بەلارۋس جازۋشىسى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى سۆەتلانا الەكسيەۆيچ قازٸر گەرمانييادا ۋاقىتشا تۇرىپ جاتىر. ازاتتىقتىڭ بەلارۋس قىزمەتٸنە بەرگەن سۇحباتىندا ول بەلارۋستەگٸ قارسىلىق قوزعالىسى قالاي ٶربٸپ جاتقانى, رەۆوليۋتسييانىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ.
– جاقىندا سٸز Der Spiegel نەمٸس جۋرنالىنا سۇحبات بەردٸڭٸز. كٶپتەگەن باسىلىم سٸزدٸڭ سول سۇحباتتا ايتقان سەنساتسييالىق مەلٸمدەمەڭٸزگە نازار اۋداردى: "وپپوزيتسييانىڭ ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ جويىلدى. جاڭا كەڭەس قۇرىلدى, بٸراق ونىڭ مٷشەلەرٸنٸڭ اتى-جٶنٸ قۇپييا, بۇل ولاردى قورعاۋ ٷشٸن قاجەت". ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ جويىلدى دەگەنگە راسىمەن سەنەسٸز بە? جاڭادان قۇرىلعان نەعىلعان قۇپييا كەڭەس?
– قالىپتاسقان جاعدايىمىزدى دۇرىس جەتكٸزە الماعان بولارمىن. بۇل جۋرناليستٸڭ كٸنەسٸ دە ەمەس. بٶتەن ەلدٸڭ, بٶتەن مەدەنيەتتٸڭ ادامىنا بٸزدەگٸ جاعدايدى تٷسٸندٸرۋ قيىن. مەن 5 مىڭ مٷشەسٸ بار ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ بارىن, ونىڭ پرەزيديۋمى 7 ادامنان تۇراتىنىن ايتتىم. قازٸر كەڭەس پرەزيديۋمى مٷشەلەرٸنٸڭ كٶبٸ نە تٷرمەدە, نە شەتەلدە. ولار شەتەلدە جٷرٸپ تە جۇمىس ٸستەپ وتىر. سونىمەن قاتار 50 ادامنان تۇراتىن كەڭەستٸ باسقارۋشى ورگان بار. ولاردىڭ بەرٸ بەلارۋستە. نەمٸس جۋرناليسٸ كەڭەس باسشىلىعىنداعىلاردىڭ بٸرٸ تٷرمەدە, بٸرٸ شەتەلدە جٷرگەنٸنە "ۇنجىرعاڭىز تٷسپەي مە?" دەپ سۇراعاندا ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸندە جاڭا ادامداردىڭ پايدا بولعانىن, ٷستٸنەن قىلمىستىق ٸس قوزعالماعان ادامداردىڭ بارىن, ولاردىڭ كەڭەس جۇمىسىن جٷرگٸزٸپ وتىرعانىن, بٸراق اتى-جٶنٸ اتالمايتىنىن ايتتىم.
– كەڭەستٸڭ بٸرٸنشٸ تۇلعاسى, جەتەكشٸسٸ بار ما? بٸرشاما ۋاقىت بۇرىن IT-كەسٸپكەر ماكسيم بوگرەتسوۆ ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸنە نە ونىڭ ٶكٸلدٸگٸنە جەتەكشٸلٸك ەتكٸسٸ كەلەتٸنٸن بٸلدٸردٸ.
– كەڭەس قۇرىلعاندا ونىڭ باسشىسى بولمايدى دەگەن شەشٸم قابىلدانعان. بوگرەتسوۆ كەڭەستٸڭ ەڭ بەلسەندٸ مٷشەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولدى, بٸراق جەتەكشٸسٸ ەمەس. كەڭەس پرەزيديۋمىنىڭ مٷشەسٸ, قازٸر بەلارۋستە ەركٸندٸكتە جٷرگەن ليلييا ۆلاسوۆا دا - ول كەڭەستٸڭ جەتەكشٸسٸ ەمەس.
– ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸ قۇرىلعاندا ونىڭ رەۆوليۋتسييا شتابى نە بالاما ٷكٸمەت ەمەس ەكەنٸ, ونىڭ بار بولعانى لۋكاشەنكومەن بيلٸكتٸ بەرۋ جٶنٸندەگٸ كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدٸ كٶزدەيتٸن قوعامدىق قۇرىلىم عانا ەكەنٸ ايتىلدى.
– سايلاۋ ٶتە سالا لۋكاشەنكو مۇنداي كەلٸسسٶزگە بارۋى مٷمكٸن دەگەن وي بولدى. بٸراق قازٸر ونىڭ قوعام ٶكٸلدەرٸمەن, سونىڭ ٸشٸندە ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸمەن ەشقانداي كەلٸسسٶز جٷرگٸزبەيتٸنٸ انىق.
ەگەر كەڭەس قانداي دا بٸر تاراپپەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋ ٷشٸن قۇرىلسا, ال ەلگٸ تاراپ كەلٸسسٶز جٷرگٸزۋدەن باس تارتسا, وندا ونىڭ ماعىناسى بار ما?
وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸڭ ٶز اينالاسىنا توپتاستىراتىن يادرو كەرەك. لۋكاشەنكو بٸزدٸ تٶڭكەرٸس جاساعىسى كەلەدٸ دەپ ايىپتادى. ەشكٸم ونداي قادامعا بارۋدى كٶزدەگەن جوق. قوعامدا ىنتىماق ورناتىپ, بيلٸكپەن كەلٸسە وتىرا ەركٸن سايلاۋعا, مەيلٸنشە دەموكراتييالىق قوعامعا ٶتۋدٸ كٶزدەگەن ەدٸك.
– بۇل ماقسات ەلٸ دە ٶزەكتٸ مە?
– قازٸر ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸنٸڭ بەلارۋس قوعامىنىڭ ٶكٸلٸ ەكەنٸن, كەلٸسسٶز جٷرگٸزە الاتىنىن بٸرقاتار ەل مويىنداپ وتىر. سەرٸكتەرٸمنٸڭ كٶزقاراسى باسقا بولار, بٸراق مەنٸڭشە, قازٸر بٸز وپپوزيتسييالىق كٷشتەردٸڭ مورالدىق تٸرەگٸ بولىپ وتىرمىز.
– ٷيلەستٸرۋ كەڭەسٸنٸڭ, سۆەتلانا تيحانوۆسكايا شتابىنىڭ جەنە جاقىندا قۇرىلعان پاۆەل لاتۋشكو (بەلارۋستٸڭ فرانتسيياداعى بۇرىنعى ەلشٸسٸ, بۇرىنعى مەدەنيەت مينيسترٸ – رەد.) جەتەكشٸلٸگٸندەگٸ انتيكريزيستٸك ۇلتتىق باسقارمانىڭ ٶزارا قارىم-قاتىناسى قالاي?
– سۇحباتتارىنىڭ بٸرٸندە لاتۋشكو قوعامنىڭ لۋكاشەنكودان كەيٸنگٸ ٶمٸرگە دايىن بولۋى قاجەتٸ جٶنٸندە ايتتى. بٸزدٸڭ الدىمىزدا كٶپتەگەن قاۋٸپ-قاتەر تۇر. سولاردىڭ بٸرٸ – لۋكاشەنكو تارابىنان تٶنەر قاۋٸپ. سونداي-اق كٸشكەنتاي عانا ەلٸمٸز ٷلكەن مەملەكەتتٸڭ گەوساياسي ىقپالىنا قاتتى تٷسٸپ قالماي ما دەگەن قاۋٸپ تە بار. تيحانوۆسكاياعا كەلەر بولساق, ول بٸزدٸڭ حالىقارالىق مەسەلەلەرٸمٸزدٸ شەشٸپ جٷر. مەنٸڭشە, ول مۇنى جاپ-جاقسى اتقارىپ وتىر. ول كٶز الدىمىزدا حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ ساياساتكەرگە اينالدى. ول جوعارى دەڭگەيدە كەلٸسسٶز جٷرگٸزٸپ, كومانداسىنا ٶتە قىزىق ادامداردى تارتىپ وتىر. مىسالى, ونىڭ كومانداسىندا فراناك ۆياچوركا (بەلارۋس جۋرناليسٸ, قارسىلىق اكتسييالارىنىڭ ۇيىمداستىرۋشىسى جەنە قاتىسۋشىسى – رەد.) بار.
بۇل ۇيىمدار بٸر-بٸرٸن تولىقتىرادى. ولار ليدەرٸ نە جەتەكشٸسٸ ايقىن ەمەس قازٸرگٸ ٶمٸرٸمٸزدٸڭ جالپى سيپاتىنا ساي كەلەدٸ. بيلٸك نارازىلىققا كٸمنٸڭ جەتەكشٸلٸك ەتٸپ وتىرعانىن, كٸمنٸڭ كٶتەرٸلگەنٸن, كٸمنٸڭ سىرتتاي ۇيىمداستىرىپ وتىرعانىن بٸلە الماي وتىر. سىرتتاي ۇيىمداستىرۋشى جوق, بارلىعى ورتالىقسىزدانعان. بۇل تەك جاڭا تەحنولوگييالارعا بايلانىستى ەمەس, بٸز جاي عانا اۆتوريتارلىق باسقارۋدان, اۆتوريتار باسشىلاردان قاجىدىق. ادامدار ينستينكت دەڭگەيٸندە باسقا جول ٸزدەپ جاتىر.
– سٸز "ٷلكەن مەملەكەتتٸڭ گەوساياسي ىقپالى" تۋرالى ايتىپ قالدىڭىز. ول مەملەكەتتٸڭ باسشىلارى – ۆلاديمير پۋتين, سەرگەي لاۆروۆ, سەرگەي شويگۋ – "بەلارۋستەگٸ جاعدايدى باتىس ەلدەرٸ ارانداتىپ وتىر, لۋكاشەنكو جاقسى كونستيتۋتسييالىق رەفورما ۇسىنىپ وتىر جەنە ول جٷزەگە اسۋى تيٸس" دەپ سانايدى. رەسەي تولىقتاي لۋكاشەنكونىڭ جاعىندا جەنە وسى ۇستانىمىنان اينىمايدى دەپ ايتۋعا بولا ما?
– رەسەي لۋكاشەنكونىڭ جاعىندا دەپ ويلامايمىن. رەسەي - ٶز جاعىندا. حالىق قوزعالىسى رەسەي ٷشٸن كٷتپەگەن وقيعا بولدى جەنە ولار بۇعان دايىن بولمادى. [رەسەيگە] لۋكاشەنكونىڭ قازٸرگٸ ەرەكەتٸ دە ۇنامايدى. كٶشەلەرٸمٸز ەسكەري قيمىلدار الاڭىنا اينالعانداي. رەسەي باسقا نۇسقانى ٸزدەيدٸ. باباريكو (بەلگازپرومبانكتٸڭ بۇرىنعى باسشىسى, بيىلعى پرەزيدەنتتٸك سايلاۋعا قاتىسۋشى – رەد.) تٷرمەدەن شىقسا جاقسى بولار ەدٸ. لاتۋشكو ەكەۋٸ – ٶتە تارتىمدى تۇلعالار. رەسەيدٸڭ پروۆينتسيياسىنا اينالماي, تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ ساقتاپ قالامىز دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. دەگەنمەن مەسكەۋ قانداي جاعداي بولماسىن بٸزدٸڭ ٶمٸرٸمٸزدە ٷلكەن رٶل اتقارا بەرەدٸ.
– ەلەۋمەتتانۋشى وكسانا شەلەست بەلارۋستەگٸ نارازىلار تۋرالى قىزىق زەرتتەۋ جٷرگٸزدٸ. زەرتتەۋ قورىتىندىلارىنىڭ بٸرٸ بەلارۋس نارازىلىعى نەگٸزٸنەن ورىستٸلدٸ دەيدٸ. بۇل سٸزدٸ تاڭعالدىرماي ما?
– بٸزدٸڭ ەلدە نەگٸزٸنەن ورىس تٸلٸندە سٶيلەيدٸ. بٸراق بۇل تاڭعالارلىق قۇبىلىس: ادامدار ورىس تٸلٸندە سٶيلەيدٸ, بٸراق ساناسى بەلارۋستىق. ولار ٶز ەلٸندە ٶمٸر سٷرٸپ, ٶز تۋى, تاريحى بولعانىن قالايدى. شەرۋ كەزٸندە اق-قىزىل تٷستٸ تۋ جامىلعان ورىستٸلدٸ ادامداردى كٶپ كٶردٸم.
– بۇل تۋ نەلٸكتەن تانىمال بولىپ كەتتٸ? كٶپتەگەن جىل بويى ول نەگٸزٸنەن ۇلتتىق-دەموكراتييالىق وپپوزيتسييانىڭ, ياعني قوعامنىڭ شاعىن بٶلٸگٸنٸڭ سيمۆولى بولىپ كەلدٸ. تيحانوۆسكايانىڭ العاشقى سايلاۋالدى ميتينگٸلەرٸندە بۇل تۋ كٶپ كەزدەسە قويمادى. بٸراق ودان كەيٸن باستالدى, نارازىلىق تٷگەلدەي اق-قىزىل تٷسكە بويالدى. سەبەپ نەدە?
– بٸز قالاي ەشكٸمگە تەۋەلدٸ بولماي ٶمٸر سٷرۋ تۋرالى, بەلارۋستٸ ساقتاپ قالۋ تۋرالى, بەلارۋس بولىپ قالىپتاسۋ تۋرالى ويلايمىز. العان ەسەرٸم ەلٸ ەسٸمدە: تەرەزەگە جاقىنداعانىمدا كٶشەدە شەرۋشٸلەر بٸرنەشە مەترلٸك تۋدى ۇستاپ بارا جاتتى. بٸزدە بەلارۋس تۋرالى, ٶزٸمٸز تۋرالى, تٸلٸمٸز, سيمۆولدارىمىز تۋرالى تٷپسانالى جاد بولعان سيياقتى. مۇنىڭ بەرٸ بٸر مەزەتتە سىرتقا شىقتى. كەز كەلگەن قارسىلىققا سيمۆول كەرەك. ەگەر بٸزدە ٶز ەلٸمٸز بولسا, [اق-قىزىل تٷس] مٸندەتتٸ تٷردە بٸزدٸڭ تۋىمىز بولادى.
– داۋلى سۇراق قويعىم كەلٸپ وتىر. حالىق اراسىندا لۋكاشەنكونى قولدايتىندار قالدى ما? شەنەۋنٸكتەر, پوليتسييا جاساعى ەمەس, قاراپايىم حالىق.
– حالىقتىڭ بٸر بٶلٸگٸ ونى ەلٸ دە قولداپ وتىر. قالاساق تا, قالاماساق تا, قولداۋ ەلٸ بار. مۇنى مويىنداۋ كەرەك. مەنٸڭشە, سايلاۋ كەزٸندە ول 20 پايىز داۋىس الدى. ولاردىڭ كٶبٸ – اۋىل تۇرعىندارى. ٶيتكەنٸ ولار قازٸرگٸ ٶزگەرٸستەرگە جىلدام بەيٸمدەلە المايدى. ادامدار ويانا باستادى, بٸراق قالالاردا بۇل جىلدامىراق جٷردٸ. بٸز مينسكٸدە ەر دٷيسەنبٸ سايىن بولاتىن زەينەتكەرلەر شەرۋٸن كٶردٸك. بٸراق اۋىلدا تۇراتىن زەينەتكەرلەر دە بار. تەك اۋىلدا عانا ەمەس, مينسكٸدە دە بار. ولار ٶزگەرٸستەن قورقادى. ولاردى لۋكاشەنكومەن بايلانىستىراتىنى – ٶتكەن ٶمٸرٸ. ولار ٶز ٶتكەن ٶمٸرٸ ستالين كەزٸندەگٸدەن جاقسى بولدى دەپ سانايدى. بٸراق مەنٸڭشە, ولار جاڭا بەلارۋس جەڭٸسكە جەتسە, تەز بەيٸمدەلەر ەدٸ. ٶيتكەنٸ ادامدار ٶمٸرٸن قايتا باستاي الماسا دا, ٶزگەرٸستٸ بالالارى مەن نەمەرەلەرٸ ٷشٸن قالايدى.
– كەلەسٸ سۇراعىم كٷپٸرلٸك بولار. بٸراق سٸز ەڭگٸمە قىلعان تٷرمەدەگٸ ادامنىڭ سٶزٸ بۇل وي تەك مەنٸ عانا مازالامايتىنىن بٸلدٸرسە كەرەك. ەگەر باباريكو دا, تيحانوۆسكيي دە (سەرگەي تيحانوۆسكيي – سۆەتلانا تيحانوۆسكييدٸڭ كٷيەۋٸ, بلوگەر, قوعام قايراتكەرٸ, قازٸر تٷرمەدە وتىر – رەد.), تيحانوۆسكايا دا بيىلعى سايلاۋعا تٷسپەگەندە, جٷزدەگەن قىلمىستىق ٸس, مىڭداعان ۇستاپ ەكەتۋ, ۇرىپ-سوعۋ, قاماۋ ورىندارىنىڭ ازاپتاۋ ورىندارىنا اينالۋى, كٸسٸ ٶلٸمٸ بولماس پا ەدٸ?
– سۇراعىڭىز لۋكاشەنكونىڭ وسى سايلاۋ ناۋقانىنا دەيٸنگٸ ۋاقىتقا ورالۋ جٶنٸندە ايتىپ جٷرگەنٸنە ساي كەلەدٸ. باتكاشىلدار (لۋكاشەنكونىڭ جاقتاستارى – رەد.) كەيدە تامىز ايىنا دەيٸن ٶمٸرٸمٸزدٸڭ قانداي تىنىش بولعانى تۋرالى ايتادى. مەنٸڭشە, ەلەۋمەتتٸك پروتسەستەر تابيعي پروتسەستەرگە ۇقسايدى. بۇل "مەن بۇل اۋرۋعا شالدىقپاعانىمدا عوي" دەگەنمەن بٸردەي. بٸراق اۋرۋعا شالدىعۋ نە شالدىقپاۋ بٸزدٸڭ ەركٸمٸزگە تەۋەلدٸ ەمەس. بۇل ۋاقىتتىڭ لوگيكاسى, جەكە ادامنىڭ ەمەس.
– لۋكاشەنكو جاقتاستارى تامىزعا دەيٸن بولعان "يديلليياعا" ورالعىسى كەلەدٸ. ولاردىڭ قارسىلاستارى رەۆوليۋتسييا بولماسا دا ورالۋ مٷمكٸن ەمەس دەيدٸ. ورالۋ راسىمەن مٷمكٸن ەمەس پە? ەكە-شەشەمنٸڭ زامانداستارى, سٸزبەن قاتارلاستار 1950-60 جىلدارداعى جىلىمىقتى بٸلەدٸ. ول كەزدە دە ٶتكەن شاق ورالمايتىنداي كٶرٸنگەن ەدٸ. بٸراق جىلىمىقتىڭ اياعى نە بولعانىن بٸلەسٸز عوي?
– يە. ول ٷشٸن جىلىماققا بارماي-اق قويايىق. 1990 جىلدار بار ەمەس پە. بٸز ول كەزدە ٶزگەرٸستٸ قالادىق. ويىمىزعا نەشەتٷرلٸ نەرسە كەلدٸ. بٸراق بەلكٸم بۇل تەك قوعامنىڭ جوعارى بٶلٸگٸ بولار. تٶمەندە ەشنەرسە ٶزگەرمەدٸ. ەرينە, كەرٸ كەتۋ بولادى. بٸراق كەز كەلگەن جىلىمىقتى, العا جىلجۋدى تولىقتاي "كەرٸ بۇرۋعا" بولمايدى, ٶتكەنگە ورالۋ مٷمكٸن ەمەس.
ادامدار 1990 جىلدارداعىداي ٶمٸر سٷرگٸسٸ كەلمەيدٸ. ولار ولاي ٶمٸر سٷرمەيدٸ دە. ولار ەلەمدٸ شارلاعىسى كەلەدٸ. بالاسىنىڭ قالاعان جەرٸندە وقىعانىن جٶن كٶرەدٸ. جاستارعا 1990 جىلدارداعى ٶمٸر تۋرالى ايتساڭ, ولار سول ٶمٸردٸڭ راسىمەن بولعانىنا سەنبەيدٸ. بٸراق ول بولدى جەنە ودان بەرٸ كٶپ ۋاقىت ٶتە قويعان جوق.
ونىڭ ٸزٸ قالادى جەنە سالدارى بولادى. ەگەر حرۋششەۆتٸڭ جىلىمىعى بولماعاندا قايتا قۇرۋ (ميحايل گورباچەۆتٸڭ كەزٸندەگٸ ساياسات – رەد.), 1990 جىلدارداعى ٶزگەرٸس بولماس ەدٸ. 1990 جىلدار بولماعاندا 21 عاسىردا گرۋزييادا, ۋكراينادا, ارمەنييادا بولعان, قازٸر ٶزٸمٸز باستان ٶتكەرٸپ جاتقان جاعدايدى كٶرمەس ەدٸك. ٶزگەرٸستەر باياۋ كەلەدٸ, كەيدە بٸزدەگٸدەي اۋىر كەلەدٸ.
تامىز ايىندا بەلارۋستەگٸ شەرۋلەرگە 200-300 مىڭ ادام قاتىستى. ەيەلدەر ماسكا تاققان "جانسىزدارعا" گٷل سىيلاپ جاتتى. ال ولاردىڭ باسشىلارى بۇل گٷلدەردٸ جۇلىپ الىپ, اشۋلانعان كٷيدە لەنين ەسكەرتكٸشٸنە لاقتىرىپ جاتتى. سول كەزدە بٸزگە رەۆوليۋتسييا قانتٶگٸسسٸز ٶتەتٸندەي كٶرٸنگەن. مەن قازٸر دە قانتٶگٸزسٸز ٶزگەرٸستٸ قولدايمىن. مەنٸڭ ويىمشا, ەگەر بٸز قولعا قارۋ الساق, جەڭٸسٸمٸزدٸڭ قۇنى بۇدان دا اۋىر بولادى. مۇندايدا ديكتاتۋرا ٶزٸن ەركٸن سەزٸنەدٸ. بٸز جەڭٸسكە باسقا جولمەن جەتۋٸمٸز كەرەك. بٸز (تالابىمىزدى بٸلدٸرٸپ) شىعۋىمىز كەرەك, قاتارىمىزدىڭ كٶبەيٸپ جاتقانىن كٶرسەتۋٸمٸز كەرەك.
ازاتتىق راديوسى بەلارۋس قىزمەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ يۋريي دراكوحرۋستٸڭ سۇحباتىنان ىقشامدالىپ اۋدارىلدى.
