Svetqali Nurjan ulttyq rýh pen qazaqy dástúrge bai, batyrlyq ańyzdar men jyraýlyq ónerdiń sarqyty saqtalǵan Mańǵystaý ólkesinde dúniege kelgen. Bala kúninen-aq sol aimaqtaǵy uly jyraýlardyń kózin kórgen, sol ónerdi keiingi urpaqqa jetkizýshi, kónekóz jyraýlar men aqyndardyń sózin estip, jadyna toqyp ósken. Olar jyrlaǵan jyr-dastandar men aýyz ádebietiniń úlgileri Svetqalidyń qiialyn ushtap qana qoimai, onyń aqyndyq ónerge kelýine yqpal etti desek qatelespeimiz. Onyń alǵashqy balaýsa óleńderiniń ózinen-aq týǵan jer, ata meken, dala tabiǵatynyń aishyqty sýretterin sózben salýǵa degen umtylysyn baiqaýǵa bolady. Onyń «Tóbeler» degen óleńi sol balalyq qiialdan týǵan alǵashqy jyrlarynyń biri deýimizge tolyq negiz bar.
Qyrda men tóbelerden syr aýladym,
Keledi jihankezden bir aýmaǵym.
Er Dosan qarsy aldymnan shyǵa ma dep,
Alaýlap, alaburtyp tur-aý janym.
Sharshadym ár qyratqa muńdanam dep,
Júrekti aýyr oilar shyńdaǵan kóp.
Tańdanam keshegi kún bul tóbeler,
Aqtannyń jyrlaryn da tyńdaǵan dep.
Bala aqynnyń qai tóbeni jyrǵa qosyp otyrǵanyn árine bizge belgisiz, biraq qiialmen sol kezdiń ózinde-aq keńestik tarihta kóp aityla bermeitin Mańǵystaý ólkesine attary málim Dosan batyr men Aqtan aqynnyń atyn atap, kishkentai ǵana tóbemen bailanystyra alǵan. Munan Svetqalidyń bala kúninen óz aimaǵyndaǵy belgili adamdardyń ómiri týraly jaqsy habardar bolǵanyn paiymdaýǵa bolady.
Svetqalidyń alǵashqy jyrlaryna qarap onyń da barlyq aqynǵa tán elikteý kezeńin basynan ótkergenin, óleńniń mazmunynan góri uiqasyna kóbirek mán beretinin baiqaimyz.
Kóktem kelip, qyzyqqa dala batty,
Dúnie bitken dýman bop bara jatty.
Jaqsylyqtyń nyshany osy ǵoi dep,
Ezýimnen kúlkim de taramapty.
Qyp-qyzyl báisheshekter qyrda gúldep,
Shaqyrady ózine: «Jyrla júr» – dep.
Gúldi kórip, mende de kóktem týdy,
Keýdem kóktemgi aspandai shýlady kep, – degen óleń joldarynan jas aqynnyń ainaladaǵy tabiǵatqa degen óz sezimin óleńmen kórkem kestelep jetkizýge tyrysqan talpynysyn tanimyz. Biraq aqynnyń tolysqan, qalyptasqan kezindegi jyr joldarymen tanys oqyrmannyń bul shýmaqtardyń Svetqalidyń keiingi jyldary jazylǵan óleńderinen kórkemdik jaǵynan bolsyn, shymyr uiqas pen erekshe forma jaǵynan bolsyn áldeqaida tómen ekendigin baiqamaýy múmkin emes. Iaǵni bul salystyrýlar aqynnyń ylǵi da damý ústinde, ósý ústinde bolǵanynan habar beredi.
Svetqali poeziiasynyń qamtyǵan taqyryptary ár alýan. Bir kezderi ózi jazǵan:
Bárine erkin baryp, erkin kelem,
Janymnan ińkárliktiń dertin kórem.
Men jazar jyrdy teńdep jetti bir kún,
Býra-bult shýdalary jelkildegen.
Jamyrap juldyz bitken jaýdy maǵan,
Shashý ǵyp qaita shashty taýdy dalam…
Ǵajaiyp óleń sóilep ketti bir kún
Qalqanyń janarynan jaýdyraǵan, – degen óleń shýmaqtaryndaǵy aqynyń aqtaryla aitqan syry shyndyqpen úilesedi. S.Nurjanovtyń alǵashqy jinaǵyn paraqtai otyryp onyń kóbine tabiǵattyń tylsym syryna ylǵi da qyzyǵýshylyqpen qarap, ondaǵy keibir oqys ózgeristerden oimaqtai oi túiýge tóselip kele jatqanyn ańǵaramyz. Taqyrypty aqyn alystan izdemeidi, ózin tolǵantqan, oi salǵan, sezimine áser etken kórinister men qarapaiym ǵana ózgeristerdi ózi aitqandai «býra-bult», «jamyraǵan juldyz», «taý» men «dala», «qalqanyń janary» siiaqty qubylystardy poetikalyq janrda sheber beineleidi. Sońǵy kezderi Svetqali jyrlarynda mahabbat lirikasy azaiyp ketti, onyń poeziiasynda buryn mahabbat lirikasy bolǵan ba edi degen pikirler aitylyp júr. Nege bolmasyn, bolǵan. Ol da jas bolǵan, onyń da óz sezimin qyzǵa óleńmen jetkizgen kezin zamandastary jaqsy biledi.
Qaryqtyrǵanda kózimdi aq tamaq qarsha,
Sezim shirkindi tózimim shaqqa basqarsa,
Telmire qarap sodan soń bir-birimizge,
Tura bersek-aý tapjylmai aq tań atqansha!.. – degen óleń joldary bul oiymyzǵa dálel bola alady ǵoi dep oilaimyn. Sekseninshi jyldardyń basynda jazǵan óleńderinde aqyn óziniń súiispenshilik sezimin barynsha ashyq ta aiqyn jáne kórkem tilmen beinelegeniniń kýási bolamyz. Mahabbatqa mas, óz seziminiń jetegindegi jastyń beinesi kóz aldymyzǵa keledi. Sol alǵashqy shyǵarmalarynyń ózinen-aq lirikalyq qaharmannyń beinesin kóz aldymyzǵa elestete alamyz. Iaki ol obraz kimdi de bolsa bei-jai qaldyrmaidy, oi salady. Talantty synshy Z.Seriqqalievtiń «…poeziiada kez-kelgen tereń, súbeli, salmaqty oi obrazǵa ainala bermeýi múmkin (ol sheberlik máselesine qatysty), al ár bir músindelgen obraz-sóz joq, oi..» degende aitqysy kelgeni de osy bolsa kerek.
Qyz ediń kerim
Sen degen –
Taǵdyryń jalqy syi bergen.
Jerdegi barlyq pendege,
Biikten qarap úirengen.
Jaýtańdap tunyq janarym,
Kóz salǵam saǵan,
Qudiret! –
Biikten maǵan qaradyń
Jerdegilerdiń biri dep.
Óshirem endi sezimdi
Kigizgen maǵan ot kóilek…
Armandap edim ózińdi,
Armanan biik joq qoi dep!…
Kórip otyrǵanymyzdai jyrda jas adamnyń sezim shyrǵalańy ásem de áserli sýretteledi. Lirikalyq qaharmannyń jan dúniesindegi unatý, armandaý, bir jaǵynan jigittik namys pen óz tákapparlyǵynyń shyrmaýynan shyǵa almaǵan jastyń ishteigi qaishylyǵy realistikpen kórinis tapqan. Lap ete túsken jas adamǵa tán súiispenshilik sezimdi aqyn shynaiy bolmysymen kóz aldymyzǵa alyp keledi. Biraq ekinshi taraptan óz sezimine laiyq jaýap ala almaǵandyqtan jigit te tez ainidy. Ózin eshkimnen de kem tutqysy kelmeidi. Sondyqtan da «Óshirem endi sezimdi» dep óz sezimin aqylǵa baǵyndyrady. Sonymen qatar osynaý óleńde burynǵy aqyndarda kóp kezdese bermeitin obrazdy sýretteýler de kezdesedi. Ǵashyqtyq sezimdi «ot kóilek kigizý» arqyly beineleýi rasynda da Svetqalidyń tapqyrlyǵy der edik.
Biraq adam sezimi sekildi oiy da bir qalypta tura bermesi belgili. Onyń da tolysyp, keibir balań túsinikterden arylyp, ómirlik tájiribe men paiymdaýlardyń ózgerip otyrýy zańdylyq.
Shyǵarmashylyq tulǵanyń ósýi, jetilýi ol onyń jeke basynyń izdenimpazdyǵyna tikelei bailanysty. Ónerde bir jetistikke qol jetkizý – ol árdaiym ózińdi óziń qairaý, jańa jol tabý, ózińe ǵana tán stil qalyptastyrýǵa aparatyny belgili. Árine bul jolda aqynnyń talai belesterdi baǵyndyryp, kóptegen shyǵarmashylyq tulǵalardyń shyǵarmalarymen tanysqany aiqyn ańǵarylady. Svetqali shyǵarmashylyǵy Mahambet, Abai dástúrin boiyna qalyptastyrýymen, jergilikti Mańǵystaý óńiri aqyn-jyraýlarynyń sóz qoldanystaryn bala kúninen boiyna sińirýimen, keiingi keńestik dáýir aqyndary Sáken men Iliiastan bastap Muqaǵali men Tólegenge deiingi aqyndyq poeziiany barynsha tereń meńgerýimen erekshelenedi. Osyǵan qarap Svetqalidyń shyǵarmashylyq ónerinde Batys Qazaqstandyq kóne aqyn-jyraýlarǵa tán úrdistiń jańa dáýir ádebietimen aralasqan sintetikalyq sipatyn ańǵarýǵa bolady. Onyń óleńderinen keide Mahambetke tán keń tynys pen Abaidan daryǵan salqynqandylyq, parsattylyq, keide Muqaǵali jyrlaryna uqsaityn názik lirikalyq sipat pen kóne jyraýlar poeziiasynda kezdesetin qyzý dinamika men maǵynasy bir oqyǵanan túsine qoiý qiyn kóne sózderdiń júrýi sony ańǵartsa kerek. Biraq Svetqali dál myna aqyndy qaitalaidy nemese myna aqynǵa uqsaidy dep eshkimniń de kesip aita almasy anyq. Óitkeni stil ol -ónerdegi erekshelik. Aqyn ainala qorshaǵan ortadan ózi tanyǵan aqiqat shyndyqty óziniń áýenimen, ózine ǵana tán sóz qoldanyspen jetkizedi. Sondyqtan da ol sonaý aqyndyq ónerdiń esiginen endi syǵalaǵan bozbala kúniniń ózinde:
Dana Abaidan nur alyp,
Ot – Qasymnan,
Tursam dep em ai qusap kókke asylǵan…
Esiginen óleńniń ensem dep em,
Shańyraǵy shatynap, topsa synǵan!.. – dep jazǵan bolatyn.
Shyǵarmashylyq jol da adam ómiri siiaqty. Onyń da úirený, damý, qalyptasý kezeńi bar. Svetqalidyń shyǵarmashylyq jolyna kóz sala otyryp, onyń da bir ǵana baǵytta emes aqiqat shyndyqty izdeý barysynda ár alýan belesterden ótkenin baiqaýǵa bolady. Bozbala kezindegi óleńderinen aqynnyń qiialynyń ushqyrlyǵymen qosa ony ainala qorshaǵan ortaǵa degen ańǵal sezimin baiqaityn bolsaq, ómirdiń ashysy men tushysynyń dámin tatqan saqa jigittik jastaǵy aqyn jyrlarynan sol tanym-túsinikteriniń ózgergenin, ómirdegi keibir máselelerge oily kózben qarai bastaǵanyn tanyǵandai bolamyz.
Naǵyz talant iesi óleń túrine bai da sony mazmun ákele otyryp, óleńniń yrǵaǵy men qurylymyn, keide tipti jalpy stildik sipatyn ózgertip jiberedi. Bul jolda ol ózindik «reformalar» men «tóńkerister» jasai otyryp, jańa mazmunǵa tán ideialyq, kóńil-kúilik, psihologiialyq jańalyqtar ashyp, ózindik mánerin, ózine ǵana tán dástúrin qalyptastyrady. S.Nurjanov qazir óleń jazýdyń barlyq qyry men syryn tereń meńgergen, aqyndyq ónerdi ómiriniń muraty tutqan, sol jolda barynsha izdenip, ózindik jolyn tapqan talant iesi.
Svetqali poetikasynyń basty ereksheliginiń biri – onyń shyǵarmashylyǵyndaǵy filosofiialyq oi men syrdyń qatar júrýi. Aqyn ózi kórgen, ózi tanyǵan ómir qubylystaryna árdaiym ózinshe baǵa berip, onyń máni men mazmunynan syr túiýge tyrysady. Myna ómir bizge ne úshin berildi, osynaý keńistiktegi adamnyń mindeti men muraty ne degen máńgilik saýaldarǵa jaýap izdeidi. Adamnyń rýhani bolmysynyń tereń qatparlaryn ashyp, oǵan ǵasyrlar boiy saqtalyp kele jatqan qazaqy uǵym, ulttyq tanym turǵysynan baǵa beredi. Mysaly, «Biz» degen óleńinde:
Oi ashytqy, sóz – sharap,
Iship edim ne bilip?
«Boq dúnie, Boz sholaq» –
Dúmi qaldy kórinip, – deidi.
Aqynnyń oiyn oimaqtai ǵyp jinaqtap jetkizýge sheber ekeni baiqalady. Maqal-mátelderge tán qysqalyq pen nusqalyq Svetqali óleńderine de tán.
Bizge bergen enshi ózge –
Kelte pishken shapandai,
«Atasy arzan jel sózge»
Ketip baram aqy almai.
Taba almadym oiaý jan,
Basyrlyqtan – bar ólim.
Jurdai boldy boiaýdan,
Meniń ǵajap álemim.
Aqynnyń kórkemdik tanymy óziniń tylsym da jumbaqtyǵymen erekshelenedi. Ol talant iesiniń shyǵarmashylyq bolmysyn, onyń qiialyndaǵy kórkemdik álemniń syry men sipatyn osynaý eki shýmaqta sheber sýrettep bere alǵan. Bir qaraǵanda Abaisha tolǵap ketken syqyldy. Óleńniń yrǵaǵy men ólshemderi de sony dáleldei túsetindei. Biraq aqynnyń aitqysy kelgen oiy basqa, jyrlap otyrǵan zamany basqa.
Svetqali poeziiasyndaǵy jekelegen sózder ǵana emes, keide tutas tirkester men kúlli shýmaq obrazdylyq sipatqa ie bolyp keletin kezderi jii kezdesedi. Aqynnyń «Ai qazasy» degen óleńi osyndai tutas poetikalyq oiǵa qurylǵan kórkemdigi joǵary shyǵarma.
Qaza boldy ai búgin kóz aldymda,
Gúl shomyldy aqyrǵy tozań-nurǵa.
Aidyń ár tal sáýlesin shyqqa jerlep,
Aiat oqyp men qaldym bozań qyrda.
Sáýleli shyq- kózine álem túnep,
Jáýdireidi kútkendei menen tirek.
Aidy azalap otyryp, bozań qyrda:
«Esirkei gór, eski aiym», – dep em tilep. .
Aidyń týyp, tolyp, kelesi kezeńge ótýi tabiǵi qubylys. Biraq sony aqyn ózinshe paiymdaǵan. «Eski aida esirke, jańa aida jarylqa» dep jatatyn qazaqy uǵymdy ózinshe túrlendirip, aidy aqyndyq qiial arqyly allegoriiaǵa ainaldyryp, ony tipti adam retinde aza tutyp, jerlep te jatqandai.
Onyń shyǵarmalarynda qazaqqa belgili, ár dáýirde ómir súrgen jekelegen adamdardyń minez-qulyqtary, olardyń ómirlik murattary, kózqarastary jan-jaqty qarastyrylady. Onyń lirikalyq qaharmandary jyraýlar men dini tulǵalar, aqyndar men batyrlar. Svetqali óz óleńderinde olardyń atqarǵan uly isteri men erlikterin, minezderindegi erekshe qasietterdi taldai otyryp, tarihi tulǵalar men keiingi urpaqtyń arasyndaǵy bailanysqa nazar aýdarady, sol arqyly jalpy adamzatqa ortaq qundylyqtardyń syryn ashyp, túsindirýge tyrysady. Ol avtor retinde beitarap qala otyryp, ótken oqiǵalar men qubylystardyń syryna tereńdei úńiledi, oǵan ózinshe baǵa beredi. Onyń keiipkerleri Syrym, Qashaǵan, Mahambet, Abai, Qasym, Baýyrjan, Muqaǵali, Tólegen, Jumeken, Iranǵaiyp t.b. Aqyn burynǵy ótkenderimen qiialy arqyly syrlassa, búgingi kóz kórgenderimen aradaǵy adami qasietterin, tek bir ǵana minez ereksheligin sóz ete otyryp, ózgeshe filosofiialyq oi túiiýge, olardyń da adami bolmysyn minezderiniń, áreketteriniń tek bir qyry arqyly tanytýǵa umtylady. Mysaly, qazaqtyń eldigin saqtap, teńdigin suraǵan Syrym batyr jaily aqyn bylaisha tolǵanady:
Syrym babam-ai, Arshylandarǵa
ese bermei ketken qabylan,
Seni kórgende qaiyrsyz handar
túńilgen tabyt – taǵynan.
Narkeskeniń qapty ilýli kókte,
Jarqyldap júzi jarty ai bop
Sharyq-Aspanǵa janyǵan.
Jyr mazmunynyń kóneden kele jatqan jyraýlar poeziiasymen úndes ekenin ańǵaramyz. Dál osy yrǵaq, osy uiqas Syrymnyń batyrlyq, aqyndyq bolmysymen úilesip tur. Handy taǵynan túńiltken, arystannyń ózine ese bermei ketken qabylannyń ásem de asqaq beinesi rasynda da kimniń de bolsa esinde saqtalyp qalary sózsiz. Kúrjiman shaiyr qoldanǵan kóne «arshylan» sózin de aqyn óz óleńinde óte utymdy paidalanǵan. Svetqali jyrlarynda ótken zamandarda qoldanylyp, keiingi kezderi ózderiniń alǵashqy máni men mazmunynan aiyryla bastaǵan sózder jii kórinis berip qalyp jatady. Kónergen arhaizmder men istorizmder onyń óleńderinde qaita tirilip, qazaq sóziniń qasietin odan ári tereńdetip, sózdik qoryn molaityp júrgenin biz onyń tarihshyldyǵynan, shejireshildiginen dep bilemiz.
Aqyn qazaq óleńiniń tabiǵatyn, onyń yrǵaqtyq, intonatsiialyq bolmysyn jaqsy tanidy. Sondyqtan da onyń óleńderiniń mazmuny árdaiym ózi tańdaǵan taqyryppen, onyń siýjettik, ideialyq sipatymen astasyp jatady. Kórnekti ádebiettanýshy ǵalym Z.Ahmetovtiń «Qazaq óleń júiesiniń ózinshe bitimi bolýy, tarmaqtyń da býyn sanymen belgilenýi – munyń bári tildiń qurylysyna, aldymen dybystyq iaǵni fonetikalyq qurylysyna orai qalyptasqany, tildiń tabiǵatynan týatyny talassyz», – degen pikiri osynaý aqiqat shyndyqty tanyǵannan soń aitylǵan tujyrym ekenine kúmán keltire almaimyz.
Shyǵarmashylyq – aqyn úshin tek ómir súrýdiń erekshe bir túri (formasy) ǵana emes, ómir týraly óz formýlasyn jasaýdyń bir joly, máńgilik jaýaby tabylmaityn suraqtarǵa jaýap tabýǵa tyrysýdyń alǵysharty siiaqty. Aqyn osy jolda qalyptasqan ǵylymi tujyrymdar men logikalyq formýlalardy ózinshe tolǵap, keide olarǵa qarsy shyǵa otyryp, bárin taza óz qabyldaýy arqyly berýge, lirikalyq «men» júiesindegi poetikalyq sipatta túsinýge kúsh salady. Bul onyń kóne abyzdar syqyldy pálsapalyq ereksheligi ǵana emes, aqynnyń kórkemdik áleminiń kókjieginiń keńdigin ańǵartady. Mynaý «Jumaq túnniń jupary» degen óleńdegi ásem uiqas pen ádemi sýretti, áýezdi yrǵaqty kez kelgen oqyrmannyń barlyq jan-tánimen súisine qabyldary sózsiz:
Lúpilin júregimniń bulaqqa ildim,
Demine qulaq túrdim qyrat-qyrdyń.
Ai – qulyp,
Juldyz kiltpen burap turmyn,
Qaqpasyn ashpaq bolyp jumaq túnniń.
Adam minezi men tabiǵat qubylystary arasyndaǵy aqynnyń ózi ǵana tanityn názik bailanystardyń syry rasynda da kimdi de bolsa eleń etkizbei qoimaidy.
S.Nurjan uiqasqa barynsha mán beretin aqyn. Onyń óleńderiniń áýezdi de yrǵaqty kelýi, tarmaq sońyndaǵy uiqastardyń barynsha úndesip, tilge jeńil oratylyp otyratyny da sondyqtan. Akademik Z.Qabdolov «Uiqas – óleńniń syrtqy túrine ǵana emes, ishki syryna tikelei qatysty nárse. Óleńniń syrtqy sulýlyǵy úshin emes, ishki jylýy, qyzýy úshin de aýadai qajet nárse», – dep beker aitpasa kerek. Poeziianyń basty muratynyń ózi ásemdik ekenin eskerer bolsaq, Svetqalidyń óleńderi sol sulýlyqtyń barlyq ólshemderine jaýap bere alatyn, shyǵarmashylyq tereń oidan týǵan mazmundy týyndylar.
Aqyndyq ónerin sekseninshi jyldary bastaǵan aqyndardyń jyrlaryndaǵy negizgi siýjet – ol totalitarlyq dáýirdiń qiraýy. Sol qiraǵan dáýirdiń obrazyn somdaý arqyly olar zamana shyndyǵynyń jańasha poetikalyq beinesin jasap shyqty. Al sol tusta kózqarastary qalyptasqan aqyndar bul dáýir shyndyǵyn jas urpaqqa qaraǵanda baiyppen, baisaldylyqpen jyrǵa qosty. Olardyń poeziiasynda burynan ustanyp kele jatqan óz joldaryn saqtap qalý, ózindik «mendi» joǵaltyp almaýǵa tyrysýshylyq baiqalady. Al sekseninshi jyldardaǵy aqyndar qoǵamdyq sananyń san salaǵa bólinip, bólshektenip ketýinen seskengen joq. Olar kez-kelgen qubylysqa barynsha mán berip, der kezinde ún qatýymen erekshelenedi. Olardyń shyǵarmashylyq ónerinde infantilizm men posmodernistiktiń kórinisi de joq bolatyn, sonymen qatar olardyń poeziiasynda ult bolashaǵy úshin, halyqtyń tili men dili úshin ýaiym-qaiǵy jegen lirikalyq «menniń» ózgeshe beinesi qalyptasyp kele jatty.
Ádebietke sekseninshi jyldary kelgen urpaq týraly osy kezge sheiin olardyń shyǵarmashylyq qyrlaryn, baǵyt-baǵdarlaryn tolyq tanytatyn kólemdi eńbek jazyla qoiǵan joq. Kez kelgen tolqynnyń ádebietke aralasýyna jáne olardy basqalardan erekshelep turatyn qoǵamdaǵy úlken mádeni-áleýmettik qozǵalystardyń áseri ekenin de aita ketýimiz kerek. Sekseninshi, toqsanynshy jyldardaǵy tolqynǵa keńestik saiasattaǵy qaita qurýdyń áseri, áleýmettik-psihologiialyq klimattyń birden ózgerýi qatty yqpal etti jáne sol ózgermeli álemge tez beiimdelý jolyndaǵy olardyń tabystary men qatelikteri olardyń shyǵarmashylyq ereksheligin aiqyndaidy.
Qoryta aitqanda, Svetqali Nurjan qazir naǵyz tolysqan shaǵyndaǵy aqyn. Onyń lirikasynda kóńil-kúidi tolqytatyn oinaqylyq ta, jyraýlyq dástúrge tán ozandyq ta, abyzdarsha tolǵap ketetin oilylyq ta bar. Ol mynaý ainala qorshaǵan ortadaǵy ár oqiǵaǵa, ár qubylysqa bei-jai qarai almaityn jany názik, oiy kemel, sózi sulý shaiyr.
Joldasbek MÁMBETOV,
«Juldyz» jýrnaly
