سۆەتقالي نۇرجان ۇلتتىق رۋح پەن قازاقى دەستٷرگە باي, باتىرلىق اڭىزدار مەن جىراۋلىق ٶنەردٸڭ سارقىتى ساقتالعان ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸندە دٷنيەگە كەلگەن. بالا كٷنٸنەن-اق سول ايماقتاعى ۇلى جىراۋلاردىڭ كٶزٸن كٶرگەن, سول ٶنەردٸ كەيٸنگٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋشٸ, كٶنەكٶز جىراۋلار مەن اقىنداردىڭ سٶزٸن ەستٸپ, جادىنا توقىپ ٶسكەن. ولار جىرلاعان جىر-داستاندار مەن اۋىز ەدەبيەتٸنٸڭ ٷلگٸلەرٸ سۆەتقاليدىڭ قييالىن ۇشتاپ قانا قويماي, ونىڭ اقىندىق ٶنەرگە كەلۋٸنە ىقپال ەتتٸ دەسەك قاتەلەسپەيمٸز. ونىڭ العاشقى بالاۋسا ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٶزٸنەن-اق تۋعان جەر, اتا مەكەن, دالا تابيعاتىنىڭ ايشىقتى سۋرەتتەرٸن سٶزبەن سالۋعا دەگەن ۇمتىلىسىن بايقاۋعا بولادى. ونىڭ «تٶبەلەر» دەگەن ٶلەڭٸ سول بالالىق قييالدان تۋعان العاشقى جىرلارىنىڭ بٸرٸ دەۋٸمٸزگە تولىق نەگٸز بار.
قىردا مەن تٶبەلەردەن سىر اۋلادىم,
كەلەدٸ جيھانكەزدەن بٸر اۋماعىم.
ەر دوسان قارسى الدىمنان شىعا ما دەپ,
الاۋلاپ, الابۇرتىپ تۇر-اۋ جانىم.
شارشادىم ەر قىراتقا مۇڭدانام دەپ,
جٷرەكتٸ اۋىر ويلار شىڭداعان كٶپ.
تاڭدانام كەشەگٸ كٷن بۇل تٶبەلەر,
اقتاننىڭ جىرلارىن دا تىڭداعان دەپ.
بالا اقىننىڭ قاي تٶبەنٸ جىرعا قوسىپ وتىرعانىن ەرينە بٸزگە بەلگٸسٸز, بٸراق قييالمەن سول كەزدٸڭ ٶزٸندە-اق كەڭەستٸك تاريحتا كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن ماڭعىستاۋ ٶلكەسٸنە اتتارى مەلٸم دوسان باتىر مەن اقتان اقىننىڭ اتىن اتاپ, كٸشكەنتاي عانا تٶبەمەن بايلانىستىرا العان. مۇنان سۆەتقاليدىڭ بالا كٷنٸنەن ٶز ايماعىنداعى بەلگٸلٸ ادامداردىڭ ٶمٸرٸ تۋرالى جاقسى حاباردار بولعانىن پايىمداۋعا بولادى.
سۆەتقاليدىڭ العاشقى جىرلارىنا قاراپ ونىڭ دا بارلىق اقىنعا تەن ەلٸكتەۋ كەزەڭٸن باسىنان ٶتكەرگەنٸن, ٶلەڭنٸڭ مازمۇنىنان گٶرٸ ۇيقاسىنا كٶبٸرەك مەن بەرەتٸنٸن بايقايمىز.
كٶكتەم كەلٸپ, قىزىققا دالا باتتى,
دٷنيە بٸتكەن دۋمان بوپ بارا جاتتى.
جاقسىلىقتىڭ نىشانى وسى عوي دەپ,
ەزۋٸمنەن كٷلكٸم دە تاراماپتى.
قىپ-قىزىل بەيشەشەكتەر قىردا گٷلدەپ,
شاقىرادى ٶزٸنە: «جىرلا جٷر» – دەپ.
گٷلدٸ كٶرٸپ, مەندە دە كٶكتەم تۋدى,
كەۋدەم كٶكتەمگٸ اسپانداي شۋلادى كەپ, – دەگەن ٶلەڭ جولدارىنان جاس اقىننىڭ اينالاداعى تابيعاتقا دەگەن ٶز سەزٸمٸن ٶلەڭمەن كٶركەم كەستەلەپ جەتكٸزۋگە تىرىسقان تالپىنىسىن تانيمىز. بٸراق اقىننىڭ تولىسقان, قالىپتاسقان كەزٸندەگٸ جىر جولدارىمەن تانىس وقىرماننىڭ بۇل شۋماقتاردىڭ سۆەتقاليدىڭ كەيٸنگٸ جىلدارى جازىلعان ٶلەڭدەرٸنەن كٶركەمدٸك جاعىنان بولسىن, شىمىر ۇيقاس پەن ەرەكشە فورما جاعىنان بولسىن ەلدەقايدا تٶمەن ەكەندٸگٸن بايقاماۋى مٷمكٸن ەمەس. ياعني بۇل سالىستىرۋلار اقىننىڭ ىلعي دا دامۋ ٷستٸندە, ٶسۋ ٷستٸندە بولعانىنان حابار بەرەدٸ.
سۆەتقالي پوەزيياسىنىڭ قامتىعان تاقىرىپتارى ەر الۋان. بٸر كەزدەرٸ ٶزٸ جازعان:
بەرٸنە ەركٸن بارىپ, ەركٸن كەلەم,
جانىمنان ٸڭكەرلٸكتٸڭ دەرتٸن كٶرەم.
مەن جازار جىردى تەڭدەپ جەتتٸ بٸر كٷن,
بۋرا-بۇلت شۋدالارى جەلكٸلدەگەن.
جامىراپ جۇلدىز بٸتكەن جاۋدى ماعان,
شاشۋ عىپ قايتا شاشتى تاۋدى دالام…
عاجايىپ ٶلەڭ سٶيلەپ كەتتٸ بٸر كٷن
قالقانىڭ جانارىنان جاۋدىراعان, – دەگەن ٶلەڭ شۋماقتارىنداعى اقىنىڭ اقتارىلا ايتقان سىرى شىندىقپەن ٷيلەسەدٸ. س.نۇرجانوۆتىڭ العاشقى جيناعىن پاراقتاي وتىرىپ ونىڭ كٶبٸنە تابيعاتتىڭ تىلسىم سىرىنا ىلعي دا قىزىعۋشىلىقپەن قاراپ, ونداعى كەيبٸر وقىس ٶزگەرٸستەردەن ويماقتاي وي تٷيۋگە تٶسەلٸپ كەلە جاتقانىن اڭعارامىز. تاقىرىپتى اقىن الىستان ٸزدەمەيدٸ, ٶزٸن تولعانتقان, وي سالعان, سەزٸمٸنە ەسەر ەتكەن كٶرٸنٸستەر مەن قاراپايىم عانا ٶزگەرٸستەردٸ ٶزٸ ايتقانداي «بۋرا-بۇلت», «جامىراعان جۇلدىز», «تاۋ» مەن «دالا», «قالقانىڭ جانارى» سيياقتى قۇبىلىستاردى پوەتيكالىق جانردا شەبەر بەينەلەيدٸ. سوڭعى كەزدەرٸ سۆەتقالي جىرلارىندا ماحاببات ليريكاسى ازايىپ كەتتٸ, ونىڭ پوەزيياسىندا بۇرىن ماحاببات ليريكاسى بولعان با ەدٸ دەگەن پٸكٸرلەر ايتىلىپ جٷر. نەگە بولماسىن, بولعان. ول دا جاس بولعان, ونىڭ دا ٶز سەزٸمٸن قىزعا ٶلەڭمەن جەتكٸزگەن كەزٸن زامانداستارى جاقسى بٸلەدٸ.
قارىقتىرعاندا كٶزٸمدٸ اق تاماق قارشا,
سەزٸم شٸركٸندٸ تٶزٸمٸم شاققا باسقارسا,
تەلمٸرە قاراپ سودان سوڭ بٸر-بٸرٸمٸزگە,
تۇرا بەرسەك-اۋ تاپجىلماي اق تاڭ اتقانشا!.. – دەگەن ٶلەڭ جولدارى بۇل ويىمىزعا دەلەل بولا الادى عوي دەپ ويلايمىن. سەكسەنٸنشٸ جىلداردىڭ باسىندا جازعان ٶلەڭدەرٸندە اقىن ٶزٸنٸڭ سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸمٸن بارىنشا اشىق تا ايقىن جەنە كٶركەم تٸلمەن بەينەلەگەنٸنٸڭ كۋەسٸ بولامىز. ماحابباتقا ماس, ٶز سەزٸمٸنٸڭ جەتەگٸندەگٸ جاستىڭ بەينەسٸ كٶز الدىمىزعا كەلەدٸ. سول العاشقى شىعارمالارىنىڭ ٶزٸنەن-اق ليريكالىق قاھارماننىڭ بەينەسٸن كٶز الدىمىزعا ەلەستەتە الامىز. ياكي ول وبراز كٸمدٸ دە بولسا بەي-جاي قالدىرمايدى, وي سالادى. تالانتتى سىنشى ز.سەرٸققاليەۆتٸڭ «…پوەزييادا كەز-كەلگەن تەرەڭ, سٷبەلٸ, سالماقتى وي وبرازعا اينالا بەرمەۋٸ مٷمكٸن (ول شەبەرلٸك مەسەلەسٸنە قاتىستى), ال ەر بٸر مٷسٸندەلگەن وبراز-سٶز جوق, وي..» دەگەندە ايتقىسى كەلگەنٸ دە وسى بولسا كەرەك.
قىز ەدٸڭ كەرٸم
سەن دەگەن –
تاعدىرىڭ جالقى سىي بەرگەن.
جەردەگٸ بارلىق پەندەگە,
بيٸكتەن قاراپ ٷيرەنگەن.
جاۋتاڭداپ تۇنىق جانارىم,
كٶز سالعام ساعان,
قۇدٸرەت! –
بيٸكتەن ماعان قارادىڭ
جەردەگٸلەردٸڭ بٸرٸ دەپ.
ٶشٸرەم ەندٸ سەزٸمدٸ
كيگٸزگەن ماعان وت كٶيلەك…
ارمانداپ ەدٸم ٶزٸڭدٸ,
ارمانان بيٸك جوق قوي دەپ!…
كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي جىردا جاس ادامنىڭ سەزٸم شىرعالاڭى ەسەم دە ەسەرلٸ سۋرەتتەلەدٸ. ليريكالىق قاھارماننىڭ جان دٷنيەسٸندەگٸ ۇناتۋ, ارمانداۋ, بٸر جاعىنان جٸگٸتتٸك نامىس پەن ٶز تەكاپپارلىعىنىڭ شىرماۋىنان شىعا الماعان جاستىڭ ٸشتەيگٸ قايشىلىعى رەاليستٸكپەن كٶرٸنٸس تاپقان. لاپ ەتە تٷسكەن جاس ادامعا تەن سٷيٸسپەنشٸلٸك سەزٸمدٸ اقىن شىنايى بولمىسىمەن كٶز الدىمىزعا الىپ كەلەدٸ. بٸراق ەكٸنشٸ تاراپتان ٶز سەزٸمٸنە لايىق جاۋاپ الا الماعاندىقتان جٸگٸت تە تەز اينيدى. ٶزٸن ەشكٸمنەن دە كەم تۇتقىسى كەلمەيدٸ. سوندىقتان دا «ٶشٸرەم ەندٸ سەزٸمدٸ» دەپ ٶز سەزٸمٸن اقىلعا باعىندىرادى. سونىمەن قاتار وسىناۋ ٶلەڭدە بۇرىنعى اقىنداردا كٶپ كەزدەسە بەرمەيتٸن وبرازدى سۋرەتتەۋلەر دە كەزدەسەدٸ. عاشىقتىق سەزٸمدٸ «وت كٶيلەك كيگٸزۋ» ارقىلى بەينەلەۋٸ راسىندا دا سۆەتقاليدىڭ تاپقىرلىعى دەر ەدٸك.
بٸراق ادام سەزٸمٸ سەكٸلدٸ ويى دا بٸر قالىپتا تۇرا بەرمەسٸ بەلگٸلٸ. ونىڭ دا تولىسىپ, كەيبٸر بالاڭ تٷسٸنٸكتەردەن ارىلىپ, ٶمٸرلٸك تەجٸريبە مەن پايىمداۋلاردىڭ ٶزگەرٸپ وتىرۋى زاڭدىلىق.
شىعارماشىلىق تۇلعانىڭ ٶسۋٸ, جەتٸلۋٸ ول ونىڭ جەكە باسىنىڭ ٸزدەنٸمپازدىعىنا تٸكەلەي بايلانىستى. ٶنەردە بٸر جەتٸستٸككە قول جەتكٸزۋ – ول ەردايىم ٶزٸڭدٸ ٶزٸڭ قايراۋ, جاڭا جول تابۋ, ٶزٸڭە عانا تەن ستيل قالىپتاستىرۋعا اپاراتىنى بەلگٸلٸ. ەرينە بۇل جولدا اقىننىڭ تالاي بەلەستەردٸ باعىندىرىپ, كٶپتەگەن شىعارماشىلىق تۇلعالاردىڭ شىعارمالارىمەن تانىسقانى ايقىن اڭعارىلادى. سۆەتقالي شىعارماشىلىعى ماحامبەت, اباي دەستٷرٸن بويىنا قالىپتاستىرۋىمەن, جەرگٸلٸكتٸ ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸ اقىن-جىراۋلارىنىڭ سٶز قولدانىستارىن بالا كٷنٸنەن بويىنا سٸڭٸرۋٸمەن, كەيٸنگٸ كەڭەستٸك دەۋٸر اقىندارى سەكەن مەن ٸليياستان باستاپ مۇقاعالي مەن تٶلەگەنگە دەيٸنگٸ اقىندىق پوەزييانى بارىنشا تەرەڭ مەڭگەرۋٸمەن ەرەكشەلەنەدٸ. وسىعان قاراپ سۆەتقاليدىڭ شىعارماشىلىق ٶنەرٸندە باتىس قازاقستاندىق كٶنە اقىن-جىراۋلارعا تەن ٷردٸستٸڭ جاڭا دەۋٸر ەدەبيەتٸمەن ارالاسقان سينتەتيكالىق سيپاتىن اڭعارۋعا بولادى. ونىڭ ٶلەڭدەرٸنەن كەيدە ماحامبەتكە تەن كەڭ تىنىس پەن ابايدان دارىعان سالقىنقاندىلىق, پارساتتىلىق, كەيدە مۇقاعالي جىرلارىنا ۇقسايتىن نەزٸك ليريكالىق سيپات پەن كٶنە جىراۋلار پوەزيياسىندا كەزدەسەتٸن قىزۋ ديناميكا مەن ماعىناسى بٸر وقىعانان تٷسٸنە قويۋ قيىن كٶنە سٶزدەردٸڭ جٷرۋٸ سونى اڭعارتسا كەرەك. بٸراق سۆەتقالي دەل مىنا اقىندى قايتالايدى نەمەسە مىنا اقىنعا ۇقسايدى دەپ ەشكٸمنٸڭ دە كەسٸپ ايتا الماسى انىق. ٶيتكەنٸ ستيل ول -ٶنەردەگٸ ەرەكشەلٸك. اقىن اينالا قورشاعان ورتادان ٶزٸ تانىعان اقيقات شىندىقتى ٶزٸنٸڭ ەۋەنٸمەن, ٶزٸنە عانا تەن سٶز قولدانىسپەن جەتكٸزەدٸ. سوندىقتان دا ول سوناۋ اقىندىق ٶنەردٸڭ ەسٸگٸنەن ەندٸ سىعالاعان بوزبالا كٷنٸنٸڭ ٶزٸندە:
دانا ابايدان نۇر الىپ,
وت – قاسىمنان,
تۇرسام دەپ ەم اي قۇساپ كٶككە اسىلعان…
ەسٸگٸنەن ٶلەڭنٸڭ ەنسەم دەپ ەم,
شاڭىراعى شاتىناپ, توپسا سىنعان!.. – دەپ جازعان بولاتىن.
شىعارماشىلىق جول دا ادام ٶمٸرٸ سيياقتى. ونىڭ دا ٷيرەنۋ, دامۋ, قالىپتاسۋ كەزەڭٸ بار. سۆەتقاليدىڭ شىعارماشىلىق جولىنا كٶز سالا وتىرىپ, ونىڭ دا بٸر عانا باعىتتا ەمەس اقيقات شىندىقتى ٸزدەۋ بارىسىندا ەر الۋان بەلەستەردەن ٶتكەنٸن بايقاۋعا بولادى. بوزبالا كەزٸندەگٸ ٶلەڭدەرٸنەن اقىننىڭ قييالىنىڭ ۇشقىرلىعىمەن قوسا ونى اينالا قورشاعان ورتاعا دەگەن اڭعال سەزٸمٸن بايقايتىن بولساق, ٶمٸردٸڭ اششىسى مەن تۇششىسىنىڭ دەمٸن تاتقان ساقا جٸگٸتتٸك جاستاعى اقىن جىرلارىنان سول تانىم-تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ ٶزگەرگەنٸن, ٶمٸردەگٸ كەيبٸر مەسەلەلەرگە ويلى كٶزبەن قاراي باستاعانىن تانىعانداي بولامىز.
ناعىز تالانت يەسٸ ٶلەڭ تٷرٸنە باي دا سونى مازمۇن ەكەلە وتىرىپ, ٶلەڭنٸڭ ىرعاعى مەن قۇرىلىمىن, كەيدە تٸپتٸ جالپى ستيلدٸك سيپاتىن ٶزگەرتٸپ جٸبەرەدٸ. بۇل جولدا ول ٶزٸندٸك «رەفورمالار» مەن «تٶڭكەرٸستەر» جاساي وتىرىپ, جاڭا مازمۇنعا تەن يدەيالىق, كٶڭٸل-كٷيلٸك, پسيحولوگييالىق جاڭالىقتار اشىپ, ٶزٸندٸك مەنەرٸن, ٶزٸنە عانا تەن دەستٷرٸن قالىپتاستىرادى. س.نۇرجانوۆ قازٸر ٶلەڭ جازۋدىڭ بارلىق قىرى مەن سىرىن تەرەڭ مەڭگەرگەن, اقىندىق ٶنەردٸ ٶمٸرٸنٸڭ مۇراتى تۇتقان, سول جولدا بارىنشا ٸزدەنٸپ, ٶزٸندٸك جولىن تاپقان تالانت يەسٸ.
سۆەتقالي پوەتيكاسىنىڭ باستى ەرەكشەلٸگٸنٸڭ بٸرٸ – ونىڭ شىعارماشىلىعىنداعى فيلوسوفييالىق وي مەن سىردىڭ قاتار جٷرۋٸ. اقىن ٶزٸ كٶرگەن, ٶزٸ تانىعان ٶمٸر قۇبىلىستارىنا ەردايىم ٶزٸنشە باعا بەرٸپ, ونىڭ مەنٸ مەن مازمۇنىنان سىر تٷيۋگە تىرىسادى. مىنا ٶمٸر بٸزگە نە ٷشٸن بەرٸلدٸ, وسىناۋ كەڭٸستٸكتەگٸ ادامنىڭ مٸندەتٸ مەن مۇراتى نە دەگەن مەڭگٸلٸك ساۋالدارعا جاۋاپ ٸزدەيدٸ. ادامنىڭ رۋحاني بولمىسىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن اشىپ, وعان عاسىرلار بويى ساقتالىپ كەلە جاتقان قازاقى ۇعىم, ۇلتتىق تانىم تۇرعىسىنان باعا بەرەدٸ. مىسالى, «بٸز» دەگەن ٶلەڭٸندە:
وي اشىتقى, سٶز – شاراپ,
ٸشٸپ ەدٸم نە بٸلٸپ?
«بوق دٷنيە, بوز شولاق» –
دٷمٸ قالدى كٶرٸنٸپ, – دەيدٸ.
اقىننىڭ ويىن ويماقتاي عىپ جيناقتاپ جەتكٸزۋگە شەبەر ەكەنٸ بايقالادى. ماقال-مەتەلدەرگە تەن قىسقالىق پەن نۇسقالىق سۆەتقالي ٶلەڭدەرٸنە دە تەن.
بٸزگە بەرگەن ەنشٸ ٶزگە –
كەلتە پٸشكەن شاپانداي,
«اتاسى ارزان جەل سٶزگە»
كەتٸپ بارام اقى الماي.
تابا المادىم وياۋ جان,
باسىرلىقتان – بار ٶلٸم.
جۇرداي بولدى بوياۋدان,
مەنٸڭ عاجاپ ەلەمٸم.
اقىننىڭ كٶركەمدٸك تانىمى ٶزٸنٸڭ تىلسىم دا جۇمباقتىعىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ول تالانت يەسٸنٸڭ شىعارماشىلىق بولمىسىن, ونىڭ قييالىنداعى كٶركەمدٸك ەلەمنٸڭ سىرى مەن سيپاتىن وسىناۋ ەكٸ شۋماقتا شەبەر سۋرەتتەپ بەرە العان. بٸر قاراعاندا ابايشا تولعاپ كەتكەن سىقىلدى. ٶلەڭنٸڭ ىرعاعى مەن ٶلشەمدەرٸ دە سونى دەلەلدەي تٷسەتٸندەي. بٸراق اقىننىڭ ايتقىسى كەلگەن ويى باسقا, جىرلاپ وتىرعان زامانى باسقا.
سۆەتقالي پوەزيياسىنداعى جەكەلەگەن سٶزدەر عانا ەمەس, كەيدە تۇتاس تٸركەستەر مەن كٷللٸ شۋماق وبرازدىلىق سيپاتقا يە بولىپ كەلەتٸن كەزدەرٸ جيٸ كەزدەسەدٸ. اقىننىڭ «اي قازاسى» دەگەن ٶلەڭٸ وسىنداي تۇتاس پوەتيكالىق ويعا قۇرىلعان كٶركەمدٸگٸ جوعارى شىعارما.
قازا بولدى اي بٷگٸن كٶز الدىمدا,
گٷل شومىلدى اقىرعى توزاڭ-نۇرعا.
ايدىڭ ەر تال سەۋلەسٸن شىققا جەرلەپ,
ايات وقىپ مەن قالدىم بوزاڭ قىردا.
سەۋلەلٸ شىق- كٶزٸنە ەلەم تٷنەپ,
جەۋدٸرەيدٸ كٷتكەندەي مەنەن تٸرەك.
ايدى ازالاپ وتىرىپ, بوزاڭ قىردا:
«ەسٸركەي گٶر, ەسكٸ ايىم», – دەپ ەم تٸلەپ. .
ايدىڭ تۋىپ, تولىپ, كەلەسٸ كەزەڭگە ٶتۋٸ تابيعي قۇبىلىس. بٸراق سونى اقىن ٶزٸنشە پايىمداعان. «ەسكٸ ايدا ەسٸركە, جاڭا ايدا جارىلقا» دەپ جاتاتىن قازاقى ۇعىمدى ٶزٸنشە تٷرلەندٸرٸپ, ايدى اقىندىق قييال ارقىلى اللەگوريياعا اينالدىرىپ, ونى تٸپتٸ ادام رەتٸندە ازا تۇتىپ, جەرلەپ تە جاتقانداي.
ونىڭ شىعارمالارىندا قازاققا بەلگٸلٸ, ەر دەۋٸردە ٶمٸر سٷرگەن جەكەلەگەن ادامداردىڭ مٸنەز-قۇلىقتارى, ولاردىڭ ٶمٸرلٸك مۇراتتارى, كٶزقاراستارى جان-جاقتى قاراستىرىلادى. ونىڭ ليريكالىق قاھارماندارى جىراۋلار مەن دٸني تۇلعالار, اقىندار مەن باتىرلار. سۆەتقالي ٶز ٶلەڭدەرٸندە ولاردىڭ اتقارعان ۇلى ٸستەرٸ مەن ەرلٸكتەرٸن, مٸنەزدەرٸندەگٸ ەرەكشە قاسيەتتەردٸ تالداي وتىرىپ, تاريحي تۇلعالار مەن كەيٸنگٸ ۇرپاقتىڭ اراسىنداعى بايلانىسقا نازار اۋدارادى, سول ارقىلى جالپى ادامزاتقا ورتاق قۇندىلىقتاردىڭ سىرىن اشىپ, تٷسٸندٸرۋگە تىرىسادى. ول اۆتور رەتٸندە بەيتاراپ قالا وتىرىپ, ٶتكەن وقيعالار مەن قۇبىلىستاردىڭ سىرىنا تەرەڭدەي ٷڭٸلەدٸ, وعان ٶزٸنشە باعا بەرەدٸ. ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ سىرىم, قاشاعان, ماحامبەت, اباي, قاسىم, باۋىرجان, مۇقاعالي, تٶلەگەن, جۇمەكەن, يرانعايىپ ت.ب. اقىن بۇرىنعى ٶتكەندەرٸمەن قييالى ارقىلى سىرلاسسا, بٷگٸنگٸ كٶز كٶرگەندەرٸمەن اراداعى ادامي قاسيەتتەرٸن, تەك بٸر عانا مٸنەز ەرەكشەلٸگٸن سٶز ەتە وتىرىپ, ٶزگەشە فيلوسوفييالىق وي تٷييۋگە, ولاردىڭ دا ادامي بولمىسىن مٸنەزدەرٸنٸڭ, ەرەكەتتەرٸنٸڭ تەك بٸر قىرى ارقىلى تانىتۋعا ۇمتىلادى. مىسالى, قازاقتىڭ ەلدٸگٸن ساقتاپ, تەڭدٸگٸن سۇراعان سىرىم باتىر جايلى اقىن بىلايشا تولعانادى:
سىرىم بابام-اي, ارشىلاندارعا
ەسە بەرمەي كەتكەن قابىلان,
سەنٸ كٶرگەندە قايىرسىز حاندار
تٷڭٸلگەن تابىت – تاعىنان.
ناركەسكەنٸڭ قاپتى ٸلۋلٸ كٶكتە,
جارقىلداپ جٷزٸ جارتى اي بوپ
شارىق-اسپانعا جانىعان.
جىر مازمۇنىنىڭ كٶنەدەن كەلە جاتقان جىراۋلار پوەزيياسىمەن ٷندەس ەكەنٸن اڭعارامىز. دەل وسى ىرعاق, وسى ۇيقاس سىرىمنىڭ باتىرلىق, اقىندىق بولمىسىمەن ٷيلەسٸپ تۇر. حاندى تاعىنان تٷڭٸلتكەن, ارىستاننىڭ ٶزٸنە ەسە بەرمەي كەتكەن قابىلاننىڭ ەسەم دە اسقاق بەينەسٸ راسىندا دا كٸمنٸڭ دە بولسا ەسٸندە ساقتالىپ قالارى سٶزسٸز. كٷرجٸمان شايىر قولدانعان كٶنە «ارشىلان» سٶزٸن دە اقىن ٶز ٶلەڭٸندە ٶتە ۇتىمدى پايدالانعان. سۆەتقالي جىرلارىندا ٶتكەن زامانداردا قولدانىلىپ, كەيٸنگٸ كەزدەرٸ ٶزدەرٸنٸڭ العاشقى مەنٸ مەن مازمۇنىنان ايىرىلا باستاعان سٶزدەر جيٸ كٶرٸنٸس بەرٸپ قالىپ جاتادى. كٶنەرگەن ارحايزمدەر مەن يستوريزمدەر ونىڭ ٶلەڭدەرٸندە قايتا تٸرٸلٸپ, قازاق سٶزٸنٸڭ قاسيەتٸن ودان ەرٸ تەرەڭدەتٸپ, سٶزدٸك قورىن مولايتىپ جٷرگەنٸن بٸز ونىڭ تاريحشىلدىعىنان, شەجٸرەشٸلدٸگٸنەن دەپ بٸلەمٸز.
اقىن قازاق ٶلەڭٸنٸڭ تابيعاتىن, ونىڭ ىرعاقتىق, ينتوناتسييالىق بولمىسىن جاقسى تانيدى. سوندىقتان دا ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ مازمۇنى ەردايىم ٶزٸ تاڭداعان تاقىرىپپەن, ونىڭ سيۋجەتتٸك, يدەيالىق سيپاتىمەن استاسىپ جاتادى. كٶرنەكتٸ ەدەبيەتتانۋشى عالىم ز.احمەتوۆتٸڭ «قازاق ٶلەڭ جٷيەسٸنٸڭ ٶزٸنشە بٸتٸمٸ بولۋى, تارماقتىڭ دا بۋىن سانىمەن بەلگٸلەنۋٸ – مۇنىڭ بەرٸ تٸلدٸڭ قۇرىلىسىنا, الدىمەن دىبىستىق ياعني فونەتيكالىق قۇرىلىسىنا وراي قالىپتاسقانى, تٸلدٸڭ تابيعاتىنان تۋاتىنى تالاسسىز», – دەگەن پٸكٸرٸ وسىناۋ اقيقات شىندىقتى تانىعاننان سوڭ ايتىلعان تۇجىرىم ەكەنٸنە كٷمەن كەلتٸرە المايمىز.
شىعارماشىلىق – اقىن ٷشٸن تەك ٶمٸر سٷرۋدٸڭ ەرەكشە بٸر تٷرٸ (فورماسى) عانا ەمەس, ٶمٸر تۋرالى ٶز فورمۋلاسىن جاساۋدىڭ بٸر جولى, مەڭگٸلٸك جاۋابى تابىلمايتىن سۇراقتارعا جاۋاپ تابۋعا تىرىسۋدىڭ العىشارتى سيياقتى. اقىن وسى جولدا قالىپتاسقان عىلىمي تۇجىرىمدار مەن لوگيكالىق فورمۋلالاردى ٶزٸنشە تولعاپ, كەيدە ولارعا قارسى شىعا وتىرىپ, بەرٸن تازا ٶز قابىلداۋى ارقىلى بەرۋگە, ليريكالىق «مەن» جٷيەسٸندەگٸ پوەتيكالىق سيپاتتا تٷسٸنۋگە كٷش سالادى. بۇل ونىڭ كٶنە ابىزدار سىقىلدى پەلساپالىق ەرەكشەلٸگٸ عانا ەمەس, اقىننىڭ كٶركەمدٸك ەلەمٸنٸڭ كٶكجيەگٸنٸڭ كەڭدٸگٸن اڭعارتادى. مىناۋ «جۇماق تٷننٸڭ جۇپارى» دەگەن ٶلەڭدەگٸ ەسەم ۇيقاس پەن ەدەمٸ سۋرەتتٸ, ەۋەزدٸ ىرعاقتى كەز كەلگەن وقىرماننىڭ بارلىق جان-تەنٸمەن سٷيسٸنە قابىلدارى سٶزسٸز:
لٷپٸلٸن جٷرەگٸمنٸڭ بۇلاققا ٸلدٸم,
دەمٸنە قۇلاق تٷردٸم قىرات-قىردىڭ.
اي – قۇلىپ,
جۇلدىز كٸلتپەن بۇراپ تۇرمىن,
قاقپاسىن اشپاق بولىپ جۇماق تٷننٸڭ.
ادام مٸنەزٸ مەن تابيعات قۇبىلىستارى اراسىنداعى اقىننىڭ ٶزٸ عانا تانيتىن نەزٸك بايلانىستاردىڭ سىرى راسىندا دا كٸمدٸ دە بولسا ەلەڭ ەتكٸزبەي قويمايدى.
س.نۇرجان ۇيقاسقا بارىنشا مەن بەرەتٸن اقىن. ونىڭ ٶلەڭدەرٸنٸڭ ەۋەزدٸ دە ىرعاقتى كەلۋٸ, تارماق سوڭىنداعى ۇيقاستاردىڭ بارىنشا ٷندەسٸپ, تٸلگە جەڭٸل وراتىلىپ وتىراتىنى دا سوندىقتان. اكادەميك ز.قابدولوۆ «ۇيقاس – ٶلەڭنٸڭ سىرتقى تٷرٸنە عانا ەمەس, ٸشكٸ سىرىنا تٸكەلەي قاتىستى نەرسە. ٶلەڭنٸڭ سىرتقى سۇلۋلىعى ٷشٸن ەمەس, ٸشكٸ جىلۋى, قىزۋى ٷشٸن دە اۋاداي قاجەت نەرسە», – دەپ بەكەر ايتپاسا كەرەك. پوەزييانىڭ باستى مۇراتىنىڭ ٶزٸ ەسەمدٸك ەكەنٸن ەسكەرەر بولساق, سۆەتقاليدىڭ ٶلەڭدەرٸ سول سۇلۋلىقتىڭ بارلىق ٶلشەمدەرٸنە جاۋاپ بەرە الاتىن, شىعارماشىلىق تەرەڭ ويدان تۋعان مازمۇندى تۋىندىلار.
اقىندىق ٶنەرٸن سەكسەنٸنشٸ جىلدارى باستاعان اقىنداردىڭ جىرلارىنداعى نەگٸزگٸ سيۋجەت – ول توتاليتارلىق دەۋٸردٸڭ قيراۋى. سول قيراعان دەۋٸردٸڭ وبرازىن سومداۋ ارقىلى ولار زامانا شىندىعىنىڭ جاڭاشا پوەتيكالىق بەينەسٸن جاساپ شىقتى. ال سول تۇستا كٶزقاراستارى قالىپتاسقان اقىندار بۇل دەۋٸر شىندىعىن جاس ۇرپاققا قاراعاندا بايىپپەن, بايسالدىلىقپەن جىرعا قوستى. ولاردىڭ پوەزيياسىندا بۇرىنان ۇستانىپ كەلە جاتقان ٶز جولدارىن ساقتاپ قالۋ, ٶزٸندٸك «مەندٸ» جوعالتىپ الماۋعا تىرىسۋشىلىق بايقالادى. ال سەكسەنٸنشٸ جىلدارداعى اقىندار قوعامدىق سانانىڭ سان سالاعا بٶلٸنٸپ, بٶلشەكتەنٸپ كەتۋٸنەن سەسكەنگەن جوق. ولار كەز-كەلگەن قۇبىلىسقا بارىنشا مەن بەرٸپ, دەر كەزٸندە ٷن قاتۋىمەن ەرەكشەلەنەدٸ. ولاردىڭ شىعارماشىلىق ٶنەرٸندە ينفانتيليزم مەن پوسمودەرنيستٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ دە جوق بولاتىن, سونىمەن قاتار ولاردىڭ پوەزيياسىندا ۇلت بولاشاعى ٷشٸن, حالىقتىڭ تٸلٸ مەن دٸلٸ ٷشٸن ۋايىم-قايعى جەگەن ليريكالىق «مەننٸڭ» ٶزگەشە بەينەسٸ قالىپتاسىپ كەلە جاتتى.
ەدەبيەتكە سەكسەنٸنشٸ جىلدارى كەلگەن ۇرپاق تۋرالى وسى كەزگە شەيٸن ولاردىڭ شىعارماشىلىق قىرلارىن, باعىت-باعدارلارىن تولىق تانىتاتىن كٶلەمدٸ ەڭبەك جازىلا قويعان جوق. كەز كەلگەن تولقىننىڭ ەدەبيەتكە ارالاسۋىنا جەنە ولاردى باسقالاردان ەرەكشەلەپ تۇراتىن قوعامداعى ٷلكەن مەدەني-ەلەۋمەتتٸك قوزعالىستاردىڭ ەسەرٸ ەكەنٸن دە ايتا كەتۋٸمٸز كەرەك. سەكسەنٸنشٸ, توقسانىنشى جىلدارداعى تولقىنعا كەڭەستٸك ساياساتتاعى قايتا قۇرۋدىڭ ەسەرٸ, ەلەۋمەتتٸك-پسيحولوگييالىق كليماتتىڭ بٸردەن ٶزگەرۋٸ قاتتى ىقپال ەتتٸ جەنە سول ٶزگەرمەلٸ ەلەمگە تەز بەيٸمدەلۋ جولىنداعى ولاردىڭ تابىستارى مەن قاتەلٸكتەرٸ ولاردىڭ شىعارماشىلىق ەرەكشەلٸگٸن ايقىندايدى.
قورىتا ايتقاندا, سۆەتقالي نۇرجان قازٸر ناعىز تولىسقان شاعىنداعى اقىن. ونىڭ ليريكاسىندا كٶڭٸل-كٷيدٸ تولقىتاتىن ويناقىلىق تا, جىراۋلىق دەستٷرگە تەن وزاندىق تا, ابىزدارشا تولعاپ كەتەتٸن ويلىلىق تا بار. ول مىناۋ اينالا قورشاعان ورتاداعى ەر وقيعاعا, ەر قۇبىلىسقا بەي-جاي قاراي المايتىن جانى نەزٸك, ويى كەمەل, سٶزٸ سۇلۋ شايىر.
جولداسبەك مەمبەتوۆ,
«جۇلدىز» جۋرنالى
