariko da, Tihanovskii de (Sergei Tihanovskii – Svetlana Tihanovskiidiń kúieýi, bloger, qoǵam qairatkeri, qazir túrmede otyr – red.), Tihanovskaia da biylǵy sailaýǵa túspegende, júzdegen qylmystyq is, myńdaǵan ustap áketý, uryp-soǵý, qamaý oryndarynyń azaptaý oryndaryna ainalýy, kisi ólimi bolmas pa edi?
– Suraǵyńyz Lýkashenkonyń osy sailaý naýqanyna deiingi ýaqytqa oralý jóninde aityp júrgenine sai keledi. Batkashyldar (Lýkashenkonyń jaqtastary – red.) keide tamyz aiyna deiin ómirimizdiń qandai tynysh bolǵany týraly aitady. Menińshe, áleýmettik protsester tabiǵi protsesterge uqsaidy. Bul "men bul aýrýǵa shaldyqpaǵanymda ǵoi" degenmen birdei. Biraq aýrýǵa shaldyǵý ne shaldyqpaý bizdiń erkimizge táýeldi emes. Bul ýaqyttyń logikasy, jeke adamnyń emes.
– Lýkashenko jaqtastary tamyzǵa deiin bolǵan "idilliiaǵa" oralǵysy keledi. Olardyń qarsylastary revoliýtsiia bolmasa da oralý múmkin emes deidi. Oralý rasymen múmkin emes pe? Áke-sheshemniń zamandastary, sizben qatarlastar 1950-60 jyldardaǵy jylymyqty biledi. Ol kezde de ótken shaq oralmaityndai kóringen edi. Biraq jylymyqtyń aiaǵy ne bolǵanyn bilesiz ǵoi?
– Iá. Ol úshin jylymaqqa barmai-aq qoiaiyq. 1990 jyldar bar emes pe. Biz ol kezde ózgeristi qaladyq. Oiymyzǵa neshetúrli nárse keldi. Biraq bálkim bul tek qoǵamnyń joǵary bóligi bolar. Tómende eshnárse ózgermedi. Árine, keri ketý bolady. Biraq kez kelgen jylymyqty, alǵa jyljýdy tolyqtai "keri burýǵa" bolmaidy, ótkenge oralý múmkin emes.
Adamdar 1990 jyldardaǵydai ómir súrgisi kelmeidi. Olar olai ómir súrmeidi de. Olar álemdi sharlaǵysy keledi. Balasynyń qalaǵan jerinde oqyǵanyn jón kóredi. Jastarǵa 1990 jyldardaǵy ómir týraly aitsań, olar sol ómirdiń rasymen bolǵanyna senbeidi. Biraq ol boldy jáne odan beri kóp ýaqyt óte qoiǵan joq.
Onyń izi qalady jáne saldary bolady. Eger Hrýshevtiń jylymyǵy bolmaǵanda qaita qurý (Mihail Gorbachevtiń kezindegi saiasat – red.), 1990 jyldardaǵy ózgeris bolmas edi. 1990 jyldar bolmaǵanda 21 ǵasyrda Grýziiada, Ýkrainada, Armeniiada bolǵan, qazir ózimiz bastan ótkerip jatqan jaǵdaidy kórmes edik. Ózgerister baiaý keledi, keide bizdegidei aýyr keledi.
Tamyz aiynda Belarýstegi sherýlerge 200-300 myń adam qatysty. Áielder maska taqqan "jansyzdarǵa" gúl syilap jatty. Al olardyń basshylary bul gúlderdi julyp alyp, ashýlanǵan kúide Lenin eskertkishine laqtyryp jatty. Sol kezde bizge revoliýtsiia qantógissiz ótetindei kóringen. Men qazir de qantógizsiz ózgeristi qoldaimyn. Meniń oiymsha, eger biz qolǵa qarý alsaq, jeńisimizdiń quny budan da aýyr bolady. Mundaida diktatýra ózin erkin sezinedi. Biz jeńiske basqa jolmen jetýimiz kerek. Biz (talabymyzdy bildirip) shyǵýymyz kerek, qatarymyzdyń kóbeiip jatqanyn kórsetýimiz kerek.
Azattyq radiosy Belarýs qyzmetiniń tilshisi Iýrii Drakohrýstiń suhbatynan yqshamdalyp aýdaryldy.
