AIT-MAN – Svetqali Nurjan – qanshalyqty názik iirimdi lirik qalamger bolsa, sonshalyqty keń qulashty tereń tynysty epik aqyn. Ásirese, tarihi taqyrypqa qalam terbegende shabyty tasyp erkin kósiledi, oqyrmanyn da ózimen birge eriksiz ertip otyrady. Tańdandyrady, tamsandyrady, tanymyn arttyrady, kózqarasyn qalyptastyrady, kóńilge maqtanysh ta, ókinish te uialatady... Ol ár dastanynda Uly Dalanyń talaily tarihyn, uly tulǵalardyń tragediialyq taǵdyryn jyr tilinde sóiletedi. Onyń keiipkerleri – áýlie-pirler, handar, batyrlar men biler, aqyn-jyraýlar... Árqaisysy bólek beine, bútin bitim. «Han kegi», «Qaraǵan Bosaǵa qyrǵyny», «Eńsegei boily Er Esim», t.b. dastandary – óz dáýiriniń kórkem tarihy. Bul baǵyttaǵy balladalary – bólek taqyryp. Orystyń otarshyl patsha úkimetine qarsy Mańǵystaýdaǵy 1870 jylǵy Isa-Dosan kóterilisine arnalǵan avtordyń kezekti bir dastany «Tarǵyl taǵy» – qaisar halyqtyń ádiletsiz soǵystaǵy jankeshti erligi, tyǵyryqqa tirelgen túbek halqynyń tar jerde táýekelge bel býǵan tarihi sheshimderi týraly shyǵarma.
Ult portaly óz oqyrmandaryna aqyn S.Nurjannyń 55 jasqa tolǵan týǵan kúniniń qurmetine osy dastanyn arnaiy usynyp otyr. Marhabat!
TARǴYL TAǴY
(dastan)
Alaǵyr, Arqa, Mańǵystaý,
Qarazym, Jańǵaq – kólemnen,
Jarysa kóship jaz jailap,
Tyrnadai shýlap kúz qaityp –
Saryarqa sala ózennen;
Aqyrap juldyz týǵanda
Tunyq sý iship tereńnen;
Jedi juldyz týǵanda
Mańǵystaýdy panalap,
Qonysqa Adai bólengen.
Sáttiǵul Janǵabyluly
Dospambet bi aýyly. Báimámbet. 1869 jyl. Kúz
Bismillá-hir-rahmaanir-rahiim!
Bidiń aýyly Qiiandy ańǵarynda,
Túiemoiyn-Shappanyń Sam jaǵynda...
Meiman otyr kórgenin maǵulym qylyp
Tekkedegi* ulyqqa barǵanynda.
– ...Qabyldady «Ereje»* patsha aqyry,
Úlken eldiń, árine, maqsaty iri.
Qazaq qasqa soiylar eshki boldy
Alqymyna taqaǵan aq sapyny.
Jer-álemge syimaýshy ek kergi-jyn bop,
Bul-bul ushty erkińshe endi júrmek.
Mal esebi alynbaq, jan esebi,
Qazynaǵa barlyq jer endirilmek.
Patsha zańyn temirdei tur ustanyp,
Ózderi úshin buljymas durys baǵyt.
El bolys pen aýylǵa bólinedi,
Rý qalyp, burynǵy ulys qalyp.
*Tekke – Oral qalasy.
*Ereje – «Ýaqytsha ereje» («Dalalyq oblystardy basqarý jónindegi ereje») 1868 jyly 21 qazanda bekitildi.
Oiazdyq sot – endigi úkimshi anyq,
Júre almaisyń bi alyp, bitimshi alyp.
Bolystar men aýylnai sailanady,
Kóbeiedi eki ese tútin salyq...
– Qarsylassaq...
– Kútkeni sol emes pe?! –
Toimaityn el týǵannan tóbeleske.
Isatai men ne boldy Kenesary?
Syrym qaida?..
Barsyz ǵoi sol egeste!
Qarsylasty Teke men Torǵai jaǵy,
Qan-qasapta qyrylyp sor qainady.
Seiil* menen Berkinder* tutqynda otyr,
Sylyndy eldiń taǵy da, men – qaimaǵy!
Oilap ketseń ar jaǵyn oi tumandar,
Kókjiekten kórindi joiqyn ańdar...
Qanalylar* basymen qaiǵy bolyp,
Oqqa ushypty Qobylan*, Keikimandar*.
Áskerimen toltyrdy Shaǵadamdy*,
Oiyl, Jaiyq, Jem boiyn qamal aldy*.
Jarty álemde – orysqa baǵynbaǵan
Adaiyń men Hiýa ǵana qaldy.
El boldyq qoi jazylmas qandy qotyr,
Qyl kópirden jińishke – alǵy kópir.
Osy joly adailar qaitedi dep,
Qaptaýy men Orynbor ańdyp otyr.
Osy joly... túndikti qyryq tilip,
Aýzymyzdy ai jaqqa ulyttyryp;
Baǵynbasaq, – buqtyrmaq qyryp turyp!
Uǵynbasaq, – uqtyrmaq uryp turyp!
*Seiil, Berkin, Qanaly, Qobylan, Keikiman – Baiulynyń batyrlary. 1869 jylǵy «El aýa» kóterilisiniń basshylary.
*Shaǵadam – Krasnovodsk (qazirgi Túrkmenbashy) qalasy. Kóterilis kezinde onda 3600 orys áskeri boldy.
*1868-1869 j.j. Oiyl, Qiyl, Jem, Saǵyz syndy Adailar jailaityn ózender boiyna áldeneshe qamal-qorǵandar salynyp, oǵan birneshe myń ásker ákelindi. Jaǵydaidy Kavkazdan Uly kniaz Mihail, soǵys ministri Miliýtin, Orynbor general-gýbernatory Kryjanovskii, Oral áskeri gýbernatory Verevkin qadaǵalap otyrdy.
– Óziń qandai oi taptyń?..
– Tapqan oiym:
Urpaq kerek bilim men hatqa beiim.
Haqqa moiyn buratyn ál qaldy ma,
Usynǵasyn birjola jatqa moiyn?
Endigi ulǵa kerek-dúr eki turaq –
Elge sonda janady jeti shyraq.
Oqytqan jón oryssha balalardy,
Musylmansha qalybyn bekitip ap.
Nemis, orys, ar jaqta aq qylshyǵyń,
Bizden ulyq dep pe ediń, tap bir shynym!
Jat bilimin aldymen igermeseń,
Qalai ǵana bilesiń jattyń syryn?!
Qazaq ta endi soiylmaq bir baǵylan,
Airylmaǵai jurtynan, jurnaǵynan.
Qyryq jylǵy aldymdy kórýshi edim,
Orys ázir shyǵarmas tyrnaǵynan!
Kirip júrip sondyqtan ulyqqa ana,
Kómeiine pul tyǵyp, uryp para, –
Oqytýǵa kelistim – qyryq jyl boiy,
Ár jyl saiyn iriktep qyryq bala!
Men osylai aldyma meje qoidym,
Ne bolsa da boiymdy tejemeimin!–
Oqý-shyǵyn sol jyldar ishindegi,
Ishine álgi kiredi «kejeneidiń»*.
Jatty, bilem, janyna aqsha, bálem! –
Ilikkendei Verevkin qaqsal áreń.
Adailardy kóndirsem «Erejege»,
Bul jaiynda kelispek patshamenen!
Qoi boǵyndai oq kirmei qańqa basqa,
Tiri qalsaq osy bir jantalasta,
Qyryq jylda qazan da azan jańa,
El bolamyz úlgi urǵan alty Alashqa!
ESKERTÝ: Otarshyl jendetterdiń esim-nyspylary ádeii kórsetilmei, tek qana familiialary alyndy (Sóz Iesi).
*«Kejenei» – salyq túri.
Kóz ashpaǵan bulaǵai-alaǵaidan,
Aqyly artta jurt edik – ala maidan.
Quptar ma eken, bi ata, talabymdy,
Shynymdy aitsam, qorqamyn sol Adaidan?!
– Qalǵan el ǵoi, qaitersiń, dóńde jortyp,
Ustatpaǵan buidasyn pendege erkip.
Báimámbet-jan*, sen emes,
Adaiyńnan
Júzge kelgen otyrmyn men de qorqyp.
Izet ketken elińnen, yza basym,
Eki teli tyńdamas júz aǵasyn.
Júrekterin aram qan bilep barad,
Pir Bekettiń zamany uzaǵasyn.
Jat kózinshe, juqpaidy jumbaqtasań,
Uqtyrarsyń uqpasty – ymdap qashan?..
Saǵan qaýip bolady-aý, qaraǵym-ai,
Ózim baryp Adaidy tyńdatpasam!..
...Bi Dospambet* demine diril qosyp,
Júrmek bolyp qamdandy, túrildi esik...
Dospambettiń aldynan,
Adai túgil,
Ótken joq ed Baibaqty Syrym kesip.
Ishin tartyp turǵan jel tisin tyǵyp,
Únsiz qaldy dúnie, dúsir tynyp.
Oramaly jaǵynan sypyrylyp,
Tura almady qart baba úsh umtylyp...
– Kóterem qýdai talpynǵam – jandalbasa,
Kimge ókpe aitam, qimyldar hál qalmasa?
Jazbapty ǵoi bizge endi bir júrýdi,
Bir Allań men Pir Beket jar bolmasa!..
...Bastap ala jóneldi túzdiń joly,
Óship jatyr áp-sátte izdiń móri...
Eńkildegen qart qaldy tór aldynda,
Áýpildegen úrip tur kúzdiń jeli...
*Báimámbet (Baimuhambet) Maiauly – bi. Adaidyń Muńal-Báiimbet atalyǵynan. Joǵarǵy distantsiianyń basshysy. 1868 jyly Resei ókimeti Adailardy Joǵarǵy, Tómengi distantsiiaǵa bóldi.
*Kóshki Dospambet Qydyrbaiuly – ataqty bi. Adaidyń Jemenei Kóshki atalyǵynan.
Hantórtkúldegi keńes. Isanyń aýyly
Bul ulyq kóringennen, janymdy aldy,
Suramai órisimnen malymdy aldy.
Atan-nar, arǵymaq at – azamattan
Ózine kereginde – bárin de aldy.
Isa Tilenbaiuly*
Qara kúz.
Aiaq jaǵy qarashanyń,
Ketirip tynǵan kezi dala sánin.
Jyiylǵan Adaidyń bar jaqsylary,
Eliniń keńespekke bolashaǵyn.
«Bas Shorym»,
«Aiaq Shorym»,
«Orta Shorym»
Sailaǵan Hantórtkúlge ortasy oryn.
Bir jaqta Alatorpa-Qoshaq jatyr,
Ejelden bermeitin jer torqasy óńin.
Jamylǵan torqalaryn toǵyz qabat,
Óńsheń bi barys kózdi, ógiz qabaq –
Ortaǵa Báimámbetti orap otyr
Isanyń ordasynda segiz qanat.
Teńselmes terek syndy yrǵaǵanda,
Bulardan myqty bar ma bul dalańda?!
Sardiǵan salýaly saqadany
Zapyzyń shyryn tabar tyńdaǵanda!
Nán basy keregeden asa tónip,
Óziniń bitimine asa senip;
Bárinen jasy da úlken, joly da úlken
Eńmendi Mámbetniiaz* basa shógip.
*Isa Tilenbaiuly – bi. Adaidyń Muńal Báiimbet atalyǵynan. Kóterilis basshylarynyń biri.
*Mámbetniiaz Tólepuly – bi, Báimámbettiń bel-nemere aǵasy.
Arǵymaq jaitaqtar ma jar kelgenge,
Albóri baiqastar ma qan kórgende!
Qýyryp ár qiianǵa tyqsyrmai ma,
Qart býra keleni aidap – kárlengende!
– Ái, Báimesh! – Sóilep ketti asqan zilmen,
Inisin baiqalady jasqaý birden. –
Alshaiyp biz turǵanda Mańǵystaýda,
Adaidy orys ala ma astaý mingen?!
Adaiǵa Qudai bergen aibat, kórik,
Turǵan joq dál qazir de qairat kemip...
Odan da kelip turmyn demeisiń be,
Kápirge qol-aiaǵyn bailap berip?!
– Aqkóke-ai, qarasańshy qadamyńa,
El-jurttyń qalamyz ǵoi obalyna.
Jalań qol – naiza, qylysh boq qyla ma,
Orystyń jalyn qusqan jaraǵyna?!
– Tura tur, ei, Báimámbet, quraq ushpai!
Ushtyń ǵoi orys dese, sirá, qustai...
Dushpanyń kelip turyp, kórip turyp,
Jyǵylǵan kimdi kórdiń bir alyspai?! –
Er edi bi Ermembet* eńiregen,
Týǵannan teii qatty, tegi – beren, –
«Dushpannan kórgenińshe qoryq»! – degen,
Men ózim dushpanymdy kórip ólem!..
Báimembet qarady oǵan ańtarylyp,
Qalǵandai dos sózine qańtarylyp.
Jan dosy – bar sengeni Ermembet-tin,
Júregin jiberdi ol da zanta qylyp.
– Júrýshi ed el jolynda nietiń buryn,
Buryldy qaida, Er-eke, betiń búgin?
Kórmeseń, – dúnieni alǵan dushpanyńdy,
Jan-qurdas, shyn eken ǵoi soqyrlyǵyń*!
– Qudaidan – jer júzine quisa álemet! –
Buiryqpen zaýalyn da tyisa kerek... –
Otyrǵan únsiz tyńdap úi iesi,
Tamaǵyn sóilep ketti Isa kenep:
*Ermembet Turuly – ataqty bi. Adaidyń Jemenei Esen atalyǵynan.
*Ermembettiń bir kózi soqyr bolǵan. Bi sony meńzep otyr.
– Kim úshin sonda barlyq tókken teriń? –
Bir jaqtan kóbeńdi orys sókken seniń.
Bir jaqtan Hiýa talap,
baqtyń taǵy
Qanqabaq Nuralynyń* kóp tentegin.
Baiaǵy kimge dári býralyǵyń,
Keshkeniń júregińnen týǵaly muń.
Iemdep Edil, Jaiyq, Jem, Saǵyzdy,
Teńizdiń tartyp aldy qý balyǵyn!
Al endi, sý túgili, jerdi alady,
Bileidi ker dalany kór qamaly.
Qatynyń, ulyń, qyzyń – bári ortaq bop,
Bulanttap jerińdi alsa, neń qalady?!
Salyqpen tityqtatyp taǵy basty ol,
Ainaldy jaz-jailaýǵa jarymasqa el.
Adaiǵa erýlikke kelgen joq qoi
Jailaǵan Jem, Saǵyzdy qalyń ásker...
Qaitesiń bir-birińe tekke ókpelep,
Túzeý jón tar ótkelden ótpekke bet.
Birigip osy joly jón tappasaq,
Kókke ushyp, jerge kirip ketpek kerek!
– Zamannyń tóngeni yras juty naǵyz!
Men basqa kórmei turmyn qutylar iz.
Kúshtimen kúreskenshe bel ketirip,
Utpasaq ýaqyttan – utylamyz.
El edik ordasy – qut, kúimesi – iman,
Jerge endi syimaidy ine, túime syiǵan.
Apyrmai, nege ablyǵa beresińder,
«Halyqqa han bolmai ma – úige syiǵan»?!
Elim – ot. Men – sol ottyń kóbelegi,
Ólýden basqa qoldan ne keledi?
Aldymdy joryp emes, kórip turmyn,
Kúidire beresińder nege meni?!
*Nuraly (1704-1790) – Kishi júz hany.
Men keshe eriń edim bek qalaǵan,
Buralqy itpin be endi kóp talaǵan?..
Sońymnan basty bailap erińizder,
Inshalla, ótem alyp ottan aman!..
Kóz almai samaýrynnyń sylabynan,
Báimámbet sóilep otyr shyn aryǵan.
Er Dosan, baǵanadan til qatpaǵan,
Qylyshyn qozǵap qoidy qylaby qan.
– Bai-eke! –
Er gúr etti arystandai,
Jarq etti qandy kóz ben qarys mańdai. –
Otyr em baǵanaly –
nur túkirgen
Bilermen bolmaiyn dep jarysqandai...
Al sonda nendei úmit erteńimnen?
Ne qaiyr jadylanǵan órkenimnen?
Imanym, jiǵanymdy kápir alsa,
Kimge bi,
kimderge ie,
serkemin men?
Qyzyqtap kápirge ergen ul-qyzymdy,
Dalama qaptatam ba túrli jyndy?
Jatsa erteń áýlieme jyn artylyp,
Nálet de óitken meniń tirligimdi!
Jer – talaq, shaǵalaly kólmen kórkem!
Kól – talaq, jaǵadaǵy elmen kórkem!
Pir Beket, 360 áýlieniń
Aldyna ne dep baram ólgende erteń?!
Túsimde dala kórem – denesi qan,
Úziler soidy* búgin kóne shydam...
Óteiin bosaǵańda qulyń bolyp,
Bai-eke!
Jaýap bershi tek osyǵan!..
Báimámbet únsiz qaldy tas túiilip,
Osy edi ózinde de basty kúiik...
– Kún úshin kónip edik, –
gý etti jurt, –
Din úshin ólý kerek basty qiyp!
*Soidy – syndy, syqyldy.
– Qul qylar qor qyldy ábden shart jasalyp,
Ne sumdyq – jasqa salyq, qartqa salyq?!
Patshaǵa berim bermei mert bolýǵa,
Káneki, Quran ustap anttasalyq!..
– Qashanǵy itshileimiz – qan-qan borsha! –
Alysyp ólgen artyq arlandarsha.
– Keýdeńnen jandy alǵansha jaǵalas sal,
Haqtan – nur,
babańnan qan qalǵan bolsa!..
Ketti endi óńi ózgerip kúrt báriniń,
Úiirip shyǵa keldi urtqa zilin.
Qozǵanda kóp árýaǵy,
orynynan
Turdy Isa basa sóilep jurt dabyryn.
– Dalańnyń kesheri haq qara qandy,
Alyspai ólgende ne pana qaldy?
Yǵynda qylyshynyń óteiin men,
Bastasa Dosan jaýǵa alamandy!
– Bastaimyn!
Qus qonatyn oba ǵurly
Kiem bar. –
Kórgender san toba qyldy.
Kóterip kirip ketem qara jerge,
Jamaǵat, artsań maǵan obalyńdy!
Qadalsa kókirekke qandy súńgi,
Demeimin: bel búgildi, jan qysyldy.
Óteiin ne de bolsa,
qan-qamaýdan
Arqalap alǵysyń men qarǵysyńdy.
Týmaǵan qazaqty da quldyq úshin,
Mert tapsaq, – qiiar dalań bir qýysyn.
Samsaǵan sary orysty jeńbesem de,
Ólgenshe siltep ótem din-qylyshyn!
Otyrman boq ilegen kúrek baǵyp,
Mendegi tilek te anyq, júrek te anyq.
Jaýymdy jeńe alam dep soǵyspaimyn,
Tek artqa keterim haq bir ot jaǵyp.
Qalmasa sol ot sónip myna qyrda,
Atoilar áli talai qulaǵyńda...
Torǵaidai tozyp ketpei top túskende,
Bolady birge júrseń uranymda!..
Dosan tur sert-daýysyn túnge qaryp,
Kelgendei bir bailamǵa dúrmek anyq.
Kelisti, amal óte Pir Beketke
Sadaqa shalmaq bolyp birge baryp.
Báimámbet turdy, kózin shel qamaǵan:
– Joq eken maǵan oryn endi aradan...
Ei, Adai!
Alty ai shyda!
Tapsań kórdim
Tiri jan osy otyrǵan ker daladan!..
Báimámbet ketti shyǵyp qaljyraǵan,
Qamyn jep qazaǵynyń qan jylaǵan.
...Eńkildep qula túzge bezip barad,
Áýpildep jel úredi ár jyradan.
...Kóp meiman – tulpar mingen tań astyryp,
Isa tur – kózimenen jal astyryp.
Qysymen qarý-jaraq qamdamaqqa,
Kúbinip elderine tarasty jurt.
Bultty jel jitirgende alysqa yrǵap,
Jatqandai irgelikten barys tyrnap.
Qataiyp áýpildegen jeldiń úni,
Batystan kele jatty qar ushqyndap...
Bozashy bileri: Isa Tilenbaiuly, Ermembet Turuly, Mátjan Tileýmaǵambetuly
(Mańǵystaý óńirinde birneshe ret bolyp, ólke ómirine, etnografiiasyna bailanysty eńbekter jazǵan nemis ǵalymy Rihard Karýtts 1893 jyly túsirgen foto)
Úshaýyz shaiqasy. 1870 j. 22 naýyryz
Kezdesken jeri – Úshaýyz,
Shyǵanaq teńiz – Ainalma...
Sáttiǵul
Kezdesken jer – Úshaýyz shyǵanaǵy,
Arasynda qos taýdyń syna-daǵy.
Qarakeýek-Shúldir men Emdi taý tur,
Aqmaia men Bólektaý – myna jaǵy.
Kileń shyńnyń arasy – ashyq alań,
Talai juqqan tat basqan tasyna qan.
Shyǵanaqqa qanjardai shanshylady
Kún sáýlesi shyńdardan shashyraǵan.
Qaraityn jer jai kezde qumar basyp,
Taýǵa soqqan ár dybys shyǵanǵa asyp.
Jerdiń býyn kóterip kúnniń nury,
Turady ylǵi qoimaljyń munar basyp.
Turady ylǵi qoimaljyń munar basyp,
Sai-salaǵa sút syndy tuman qashyp.
Sýǵa túsken óziniń sýretimen
Qarap qalǵan kil ojar shyń arbasyp.
...Ishten sarbaz, syrttan shyń qamap alyp,
Áýligip tur Rýkin shabalanyp.
– Basýrmandar! Qurtamyn tuqymyńdy! –
Degen sózin jel ketti talap alyp.
Komendanty – Torǵaidyń qamalynyń,
Kelgenine osynda shamaly kún.
Torǵai jaqtyń qazaǵyn toz-toz qylǵan,
Áli qany kepken joq jaraǵynyń.
Pristav bop, polkovnik shenin alyp,
Tula boiyn júr edi jelik alyp.
Eki jyldyń salyǵyn bir jinamaq,
Sol sharýaǵa kiristi óńi janyp.
Kóz aldyna kógis bir isik júrip,
Qarar edi kóp jurtqa túsin buzyp.
Maǵynasyn «Ýaqytsha Erejeniń»
Taǵylarǵa qaitpaq ed túsindirip.
Árbir isin árkimge maqtan qylǵan
Imperiia tóli edi – aqtan qurban.
«Zytady, – dep, – qyrǵyzdar meni kórgen!..» –
Ǵafýrǵa* da maqtanǵan – saqtandyrǵan...
*Ǵafýr Qalbin – bi. Tómengi distantsiia basshysy. Zaýriad-horýnjii.
Kijinedi sol sheri áýligip bir,
Únin basyp baratyr jaý búrip bul.
Bar oǵymen kóziniń qazaqty atyp,
Bar biletin qarǵysyn jaýdyryp tur.
Basyn shaiqap pendege imeituǵyn,
Jaýdyrady boqtyqty, túirei tilin.
«Kirgizge» atqan «oǵynyń»,
qaidan bilsin,
Bul jerdegi qazaqqa timeitinin?!
Buryp qoiǵan jan-jaqqa jaraqty eppen,
Júr pristav jaý jaqqa qarap kekpen.
Komendanttan qosymsha kómek surap
Fortqa keshe shapqylap Qabaq* ketken.
Oral jaqqa úlgerse berip habar,
Áskerdi alyp uzamai kelip qalar.
O, sol kezde shubyrǵan shibóriniń
Boiyndaǵy jyn urǵan jelik tarar.
Qosym* kelgen tyǵylyp, jyrany yqtap,
Shendi aldynda qashanda ol quraǵytpaq...
Qabaqpenen bir ketken qylyshkerdi
Ustap apty bir «kirgiz» buǵalyqtap*...
Qalyń qol bop basardai qalyń shyń kep,
Syndyrǵandai boldy endi saǵyn syn jep.
Ǵafýr menen jumsady Báimámbetti:
«Isa-Dosan tez maǵan baǵynsyn!» – dep.
Dúrbisimen Rýkin jatyr baǵyp,
Bardy ekeýin, áneki, batyrǵa alyp...
Kóp uzamai Báimámbet qyrǵa tartty,
Qoidy qoldyń ishinde Ǵafýr qalyp.
Ǵafýr bi Qalbyuly
– Satyp ketti!..
Silimtik jabaiylar! –
Tókti tóre sózderin anaiy bar.
Báimámbettiń sońynan qýyp bireý
Myltyq atty!* –
Munysyn qalai uǵar?
*Qabaq Ermámbetov – patsha seniminde ótken adam.
*Qosym Myrzabaev – otarshyldar qyzymetshisi.
*Bagaidinov degen qylyshkerdi Báiimbet-Medet rýynan shyqqan Qaldybekuly Esbai buǵalyqpen ustap alǵan.
Boqtap turǵan Rýkin satqyndaryn
Túsindi endi taǵdyrdyń tap qylǵanyn.
Dosan qýyp aqyrdy álgi adamǵa,
Qushyp ketti Báimámbet attyń jalyn.
Jyljyǵandai ajdaha – obatyn jal,
Shyrpyp kelip uqsady soǵatynǵa, al...
Buiryq berdi Rýkin:
– Zeńbirekti at!
Shapshań, barlyq qarýdan oq atyńdar!..
Barabandar keýdesin uryp kekti,
Dar aiyrdy sol daýys tunyq kókti.
Ulyp ketti zeńbirek qaita-qaita,
Jer aspanǵa áp-sátte shyǵyp ketti!
«Qashar, – degen Rýkin, – sasar», – degen,
Qaharmenen top aitqan osal ma óleń!
Shań seiile bergende...
O, sumdyq-ai,
Kelip qapty aǵyzyp Dosan degen!..
Kirpik ura bergende, qas qaǵyla
Dosan kelip qalypty qastaryna.
Jalt buryldy quiyndai,
soldatynyń
Eki-úsheýin naizalap tastady da!
Dosan buǵan úsh shapty sol shapqannan,
Kók saýyt bar ústinde monshaqtanǵan.
Úshinshide... jer qushty zeńbirekshi,
Byt-shyt bolyp soldattar qorshap qalǵan.
«Ýh, diavol!..
Bul ólmes – saitan ólse!..»
Mundai siqyr kórmepti, aita berse.
Baratqandai bolad ta attan aýyp,
At ústinde kelatad – qaita kórse!
*Báimembet Maiaulynyń ólimin Baqytjan Qarataev: «orystardan boldy», – dep dáleldeidi. Al dastanda el jadyndaǵy derek paidalanyldy (Sóz Iesi).
Shaiqas kórgen muny da kók kúireitin,
Jezaiyrdyń dobymen kópti ileitin.
Soldattardyń ketti endi esi shyǵyp:
«Adam emes, saitan, – dep, – oq timeitin!..»
Buiyrǵandai Dosanǵa ońasha baq,
Barady da qolyna – dara shabad.
Bes júz sarbaz yǵysqan zeńbirekten
Bul qyzyqty tur únsiz tamashalap.
Soiqan boldy mynaý bir – soǵysqa jat,
Talai kózde úrei men toǵysty azap.
Oiqandap júr jalǵyz er:
«Kimdigimdi
Bile júrsin, – degendei, – orys-qazaq!..»
Tamashalap turǵan qol jańa ǵana
Qaptai ushty...
Myńǵyrǵan shaǵala ma?..
Rýkinniń janary ketti aqshańdap,
Laýlap kele jatqandai qara dala.
Jańa ǵana er edi jaraǵy qan,
Salmaqshy edi bul mimyrt dalaǵa ylań.
Az ómirde keshken kóp qyzyqtary
Óte shyqty jarqyldap janarynan.
Keshe ǵana...
patshadan shen alǵaly
Kóbelektei bilegen kógaldaǵy.
Oiatpaq ed uiqydan «túzemderdi»,
Kóp armany quridy-aý, obal-daǵy.
«Netken el, – dep, – órbigen jyn-araldan?» –
Adailardy ózine surap alǵan.
Turǵyzbaq ed myltyqpen mylqaý qyrdy,
Ádiletsiz ne degen myna jalǵan?!
Zor bolam dep kelgende – sor qainady,
Bara jatyr tartylyp borbailary...
«Qyrǵyzdardy» júrgende «tárbielep»,
Bir oqiǵa tústi eske Torǵaidaǵy.
Keshe ǵana tanytyp birazǵa atyn,
Taptap júrgen pil bolyp jýáz*-jatyn...
Qarynyn jaryp qylyshpen jibergende,
Tilin tartpai qarǵaǵan býaz qatyn.
Jabaiylar kózinen ushqyn ushyp,
Qulai bergen sorly áiel ishti qysyp.
Shar-shar...
Qan-qan qulaǵan sharanany
Atyp jatty soldattar qyshqyrysyp.
Sol oqiǵa túsip tur nege esine?
Qarǵys quiyp turǵandai tóbesine.
Qabyndaǵan bir daýys barady alyp,
Sharyldaǵan sábidiń elesi me?..
Rýkinniń janaryn qan shaldy da,
Tez ótse dep tiledi sarsań myna...
Qaita ashqanda kirpigin...
Kók saýytty
Dosan kelip qalypty qarsy aldyna.
Jetti Dosan atqaly qahar-tasyn,
Qan jýǵandai Rýkinniń saqal-shashyn, –
Janalǵyshqa janary jalyn kusqan
Kezei berdi qoldaǵy tapanshasyn.
Tapanshasy shańq etti...
Tidi kimge? –
Ol jaǵy endi Táńirdiń biliginde...
Qyryq soldat, bes tóre jairap qaldy
«Inebýazqumardan» shúigininde...
Shyńdy jalap teńizdiń qandy tili,
Basty qyrdyń taǵy bir shańdy túni.
...Rýkinniń jasanǵan jasaǵynan
Qosym-tyńshy jalǵyz-aq qaldy tiri...
*Jýáz – tyshqannyń balasy.
Báimembet bidiń beiiti
Aqketik qyrǵyny
«...20 jyl... ofitser bola júrip, talai soǵystardy ótkere júrip, mundai tabandy da kózsiz shabýyldy kútken joq edim... Osyndai birneshe shabýyl Forttyń taǵdyryn sheship ketýi ábden múmkin edi. Onda... nemen aiaqtalǵanyn elestetýdiń ózi qorqynyshty boldy».
Qala komendanty Zeleninniń jazbasynan
«Mańǵyshlaqtaǵy jaǵydai qiyn. Qyrǵyzdar túgel kóterildi... Kómek kerek!..»
Graf Kýtaisovtyń Kavkazdaǵy uly kniaz Mihailǵa, uly kniazdyń patshaǵa jibergen telegrammasynan
Jyr qylyp kim alǵanyn qai jendetti,
Kóp sarbaz qyrdan qulap, saidy órlepti...
Maianyń qasyna ákep –
Túbijikke
Jerledi el keshegi ólgen Báimámbetti.
Buiyrmai baýyrynan basqa baqyt,
Beibaq er tynys tapty tasqa jatyp.
Dosannyń:
«Time!» – degen sózin uqpai,
«Satqyn!» – dep bir týysy tastady atyp...
Belgisiz – kimde qaldy qarǵys, kiná,
Júregin týysynyń ar qysty ma?..
Er Dosan jaýdy jaiǵap jetken shaqta,
Báimámbet... júre berdi... qan qusty da.
Qan qusty eń sońǵy iret qusa-júrek,
Dosan tur:
«Mynaý neniń nyshany?» – dep.
...Taýlardy jatty kóktiń pyshaǵy irep,
Jalǵan bul – nyshany men mysaly kóp.
Shekesi ai-pyshaqtyń ketik azdap,
Jóneldi sarbazdardyń oty mazdap.
Eńirep elin súigen bar aiyby,
Qoshtasty únsiz ǵana eki bozdaq.
...Jibimei júrektegi qatqan qany,
Tur, mine, Aqketikke attanǵaly...
Dýyldap qalyń sarbaz shyǵa keldi
Qýyldań jal astynan qaptaldaǵy.
Qashannan titiretken tepkisi qyr,
Jaradyń, kekti súiek, tekti sińir!..
Sońynda shubap tórt júz alamany,
Balasy Er Shabaidyń jetti Súgir.
Dosannyń qudasy ári qurmalasy
Er Súgir – árýaqty eldiń bir balasy.
...Shaiylyp kóńiliniń kir-nalasy,
Ketkendei tolyp demde qyr-dalasy.
Taǵy bir qosylǵasyn eri kelip,
Baratyr bozdaqtardyń jeri keńip.
Qaýyshqan qaqaqýlap kóp daýysqa
Qańǵanyń taýy jatty tebirenip...
Kóp jigit syimai jóńkip jer tósine,
Ketikke jetti jelip ertesine.
...Baratty áldeǵaida taýlar kóship,
Bulttardy teńdep alyp órkeshine...
Er Dosan qabaqtaryn túidi kenet,
Ainaldy qolbasyǵa biligi erek...
Aldynda temirsaýyt turdy qamal,
Toqtady myń alaman Shúilige kep.
...Kúbinip túnimenen, tań atty aqyr,
Áskerin kele jatyr qarap batyr.
Álibai, aǵasy Alǵi, Diqan, Shúren,
Ótegen, Jubaniiaz, Baraq ta tur.
Jan kirip júre berdi alapqa aqyr,
Bitedi kóp uzamai jaraqqa til.
Qosaq pen Ojyr, Qiyr – kil kókbóri,
Demegen, Byqyl, Qazan, Oraq batyr.
Týlap kep tiri qan bop támám dala,
Túspekshi óz erkimen aranǵa ana –
Qarasai, Kópmaǵambet, Qaramurat,
Kúmisbek, Jaras penen Jamanbala.
Juqqanda bult kóziniń shyńǵa jasy,
Bulanyp qoia berdi jylǵa basy.
Kirpikpen tas qamaldy kemirip tur
Qutjan men Tileýbergen – Qulbalasy*...
*Qulbalasy – rý aty.
Almaýyt jer súzgende júgen kerip,
Taǵy bir, kim bar, kim joq, túgendelik.
Alqalap Er Dosandy ortaǵa alǵan,
Jaýlynyń úsh balasy* túgel kelip!
Pir shyqqan aýyl ed dep, bul da aty bar,
El qarar Asar* tutqan týǵa shubar.
Sol týdy ap jetipti ol da –
Er Dosandy
Baýlyǵan jastaiynan Pil Kótibar*!
Estilip baba-saryn ker daladan,
Qamalǵa ajal bolyp tóndi alaman.
Tapsynyp – Nar Turmambet*, Dúr Aqbala*,
Jas Mátjan*, Qart Alýshy*, Er Balaman*.
Dál qazir otqa túsip kúiermen bop,
Estiled kóp ishinen kúi óńmendep.
Qalniiaz* dombyrasyn bebeýletip,
Tyńdap tur Isa menen Bi Ermembet.
Kúi ertip bara jatyr tyńdaǵandy,
Túnde ásker aqyn aitqan jyrǵa qandy.
Ońǵalbai, Kóreǵuldar* kúiinip júr:
«Biz salyp berip ek, – dep, – bul qamaldy!..»
Jalyna kúreń kúnniń jalyn órgen
Tań atyp kele jatyr sary belden.
Eski dos – myltyǵyna tur súienip,
Árýaqty Ainazardai* kári mergen.
Sáýirdiń sai boiynan jeli keýlep,
Babaýrap toqtady kúi, eńireýlep.
Súgirdiń tý syrtynda sazarysqan
Kil Aqpan, Qunanorys* – temiróń bet.
*Jaýlynyń úsh balasy – Eskeldi, Qosqulaq, Jary. Adaidyń Muńal taqtasynan taraityn atalyqtar.
*Asar supy Jármembetuly – Qosqulaq atalyǵynan. Beket Ata urpaǵy. Týbegi.
*Kótibar Jaýlynyń – Qosqulaq; Turmambet, Aqbala – Eskeldi; Mátjan, Alýshy, Balaman – Jary atalyqtarynyń bi-batyrlary.
*Qalniiaz Shopyquly – Adaidyń Qosai Shalbar taipasynan. Joryq jyraýy.
*Ońǵalbai, Kóreǵul Qarajúsip balalary – Jary aýlynyń mórli sheberleri.
*Ainazar Tasqynbaiuly – Adaidyń Tobysh Báýbek atalyǵynan. Árýaqty mergen.
*Aqpan, Qunanorys – rý attary.
...Qan jaǵyp jańa shyqqan gúldi kókke,
Qyzǵaldaq, elden buryn dir-dir etpe!..
Kóp naiza qan-shapaqqa ainaldy da,
Kóterip shyǵardy eppen kúndi kókke.
Tas qamal tas tabytqa ainala ma?
Bul sapar bastar eken qaida ǵana?..
Kún búgin úrkiterdei kei kóńildi,
Qan tamyp ár jerinen ainalaǵa.
Sańq etti Dosan:
– Aldym jańa habar,
Shashypty Qosym-tyńshy qalaǵa jar.
On segiz zeńbirekti úsh júz soldat –
Saqadai sai tur eken ana qamal!
Júrmeńder oǵan bola áste ókinip,
Jaýyńdy álsiz kórý – mástekilik!
Orystar qalashyǵy* kósedegi*,
Alypty «Ármán-qala»* tas bekinip.
Erlerim, qalmap edi qaida basyń,
Búgin bir qairat qylyp paidaǵa asyń?!
Talqandap máiek, poshty, nán bazardy,
Qamaldyń tazartamyz ainalasyn.
Tegistep kápirlerdiń jyn uiasyn,
Shashamyz jelge barlyq dúniiasyn.
Qaldyrmai jandy jaýǵa,
osy jerge
Tapqanda oralamyz kún uiasyn.
Tas qamal bolady erteń ermegimiz,
Deimisiń orystyń da kórgeni biz!
Dalańa tamyr jaiyp ketpei turyp,
Búgin bir Ibilistiń órmegin úz!
El Adai!
Tanýshy edi atyńdy Alash,
Bolsa eger tanyr ma edi zatyń qorash?!
Jazyqsyz mert bolmasyn qatyn-qalash,
Ul-qyzyn telimińe al, taqymǵa bas!
*Orystar qalashyǵy – Nikolaevsk stanitsasy.
*Kóse – múiis.
*Ármán-qala – armiandar slabodkasy.
Teksiz it tóbeńde oinap tulǵalanyp,
Tórińde shirigenshe qur qamalyp,
Jaralǵan atań – nurdan,
óle ketseń,
Qaitadan qosylasyń Nurǵa baryp!
Shyn jaýdy kórip jettiń armanyńa,
Ilinsin qandy sheńgel qarmaǵyńa.
Bir qoldy men bastaimyn, birin – Súgir,
Allanyń ózi ie ǵoi qalǵanyna!..
...Batyrlar ketti qoldy dúrk kóterip,
Jiberdi bult kóz jasyn kúpke* tógip,
Kórdi de bultpen kóshken kóp sarbazdy,
Qaqyrap, qaldy qamal kúrt jótelip.
Bastaýyn anaý qara dóńnen alyp,
Jarqyldy qylysh júzin jelge janyp;
«Allalap» kóp alaman qoia berdi,
Qamaldy eki jaqtap sel bop aǵyp.
Teńizdiń balyǵyna tegin shókken
Kóp kópes, –
jeri joq-tyn sheginshekter.
Ár úidi ainaldyrǵan tas qamalǵa,
Jasanyp kelgen basta kelimsekter.
Tóndirip soldatqa erip qosa apatyn,
Qarashy mynalardyń mashaqatyn!..
Qashannan kelimsektiń ádeti edi
Tasańnan baiyrǵy elge tas atatyn!..
Tur edi «armian-bazar» has qalqan bop,
Qalypty aspan astyn basqan shań kep.
Eki seń alma-kezek soqqan shaqta,
Ketkeni jel qaiyqtai tas-talqan bop!
Ýshyǵyp júrektegi janǵan jara,
Kúnniń de júzi kúidi qannan qara...
Tusynan «túzemderdi» ótkizbeitin,
Tulparǵa týlaq boldy «Ármán-qala»!
*Kúp – sý saqtaityn tabiǵi sýat-qoima.
Alaman oiraqan sap shárli jerge,
Boidaǵy yryq berdi kárli jelge.
Attanyp sý túbine pochta-keme,
Maiakty eki birdei aldy demde.
Shahardyń otqa oranyp kósheleri,
Sarbazdar kúshin qaita eseledi.
«It kirip, qyrǵyz ǵana kirmeitin jer» –
Qaldy alda «orys-qala» kósedegi...
Turǵan jer – teńizge engen turǵyny alyp
Kelgenin sezgen syndy qyrǵyn anyq...
Eki qol birikti de – nán kemeni,
Mysaly, jar-tolqyn bop urdy baryp!
Nán keme... ketti qirap syqyr etip,
Qaýsatyp tolqyn barad tútip ótip.
Jóneldi jalyn jalmap – jylym jutyp,
Kóp orys qolǵa tústi quty ketip.
Nán keme bara jatty kúirep-synyp,
Aspanǵa tútin-jelken bilep shyǵyp.
Alqynǵan alaman júr
árbir úiden
Jalqyn shash qyz-qatyndy súirep shyǵyp.
Kún batty kókjiekke balqyp aǵyp,
Úilerdiń jatyr qazir arty janyp...
Óńkigen nán orystar sigektep tur
Aldynda «kirgizdardyń» qaltyranyp.
Qan qusap kók teńizdi kómgen arai...
Jerge uryp biraz jaýyn jeńgen Adai –
Qozǵalyp bara jatty jele-jortyp
Shúiliniń syrtyndaǵy dóńge qarai.
...Tapsyryp sheiitterdi dalasyna,
Ot jaǵyp jatyr taǵy bári asyǵa.
Kei jigit «qutty bolsyn» aitysyp júr
Búgingi soǵysta alǵan jarasyna!
Sabýlap ýaqytsha qalyń úrkin,
Tún basty tereń qazyp qabirin tym.
Jalǵannan barady ótip jalyn-qanat
Tútinin taýǵa tyqqan taǵy bir tún.
Bul tún de ótti zaýlap jalyn-qanat,
Kún shyqty tyrnaǵynyń qanyn jalap.
Shep túzep tas qamalǵa tartty sarbaz,
Tósinde týǵan jerdiń damyldap ap.
Ketpepti tútin isi aimaqty alǵan,
Tilingen baýyr syndy ailaq qan-qan.
Keshegi shýly shahar jatyr alda,
Bir kúnde typ-tipyl bop jairap qalǵan!
Kepkende shóp basynan shamal jańa,
Azynap ketti kenet aran-dala.
Tórt qulash biiktikten qan túkirip,
Til bitip júre berdi qamalǵa da.
Jer de oiran,
taýyń da oiran,
aspan da oiran,
Sát jetken qos jaqqa da bastar maidan.
Top túsip – atqan shaqta jerdi aspanǵa,
Shyńǵyryp shyńǵa karai qashqan haiýan.
Tas qamal ot qusady ysyldaǵan,
Barady tútin basyp ishin jaman.
Betiniń shirkeýi bar,
kórip turyp
Qandasqa keshe qolyn usynbaǵan.
Árine, qazaqtarda shyǵyn basym,
Osylai ólgen durys – qyrylǵasyn!..
Tas qamal aiasyn ba,
arda qazaq
Ózi kep nysanaǵa urynǵasyn!
Qazaqtyń oiy joqtai bir de irkilmek,
Taýysty qara bultty kún jyrtyp jep.
Urtyna qyzyl tili syimai isip,
Tas qala qas dalaǵa tur zirkildep.
Adaiyń jatpaidy eken boi tasalap,
Dushpanmen ólý murat aiqasa qap.
Tursa da oqpen qyrqyp, toppen oiyp,
Shegingen bolady da qaita shabad!
Netken el – jetýge asyq qorymyna?!
Tutady sonda bular neni mura?..
Ilip ap mert bolǵanyn ketedi de,
Biri ólse, – ony umtylad orynyna!
Buiyrsa yrza syndy búitip ólim,
Biledi basyna eli úi tigerin...
Ańdasyp atys salǵan mergender júr,
Qamdasyp qyrlysy men shitilerin.
Shól basar sherbettei-aq qalqyǵan qan,
Kil mundar bezip alǵan párki-jannan.
Paidaǵa búgin asqan syńaiy bar
Kóp myltyq – keshe jaýdan tartyp alǵan.
Áli de baspaǵanmen is ilgeri,
Yzany bir shyǵardy tisindegi.
Qos mergen tas obaǵa shyǵyp alyp,
Jaýdy atyp jatyr qamal ishindegi.
Qyltadan qiyp atyp karaiǵanyn,
Patshanyń jer qushtyrǵan talai nánin –
Tasalap bir turǵyda Ainazar tur,
«Tazalap» zeńbirektiń mańailaryn.
Oqpenen qumdy estirip, taý testirip,
Qanshama yshqynǵanmen jaý ses qylyp,
Kúrkiri zeńbirektiń únin basyp,
Qalady Er Dosannyń daýsy estilip!
Shynymen qalǵan syndy apat tónip,
Jatqan joq soldattar da taqat kórip...
Shegindi esil erler amal tappai,
Qamalǵa áldeneshe taqap kelip...
Kórgen joq mundai shaiqas tósi qyrdyń,
Belgisiz aitatyny kesigin kim.
Jalǵasty osy qyrǵyn keshke deiin,
Kesh emes, úsh kún boldy osy qyrǵyn*!..
*Qamal – shabýyldyń sońǵy 8 sáýirdegi úshinshi kúni ár myltyqtan eki myń patron, ár zeńbirekten 25 snariad atqan (Soǵys málimetterinen).
Dushpanǵa osy betpen bermese yryq,
Tas qamal qulaityndai jerge synyp...
Boldy ámir úshinshi kún sheginýge,
Bir kúndei es jinamaq keńge shyǵyp.
Aqyry bailaǵan soń basty ajalǵa,
Túspeidi osy joldan basqa jolǵa.
Aǵashtan áldeneshe saty jasap,
Arǵy kún túnde shappaq tas qamalǵa.
Batyrlar bir-birine «toryqpa» dep,
Toqtady Berke, Aryqsha-Qorypqa kep.
Shúiliniń sailarynan aǵash kesip,
Jigitter qamdanbaqshy joryqqa bek...
Graf Kýtaisovpen shaiqas
«...ólke túgel kóterilgen... orasan shyǵyndaryna qaramastan, eńseleri túspeidi. Olar tótenshe kúshti, Qudaiǵa shúkir, tek qarýlary nashar. Olarmen birinshi kezdeskende qatty shoshydyq, bir de bireýi qansha atsaq ta qulamaidy. Shaýyp keledi, shaýyp keledi, óli-tirisin aiyryp bolar emes, sóitsek, olar ózderin erge tańyp tastaidy eken. Adam shoshyrlyq alasat. Mundai alasapyranda áskerdiń bas-aiaǵyn jinap ustaý óte qiyn edi».
Graf Kýtaisovtyń Daǵystandaǵy armiia qolbasshysy general-maior Melikovke telegrammasynan
Dál sol túni, qaýpi joq eshteńeden,
Jatty sarbaz samalda espelegen.
Dál sol túni... áigili Kýtaisov
Kelip tústi jaǵaǵa qos kememen.
Ózi graf, patshanyń jandaraly,
Qandaǵaly qapysyz sary dalany –
Jaldamaly júz elý áskeri bar,
Tórt rota –
«kavkazdyq tańdamaly».
Bolǵan jaiǵa túnimen qan qaqyryp,
Mańaiynyń bárine boldy aqyryp.
Daýylpazyn shaldyryp shyqty qyrǵa,
Ázer-alda degende tańdy atyryp.
Júre bermei mal baǵyp áýresimen,
Jańylypty malǵundar táýbesinen.
Zeńbirekpen tómpeshtep, oqpen sabap,
Ketpestei ǵyp úiretpek máńgi esinen!
Senýshi edi graf ta ózine bek,
Jarap turǵan býradai kezine kep.
Adailardy butarlap tastamaqqa,
Kele jatyr «bir kórset kózime!» dep.
Joryq áni kúrkirep jan-jaǵynan,
Jel esedi espelep aldarynan...
...Jaýdy kórip jasanǵan,
bir top jigit
Jalt buryldy Shúiliniń ańǵarynan.
Syna kirmes syqyldy saptaryna
Qarap graf, kóz tikken qaptalyna.
Shoshyp ketti...
Samsaǵan sarbazdar tur,
Bári minip úlgergen attaryna.
Jaýǵa kelgen baiqamai taiap qalai? –
Qaqpanyna bir tússeń, – aiap pa Adai!..
Áskeriniń únderi óshti demde,
Aityp kelgen ánderin aiaqtamai.
Qansha aitqanmen jat ólke, jat aimaq bul,
Soldattar da qalǵandai toqairap kil.
Kók saýytty bireý tur qol aldynda,
Bireý biik basynda atoilap tur.
Tastamaq ed Adaidy qunsyz kúrep,
Qazir qalai syr berdi bul syz júrek?
– Anaý – Dosan, –
Qosym kep sybyrlady, –
Jekpe-jekke shaqyryp tur sizdi! – dep.
«Shyǵyp edi dál búgin ne tilenip?..»
Sarbazdar tur – aspandy sheti kerip.
– A ný, joǵal!.. –
«Qandasy qansha aitqanmen,
Sybyrlaidy satqyn it ekilenip!..»
– Menimenen shyqpaq pa? –
Betsiz – neden?!
Ait anaǵan:
«Sóilespen kóp sizbenen!
Men – aqsúiek.
Patshanyń begzadasy,
Aqsúiekter shyqpaidy teksizbenen!..»
Qosym baryp oraldy tómen túrmen,
Dosan bir-aq kesipti beren tilmen:
«Tańdaýlysyn shyǵarsyn!..
Aitpaqshy, álgi,
Aqsúiek pe ed Rýkin de men óltirgen?..»
«Kórsetermin, a ný, gad, óltirgendi, –
Jeń túrgendi!
Qol bastap jelpingendi!
Shyńǵys han men Temirlan – arman saǵan! –
Sodan juqqan men jazam dertińdi endi!..»
– Ah, jaýyzdar!
Jaralǵan jynmen egiz,
Sóilesermiz, buiyrsa, túrmede biz.
Shyq, Trifon!
Jáýkemdep tasta anany,
Oǵan deiin shep quryp úlgeremiz!
Trifon da jóneldi murtyn burap,
Jiren aty júgenin julqyp jyraq.
Kavkazdaǵy áigili qylyshker-tin,
Júrgen talai bulqynǵan sylqymǵa unap.
Kók teńseldi – daýystan:
«Beket-tegen!..» –
Qalniiaz tur kóz jasyn etektegen:
«Bir shal ótti Adaida Beket degen,
Pendesiniń tilegin eki etpegen!..»
Umtylǵannan Er Dosan ótti aqyryp,
Kózderinen kók-jasyl ót qaqyryp.
Bir-birine qos jalyn aǵyp jetip,
Órelesip qalǵandai kókke atylyp.
Trifondy áp-sátte onshaqty uryp,
Tasqa shashty qylyshyn monshaq qylyp...
Baýyrynda jirenniń ketti beibaq,
Alqymynan alkúreń qan shaptyryp...
Alǵy qatar myzǵymai samsap turyp,
Shebin orys úlgerdi qorshap quryp.
Qasasyndai aiǵyrdyń zil-zeńbirek
Qoia berdi japanǵa zár shaptyryp.
Qolǵa kóship bar qairat arqa qysqan,
Zapyrandy shaq keldi sarqa qusqan.
Dúnieǵaiym ornady jer betinde,
Maidan syndy myń diiý arpalysqan!
Kózden meiir bezinip, oidan iman,
Órt-tasqyndai eki ásker – saiǵa quiǵan.
Jantalasty – «tańdaýly patsha áskeri
Barlyq soǵys ónerin boiǵa jiǵan».
Qýat alǵan saryndy dalasynan
Adaidy da kem deme dál osydan.
Árbiriniń qolynda jarqyldap júr
Qalǵan qural baiaǵy babasynan!
Jerdiń shańyn aspanǵa shanshyp órip,
Qylysh uryp jatyr jurt sál shirenip.
Myna qyrda sharpysqan shaq edi bul
Shtyk penen kók naiza qarsy kelip.
Endi keldi eshkimdi aiamas jer –
Jaýyn kórsin! –
Shańytpai, baiaý es, jel!
...Soǵyspaq ed tásilmen Kýtaisov,
Aralasyp ketti atty, jaiaý ásker.
Jannan kúder bári de úzdi bilem,
Qyzyl qannan japqandai túzdi kilem.
Kýtaisov ortada alaqtap júr,
Airylyp qap soǵystyń tizgininen.
Mana ǵana majyrap jatqan aimaq
Óre turyp ketkendei qaptaǵailap.
Adai degen náletter soǵysqanda
Tastaidy eken ózderin atqa bailap.
Tiri, sirá, salyp júr bulaǵaidy,
Ólisi de atpenen synalaidy.
Bolady adam – kentavr kezdeskendei,
Atsa daǵy, shapsa da qulamaidy.
Shekesine kózderin shatynatyp,
Shebin buzyp óterdei qaqyratyp –
Shaýyp keled,
toqtaýsyz shaýyp keled,
Túgesersiń qaisynyń atyn atyp!..
Kórgen joq ed buryn ol ar kúielep,
San shaiqastyń jeńisin aldy ielep.
Aty shyqqan er edi Kýtaisov –
Talai sheshen, sherkesti «tárbielep».
Endi mynaý.., bolmai tur oilaǵany,
Kele jatyr jaý qamap ainalany.
Birin tiri qaldyrmas bul túrimen,
Tyǵylmasa qamalǵa – qaida amaly?..
Jańa da bir naizadan jany qaldy,
Tónip keled aq qylysh taǵy qandy.
Barlyq qoldyń ketetin únin basyp
Dosannyń da daýysyn tanyp aldy!..
Qylysh, naiza tóngende najaǵailap,
Úlgerip júr aldy-artyn azar oilap...
«Banditterdi» qamaldan kútip almai,
Shyqqan shyǵar dál búgin ajal aidap...
Tynysh tursań tisińe til shegelep,
Shyǵýyńa dalaǵa kim sebep ed?..
...Jaqyn jerden shyqty endi Dosan daýsy,
Ózin izdep ol diiý júrse kerek?!
...Aldaspany Dosannyń – túie moinaq,
Ajal bolyp jaýyna tiedi oinap! –
Perzentiniń súisinip qimylyna,
Arqalanyp jatqandai kieli aimaq.
Jel kúsheidi,
qimylyn qup alyp dóń,
Qara qanǵa qaqaldy jyra bitken!..
Zeńbirekti –
mańaiyn toz-toz qylyp,
Súgir súirep ketti, áne, buǵalyqpen!
Túńiletin kún boldy jat janynan,
Áli biri aýǵan joq at jalynan.
Alǵi, Oraq umtylsa,
Diqan, Shúren,
Qaramurat jetedi qaptalynan.
Aqyrǵanda Er Dosan – alqaqyran,
Jiberedi qozdyryp arqany uran.
Kirgen jerin kúiretip júre bered
Bes baǵylan –
sońynda alty oǵylan...
Qanmen búgin qanǵandai dala shóli,
Bir biiktep qalǵandai alasa óri.
...Sergei degen ulyqty baýyzdap, búgin
Kópmaǵambet* atanbaq «Qaraseri»!
...Eki jaq ta qansoqta – qidalanyp,
San bozdaqty qyrshynnan qiǵany anyq...
Kýtaisov shegindi kenet birden,
Áskeriniń aiaǵyn jinap alyp.
Kil Adai jat – tigende bulaǵailap,
Ar-shynjyry úzildi shydamai qap...
Begzadalyq namysyn syrtqa tastap,
Qashyp kirdi qamalǵa tyraǵailap.
Jurt aldynda nasyry on búgilip,
Tyraǵailap qamalǵa keldi kirip.
Qantalaýǵa tap bolyp jan kórmegen,
Áskeriniń shiregin qoldy qylyp..
Tańda ketken biik bop bar kisiden,
Keshke keldi... qýdy ajal shalǵysymen.
Sary qoldyń samsynan úreii ushyp,
Tas qamaldy qulyptap aldy ishinen!..
...Qolda turǵan airylyp jendetinen,
Tigen syndy Dosandai erge túlen.
Kúrkiretip, sarbazyn dúrkiretip,
Eki shapty qamalǵa sol betimen!
*Baishaǵyr Kópmaǵambet Báiterekuly – batyr.
...Qońyzdy alyp oqtary – dońyzdy atqan,
Basty ókinish erlerdi toǵyz batpan. –
Kókjiekti kómkerip kóp parohod,
Kele jatty kóp ásker teńiz jaqtan*.
Nar qamystai teńselip jeldi kúngi,
Alǵash iret eńselip er búgildi.
...Báimámbettiń nelikten qan qusqanyn,
Tar qyspaǵyn dúnieniń endi bildi.
«Esh ketti, – dep, – neshe kún etkenimiz, –
Ókinishti Isa tur ókpeli júz. –
Aldan shyqty-aý áneýgi qarbalasta
Oǵylandyǵa bara almai ketkenimiz!..»
Jatyr dala tazalap tósin jelmen,
Shegindi qol, aldynda kósilgen dóń...
Kári joldas – myltyǵyn janyna alyp,
Mert taýypty Ainazar – esil mergen.
Shaiqas ótken manaǵy araǵa kep,
Sheiitterin qaldy alyp – dala bólep.
«Qyrǵyntóbe» qos birdei qala bardy,
Biri – «Ainazar», bireýi – «Qaraoba» bop...
*9-12 sáýir aralyǵynda Fortqa birneshe kememen Kavkazdan áldeneshe rota ásker kelip jetti.
Qyrdaǵy qida
Jaz jailaý Saryarqany aldy orys,
Qys qystaý Mańǵystaýdan bermei qonys.
Soldaty aldy-artymdy birdei qamap,
Erýlep otyrmadym bir kún tynysh...
Isa
Qyr jatyr.
Sol baiaǵy jalańash bel,
Qan qusty torly aranda qara-qasqa el.
Orynbor, Oral, Kavkaz, Shaǵadamnan
Adaidy aldy túgel qamap ásker.
Kóp ásker ot bop jalmap júrgen jerin,
Dalaǵa jasap baqty bilgenderin.
Jyrtqyshtyń jurtqa istegen jazasynan
Qashardai árýaq tastap kirgen kórin.
«Kirgizdiń qýyryldy otqa jany,
Tozaqta ólgende de qaqtalady». –
«Sáýegei» orynborlyq gýbernator
Ministr Miliýtinge maqtanady.
Qara shyń – myna turǵan kózi kórdi,
Jat salmaq bara jatyr ezip eldi.
Mańǵystaý áskerine qolbasshy bop
Kniaz Melikovtyń ózi keldi!
Ot jaǵyp tabanynan, qaqtap kúlli,
Qazaqty qolǵa túsken toptap qyrdy.
Baikovtai jendetinen ózi shoshyp,
Patsha aqyr janalǵyshty sottap tyndy!
Buǵatyn buta tappai aimaq endi,
Qazaryn qaldy bilmei qaida kórdi.
Dushpannan shen alǵanyn dańq kórer
Toityq pen simsik satqyn paida boldy...
Dosan júr.
Jaýdyń qoly jaǵasynda,
Qaqyrap qylysh qairap qara shyńǵa.
Jandasty jeti márte –
Mástek qudyq,
Málibek,
Manatanyń arasynda!
Ashylǵan saiyn jaýdyń arany ármen,
Dos tappai, kómek kútpei bar álemnen –
Qansha iret jaý qosynyn bóriktirdi
Alty myń artyndaǵy alamanmen.
Kúninde kúnge shapty, tóske órledi,
Shyǵynǵan shý tarpańdai bas bermedi...
Túri joq taýsylatyn orysyńnyń,
Tajaldai balalaidy áskerleri.
Jaqyndap keldi qyspaq jandy qysqan,
Tyńshylar timiskip júr ár buryshtan.
Qasynda alpys jigit –
bir aýylda
Alǵidy qapiiada aldy dushpan*.
Joq endi bul dalada tyǵylar jai,
Birjola tynbas orys qunyn almai.
Qalaida aman saqtap qalmaq kerek,
Halyqty sońyndaǵy qyryp almai.
Qalmasa uranǵa da qan qyzar ál,
Jurtyna keltirmeý jón máńgi zarar.
Qol asty Hiýanyń –
bul ǵalamda
Topannan aman turǵan jalǵyz aral.
...Kúikenniń tur tunjyrap tóńiregi,
Áýpildep ańǵarynan jel úredi...
«Ótemiz Hiýaǵa!» –
Bir aýyzdan
Osylai sheshti Keńes jedidegi...
*Alǵi Jálimbetuly – Dosannyń aǵasy, batyr keiin Itjekkende júrip ólgen.
Kúikennen attanarda
Kók qabaq ala shyńnyń kóringeni-ai,
Manashym, jóńkip astym belińnen-ai.
Qosarqan-Shaqan, senen jónelgende,
Aqyldyń alpys eki bólingeni-ai...
Isa
Jeldiń sózin jóneled quiyn ala,
Eldiń sózi kúiikti, kúii – nala.
On myń sarbaz qorǵaǵan ainalasyn
Jóńkip kóshti úsh myń úi Hiýaǵa.
Eńkip kóshti kólbegen ala shyńnan,
Móńkip kóshti kóldeneń Manashyńnan.
Eli kóship,
bebeýlep jeli josyp,
Jetim qalyp baratyr dala shynnan.
Kók qabaq shyń, Sam qumy altyn qabaq,
Sarbazdarǵa qalypty salqyn qarap.
...Bir top batyr tunjyrap tur iirilip,
Jelkildegen jigittiń artynda qap.
– Erdi óltirip,
Adaidy Táńir urdy!
Obalym joq túzdegi taǵy ǵurly! –
Mámbetniiaz jýyp tur aq saqalyn, –
– Jańa bildim, Báimesh, – dep, – qadirińdi!..
Qaldy qonys, ata-jurt qiiandai tul,
Jan-jaraǵa bailandy tie almai til.
At ústinde búgilip bi-batyrlar,
Mańǵystaýyn basqaǵa qiia almai tur.
Qyryq jyl qashqan ajaldan Qorqytqa anyq,
Qashyp barad tajaldan qorqyp halyq.
Sharasyzdyq jegi bop janyn jegen
Dosan beibaq túzeldi tolqyp baryp.
Taǵy áýpildep jediniń ketti jeli,
Júrek qylyn jegi-muń jep kúzedi.
Er Dosannyń sondaǵy tolǵanǵanyn
Jel bylai dep bizderge jetkizedi:
«...Ainalaiyn tarǵyl shyń,
Taryǵa-taryǵa qal solai.
Daýsym sende jańǵyrsyn,
Taýsylmaityn ańsar-ai.
Ainalaiyn orǵyl qum,
Jumaq ediń sen buryn.
Jumaǵyńa jyn-shaitandy endirdim,
Bul da bolsa – kemdigim.
Jetim qańbaq qańǵyrǵan,
Saǵan aitar naz, kókem:
Meniń qaiǵym kók Edilin aldyrǵan
Qarǵa boily Qaztýǵannan az ba eken!
Ei, jesir qus jez qanaty qairylǵan,
Menimenen sen be teń! –
Aqjaiyq pen Qum Narynnan airylǵan
Mahambetten meniń muńym kem be eken?!
Oraq, Mamai, Telaǵys,
Sen de qashtyń bul qyrdan.
Ózderińnen kóshpegen ekem men alys, –
Jurtyńda qalyp shyńǵyrǵan.
Qalai qalam bul kóshten,
Qalai qiiam bul jerdi?
Qara arbaǵa mingesken
Qara jurtqa qaiǵysy bóten qul keldi.
Qarýdy qarǵa ilgenmin,
Irimeýin tilep irgemniń.
Tap osylai bolatynyn bilgenmin,
Qara býryl atqa qaharlanyp mingen kún!
«Áýliemdi ázázilge bastyrman!» –
Degen keshe oryndamai Sertimdi,
Bosyp baram bos qyrdan,
Elge berip erkimdi.
Keshire gór, úsh júz alpys áýlie!
Keshire gór, Pir Beket! –
Sen bola gór jaýǵa ie,
Úmit úzip júrme tek!
Jan monshaǵyn kókke úzsem,
Qanatyńmen súrtem deme, ei, qusym!
Myna jurtty bir qaraǵa jetkizsem,
Qarap jatar deimisiń!
Tulparymdy eń aqyrǵy toiǵa jaratyp,
Bolǵan shaqta boran kún –
Aldaspannyń azýlaryn Aiǵa jalatyp,
Bir ainalyp soǵarmyn!
Qosh, Mańǵystaý, meniń jupar tozaǵym!
Jumaǵyńa jyn úiir!
Tiri jetse toz-toz bolǵan tozańym,
Qotanyńa qum iirme, shyń iir!
Satqyn da shyǵar,
jat aitqan úiretip óleńin,
Dushpanymmen qos bolman.
Ózińe kelip kebinimdi súiretip ólemin! –
Qosh, ázirshe!
Qosh, jalǵan!..»
...Kósh jolyna birjola betti buryp,
Dosan atyn tebinip ketti júrip.
Jel úredi jabysyp shalǵaiynda,
Mańdaiynda qabysyp kók tur ulyp...
Hiýada
Biz kettik qapylysta qyrǵa qarai,
Hiýa, Besqala men Syrǵa qarai.
Qalyń el – Mańǵystaýym, qosh bola tur,
Baqyttyń mańdaiymda turmaǵany-ai.
Isa
...Hiýa!
Sol baiaǵy Hiýasyń,
Sen nege búgin munsha buiyǵasyń?..
Eritip tańdaiyńda otyrsyń ba
Bazardyń júzimi men miýasyn?..
Hiýa!
Sol baiaǵy shaharsyń sen,
Keide bal, al kei kezde záharsyń sen!
Kei kezde qyzdan jumbaq mop-momaqan,
Kei kezde zárin shashqan qaharsyń sen!
Sen keide dárýish bop sendelesiń,
Sen keide ǵalym bolyp terbenesiń.
Ózińe shyrq ainalyp kele berem,
Ózińdei bir shahardy bermegesin.
Qazaqtyń tespei sorǵan tý dalasyn
Jetemin jármeńke bop shýlaǵasyn.
Toltyram senen qonysh-qorjynymdy,
Tý dalam sendei shahar týmaǵasyn!
Syqyldy eń bir jaqyn týmalasym,
Kúlesiń,
muńaiasyń,
qýlanasyń.
Shaqyryp alasyń da kúmbezińe,
Sen keide úzeńgime ý jaǵasyń!..
Báz birde sulý qyz bop qasyń qaǵyp,
Báz birde jendet bolyp tasyrlanyp,
Ótkensiń talai meniń qoiynymnan,
Ketkensiń moiynymnan basymdy alyp!..
...Hiýa.
Sándi shahar sol baiaǵy,
Úzile qoimaǵandai borbaiy áli.
Aldyryp atajurtyn aýyp kelgen
Adaiǵa qaiyrshylar qol jaiady.
Kúmbezder kúmbirleidi – at kisinep,
Tas kóshe.
Taǵasyz at.
Jat kisi kóp.
...Súgirdiń alaqany qyshyp keled,
Turatyn shahar kórse shapqysy kep!
Qyzyl úi – qyzǵaldaqtai qaýyzy qan,
Qyshqyryp tóbesinde taýyq-uzan;
Syńsyp tur kók monshaqtai qalyń kúmbez
Aspannyń túsip qalǵan aýyzynan!
Hiýa jaqynǵa da, jatqa da yntyq,
Kúmbezin berer syndy Haqqa jyrtyp.
...Azannan munarada mázin aitqan
Keledi keibiriniń attary úrkip.
...Mássaǵan!
Páránjili qyzdy qara!–
Aiaǵyn shapshań basyp úzdi qara...
Allaǵa sálemderin jetkizerdei
Aspanǵa sińip ketken júz munara.
«Qaltasyn qalamyn, dep, qalai úptep?!» –
Bulardy qyzyqtaǵan halaiyq kóp...
Kidirdi:
«Keji* menen Qulbaraqqa*
Aldymen duǵa qylyp alaiyq», – dep...
Shár tańsyq saharanyń Adaiyna,
Ótedi úrke qarap mańaiyna.
Betterin at ústinde sipap keled,
Tájim ǵyp Palýan Mahmut* saraiyna.
*Keji Úrgenishbaiuly, *Qulbaraq Tabyldyuly – halyq batyrlary. Bastary Hiýada jerlengen.
*Palýan Mahmut – shyǵystyń sofy-shaiyry (XIII ǵ.)
Jetti aqyr Atajan han saraiyna,
Ysqyra yzǵar shashqan mańaiyna.
Turǵandai munara da úrke qarap,
Japannan jańa jetken jabaiyǵa...
Nai semiz – domalanǵan dop qusaǵan
Taqtaǵy Atajanǵa jetti sodan –
Ermembet, Isa, Ǵafýr, Mámbetniiaz
Bastaǵan el kelesi – jetpis adam.
Áýeli qarsy aldy han tymyraiyp,
Botasy teris kelip – qyńyraiyp.
Pende bop dárgáhyna kep turǵasyn,
Arda Adai kórmegendei muny da aiyp.
«Tap qyldy-aý bul qorlyqqa, Qudai almai,
Bolmap em shyny músir bulai, Alla-ai...»
Aldynda «táńir» tursa taisalmaityn
Qalniiaz sóilep ketti shydai almai:
« – Ýa, taqsyr, han iem! –
Bereiin júris deregin.
Men jaiymdy bildirsem,
Túsinersiń sebebin.
Sahyra jailaý, keń qonys –
Erkin ósken el edim.
Bul kúnderi bolǵanda,
Bolmai tur meniń degenim.
Dáýimshar men Qudabai –
Jyǵylǵasyn órenim;
Isatai men Mahambet –
Qolǵa túsip qorlanyp,
Qulaǵasyn tireýim.
Dop penen oqqa dármen joq,
Tabady eken keregin.
Jeńilip emes, sheginip,
Aldyńa keldi, mineki,
Dosan men Isa berenim.
Kórip jettik armansyz
Aq patshanyń álegin...
...Arjaǵym Alash urandy,
El edik baitaq – quraldy.
Quralym tarqap búginde,
Kórgenmin qiǵash zamandy.
Ataqonys – Mańǵystaý,
Orys aldy dalamdy.
Týyn jyǵyp erlerdiń,
Jylatyp qatyn-balamdy.
Orystan qashyp yǵystap,
Jetip edik jerińe –
Saǵalaýǵa panańdy.
Ózimsinip kelgende,
Qimaisyń ba qarańdy?
Han kótergen qazaq ek
Shyńǵys han – arǵy babańdy!..*»
– Já, já, já!..
Uǵynyqty. Dúshtim* bárin,
Zor shaiyr, endi maǵan mushty urmaǵyn.
Búginshe meimansyńdar.
Erteńgi kún
Sheshermiz birge otyryp istiń mánin...
Jatqam joq aldaryńda men shirenip,
Qalmańdar jańaǵymdy ersi kórip.
Kishkene sharshańqyrap otyr edim,
Parsy men aǵylshynnan elshi kelip...
Bitpes-dúr munymen de bizdik shurqan,
Demeńiz, qazaq uly, sizdik syr tań, –
Kep-keshe osy jerden ketti attanyp
Balasy Han Keneniń Syzdyq sultan...
«Er Syzdyq?!.»
«Ketti attanyp?..»
Áttegene!..
Esil er endi qaityp tap kele me?..
Óńsheń er ókinishpen qarap qapty,
Óńkiip taqta otyrǵan jat tórege...
*Bul jyr Atajan hanǵa aitqan Qalniiazdyń óz tolǵaýynan úzindi.
*Dúshtim (túrkm.) – túsindim.
...Tar jerde Qalniiazdai kókjendet joq,
Tez jaqty tilmen kósep sóngendi ot bop.
Ertesin – Dosan batyr túmenbasy,
Ǵafýr bi shyqty hannan – Begler-bek bop!
Kózderi úirenisip ersi sánge,
Qondy endi tumaq penen qońsy sálde.
Baiaǵy Dáýletkerei Bek* óletin –
Bi Isa ámir boldy Borsy*-shárge!..
...Umyt bop kópten kórgen búgin japa,
Arqaiyn kúldi kóp jurt tyǵyndy ata.
Úlkender qam oilap júr:
«Hiýa bul –
Bermegen Mahambet pen Syrymǵa opa...»
Kesheden máiin sóilep salǵan quryq
Han syryn otyr biler boljal qylyp:
«Ǵafýrǵa salyqty artyp,
al Dosandy
Jumsamaq orystarǵa qanjar qylyp...»
*Dáýletkerei Bek – qabarda begi, 1-Petr patshanyń áskerbasy A.Bekovich-Cherkasskii. Hiýa hany Sherǵazynyń qolynan Horezmdegi ataqty «bes qalanyń» biri Borsyda (Porsy) opat tapty (1717 j.)
Súgirdiń ólimi. Itibaidaǵy urys
Keshegi úzeńgiles erlerimnen
Kónede Súgir menen Esen qaldy...
Qalniiaz
...Jetim tastap ketse de qasqa beldi,
Bir qaraǵa jetkizdi astana eldi...
Ainaladan aq patsha toryn kuryp,
Hiýany bult torlai bastady endi.
Súiengenmen aq moinaq – berenine,
Jalań qairat endi elge beredi ne?
Qorǵalaǵan sasqandar butaǵyna –
Jasyl túser syqyldy teregine.
Tartyp topan tuńǵuiyq tereńine,
Júrgizerge jetkendei degenine.
Senip mingen qaiyǵy Hiýa edi,
Syzat tústi qursaýly kemerine.
Jyn-zeńbirek kúrkildep attap bermen,
Jetetindei bir qaýip qaptap belden.
Táńir teris ainala bastaǵandai
Hiýany neshe iret saqtap kelgen*.
*Uzyn Petr patshadan bastap, Rýsiia tarapynan Hiýaǵa áldeneshe joryq jasalyp, bári de túrli sátsizdikterge ushyraǵan. Orys memleketi resmi túrde «polosa otchýjdeniia» dep atap ketken Adai dalasy – bosaǵasy Hiýadan bastalatyn shyǵys elderin orys ekspansiiasynan birneshe ǵasyr qorǵap kelgenin talai tulǵaly tarihshylar moiyndaǵan.
Atajannyń shyraǵy áreń janyp,
Júrgen jaiy bar ázir sálemdi alyp.
Aq patshanyń dabysy kúnnen-kúnge
Bara jatyr dúńkildep álemdi alyp.
Jónge kóship eki eldiń arapshysy,
Tur Dosannyń mańaiǵa tarap susy.
Munyń aty estilse, jym bolady
Túrkpenderdiń tún baqqan qaraqshysy..
Jazalanyp – júrgender arandatyp,
Jaldaptardy tastatty tabanda atyp...
Jem, Ústirtke jortýyl saldy neshe,
Jan bermekke bola ma qarap jatyp!
Jatqan sátte dalasyn otqa orap sum,
«Elim» degen er qalai tekke jatsyn!
Qimai qarap, biǵamal qairylady,
Kóz ushynan kórinse kók balaq shyń.
Kók qabaq shyń...
Júr me eken arqary aman? –
Kún týar ma oralar ortańa aman?..
...Shyqty batyr san márte túrip aidap,
Áskerlerin patshanyń el talaǵan...
Tajal keled jaqyndap tap-tap berip,
Jalǵyz qarpyp barlyǵyn qappaq kelip.
...Osy joly attandy
Jem boiynda
Jaraqtanǵan qamaldy shappaq bolyp.
Tekke otyrmai «orys kep qaldy ǵoi» dep,
«Toqtai bersin, – degen oi, – aldy ireilep».
Bes júz jigit shyqty ertip bar bolǵany,
Er Súgir bar – joldasy qandy kóilek.
Biriktirmei orystyń jeti kúshin*,
Shama jetse, shappaq kil bekinisin.
Az alaman ertip júr –
jáýkemdei sap
Kóz jazdyryp tezirek ketý úshin...
*Orynbor, Oral, Kavkaz, Túrkistan, Jem boiy, Mańǵystaý, Shaǵadamdaǵy orys áskerleri meńzelip otyr.
...Qas ta jalǵan, dúnie-ai, dos ta jalǵan! –
Oryndala bere me bastaǵy arman...
Myń qaraldy qaltaman tap bergeni,
Qyrǵa shyǵam degende Qasqajoldan!
Eldi dushpan jatqanda qabat qamap,
Jabysýy-ai bulardyń jaraqqa jat.
Kápir bastan shalǵanda,
«musylmany»
Qalmaqshy ǵoi ol da endi balaqtan ap.
Búktetile jazylyp Aqtańgeri
Súgir qolǵa aqyryp:
– Attan! – dedi...
Qany qatqan syrtynan qaraqshylar
Osy boldy qapysyn tapqan jeri.
Shyqqan jebe – kiristen zyńyranyp,
Baryp qaldy dushpanǵa Súgir aǵyp.
Shydai almai, Dosan da tebindi atyn,
Ketpekshi-tin áskerin buryp alyp.
Jaýdy kórse, ketetin ólgenshe erki,
Qairan Súgir, qairylmas sóngenshe órti.
Ustap qalǵan Dosandy:
«Musylmanǵa
Qol kótermen!» – dep basta bergen Serti.
Tańdaýshy edi kelgen kún qaza neni?!
Kúirer boldy-aý Alashtyń azaly eli. –
Súgir qulap baratty attan aǵyp,
Qaǵyndysyn dál taýyp ajal oǵy!
«Alym kórip júr eken meni bular,
Áli sendik Dosannyń jeligi bar.
Sadaǵa ket – dinimnen!..
Bul – kápirlik!..
Súgir ólse, Sertimniń ne kuny bar?!
Shondanaiy shoirylsa kári qasqyr,
Tanytpai ma itterge tanymas túr?
Tanymas túr tanytsam túsinbeisiń,
Kórseteiin,
Sertimniń kári basqyr!..»
Kózin erdiń qan basty – Súgir ólip,
Kók saýytyn keýdeniń túgi kerip.
Bulaǵaidy salǵanda aqyryp kep,
Qoia berdi kúder shyń kúńirenip!
Qara bultsha ala shań tutyp kókti,
Tutqan bultty bir jasyn tútip ketti –
Tý-talaqai qylyp júr túrip aidap,
Ózegine qulaǵan jutyp kekti.
Bar árýaǵy batyrdyń ketti qysyp,
Boiǵa jiǵan dushpanǵa kekti qusyp...
Býryl tulpar shoiryldy tuńǵysh iret,
Bura qashqan bireýge soqtyǵysyp.
Alǵash iret súrindi at jolda júrip,
Shyǵyp pa edi osy jol sorǵa minip?..
Atty jyqpai naizamen qaldy tirep,
Ketti naiza turaǵy qolǵa kirip...
Jatpasa da tap qazir týy qulap,
Jaman yrym bastady býyryl at.
Alaqanyn aiyryp qan shapshytqan
Qaita umtyldy naizany sýyryp ap...
Taǵy qanmen shaiynyp maisa dala,
Qan tilenip kórindi Ai-shaǵala...
Ólgeni – óldi.
Qalǵany qaraqshynyń
Sińip-sińip joǵaldy sai-salaǵa.
Baiaý bozdap jelmenen túie-qyrat,
Bir-birine shógipti súienip ap...
«Noǵai-Ishan»* qaýymǵa koimaq boldy
Etin arshyp, Súgirdiń súiegin ap.
Jan serigin qiiýshy ed kim ólimge?–
Tek jubanysh – óldi eldiń tileginde!
Dedi Qiyr*, súiekti tazalaǵan:
«Úsh tal qyl bar basy airyq – júreginde!..»
*Noǵai-Ishan – Kóne Úrgenishtegi áýlie.
*Qiyr Júsipuly – batyr. Dosannyń týysy. Óte birbetkei adam bolǵan.
«Báse, báse!
Er Súgir – sengen erim,
Qalai jerge syiǵansyń, –
Sende – ne min!..
Sen – sheiitsiń!
Nyshanmen jaratady
Qudai ózi qalaǵan pendelerin!..»
...Tún tynystap,
basqanda qyr aptyǵyn,
Jatty sarbaz tósenip qumaq túgin.
Tań Sholpany tamyp tur...
Uiqysynan
Dosan batyr oiandy jylap búgin.
Er daýsynan shoshynyp oiandy jurt,
Kún qyltidy kez taýdan qoianjyryq...
Qos serigi – Isa men Ermembetke
Otyr Dosan kórgenin baian qylyp.
– Ei, jigitter!
Qorǵaǵan el namysyn,
Qashty árýaǵym! –
Salǵandai Alla qysym.
Bezdi búgin! –
Bar edi jebep júrgen
Qos aqqý men janymda jolbarysym...
Jolbarysym – jonynyń túgi qara
Qashty teris, quiryqpen uryp ala.
«Dosan!
Sertten sen taisań,
biz de taidyq!» –
Dep qos aqqý ketti ushyp Qubylaǵa.
Kesken syndy birjola kesimdi Alla,
Senderdi endi ustaimyn nesin janǵa?! –
Óitip-búitip orystyń aýzyn alyp,
El tabyńdar, jigitter, esiń barda!..
Qalǵan Dosan búgilip – qańqadai jat,
Ketti taǵy kisinep tarpań aimaq –
Keshe ketken sholǵynshy «jaý shaptylap!» –
Jetti shaýyp atoi sap sartabailap.
Talyp jetip, atynan tústi erinip,
Boiyn ázer jinady úsh kerilip:
– Kenshin-atam aýylyn Itibaida
Qamap jatyr jandaral Úskóbilip*!
*Úskóbilip – M.D. Skobelev (1843 – 1882). Ázir polkovnik, keiinnen orystyń uly qolbasshysy atandy.
– Saýap bolǵan!.. –
Janary burshaqtana,
Turdy Qiyr júzin kek qursap qara, –
Teń jartysy solar ed – kesheginiń,
Men barmaimyn, jaý emes, jyn shapsa da!
Týysqan dep, qapyda taǵy qaldyq,
Kápirge qos bolar ma ary bar jurt?!
Qairaidy da júredi qara qanjar,
El Adaidyń eń álsiz shaǵyn ańdyp.
Shekken sodan, umyt pa, sonsha qaiǵym? –
Keshegini ait!
Basqasyn soń sanaimyn! –
Tekebai men Jandáýlet, keshe – Súgir! –
Úsh perzentin mert qyldy Er Shabaidyń!
– Ashýyńa, ei, Qiyr, aryn qospa,
Jaǵalasa jatarsyń jalyń bosta.
Jaýyqsa da – jat emes, qaryndas qoi,
Ókpe júrer,
kek júrmes – qaryndasqa!..
Qanǵa taǵy, jigitter, boianamyz,
Qaldy jaýdan aiaityn qai aramyz?!
Qaryndastyń daýysyn estip turyp,
Qalai jatqa talatyp qoia alamyz?! –
Dedi Dosan, birjola túiin bekip,
Júrip ketti júz burmas kúiinde tik.
...Attyń jalyn kúidirip yza jasy,
Qol sońynda baratty Qiyr ketip...
Jaraǵan at bulanyp qatty jelip,
«Bere gór, – dep, – bir Alla, sátti joryq!» –
Sherýlegen áskerge Itibaida
Shyǵa kelip kezeńnen, shapty kelip.
Qyz-qatynǵa ermekke saýdyryp qoi,
Ofitserler júr edi áýligip kei.
Jer astynan aǵyzyp shyǵa kelgen
Qapy qaldy orystar jaýdy kútpei.
Kókmoinaqtar keledi aqtarylyp,
Bul betimen óterdei taptap uryp.
Eldi tastap, sytylyp shyǵa berdi
Úlgergeni soldattyń atqa minip.
Ala shańnan aspanǵa bult úiirip
Jetti alaman,
jelisin jylqy qiyp...
Aqboz atty jandaral oinaqtap júr,
Áskeriniń aldy-artyn shyrq iirip.
Oq jeter jer soldatpen arasy anyq –
Myltyqtaryn mergender ala salyp,
Atyp jatyr...
Gúrs etti Er Dosannyń
Qolyndaǵy «qoltosar-qarashabyq»*.
Qara buǵan Qudaidyń tap qylǵanyn! –
Jep júrgen jan patshanyń, taqtyń qamyn,
Qanmen jýyp aqbozdyń omyraýyn,
Qushyp ketip baratty attyń jalyn*.
*«Qoltosar-qarashabyq» – myltyq túri.
*Skoblev alǵashqy jáne sońǵy jaraqatyn osy Itibaida aldy.
Tiri ketti.
Ákki eken amaly mol,
Biraq búgin jetpedi talabyna ol.
Qandy basyn tartqyzbai qoidy beri –
Qashqan árýaq.
Sheldi kóz.
Jaraly qol.
Alyp qashty tóreni qanaty – aty...
Marqaitsa da san shaiqas marapaty –
Áli talai shyǵady syzdap, biraq
Alǵashqy ári eń sońǵy jaraqaty!
Alamannyń jetkende dúbiri anyq,
Jóńkip berdi kóp soldat buǵyp alyp –
Qolbasshyny qaýmalap ortasyna,
Jaralanǵan jandaryn ilip alyp.
Soldattardyń sońyna jol tirelip,
Umtylǵanmen egese qol tilenip,
Ary qýa berýge bolmady, átteń,
Qaldy ar jaqtan «Daǵystan polky» kelip!..
Bolǵan jaidy jadynan múlde óshirip,
Jatyr taǵy kerenaý qyr kósilip...
Aman qalǵan aýyldy alǵa salyp,
Alamandar baratty túnge sińip...
Hiýanyń qulaýy
«...orystardyń Ústirtten óte almaitynyna senimdi edim. Biraq sizder Qońyratta Orynbor otriadymen birikkesin, jaqsy qarýlanǵan 12 myń qazaq atty áskerinen airylyp qaldym. Olar soǵysýǵa sóz bergenmen, ýádelerin oryndai almai qaldy».
Atajan hannyń aitqany. Rotmistr Alihanov-Avarskiidiń «Hiýaǵa joryq» kitabynan
Boidaǵy kemip bitti shirkin dármen! –
Obyr el Adaidy alyp, silkindi ármen.
Aq patsha ainalasyn shyrmap boldy,
Hiýa torda qansha bulqynǵanmen.
Shaq týdy jan berisip, jan alarman,
Baiaǵy shaiqap tóger shama qalǵan...
Tóndi ásker Orynbor men Oral, Kavkaz,
Túrkistan, Mańǵystaýdan, Shaǵadamnan.
Hiýa – jaý almaǵan kishkene aral,
Ol da endi tátti boldy tiske jaǵar.
Kaýfman*, Perovskii,* Verevkin –
Úsh jaqtan bastap shyqty úsh general.
*Kaýfman – Túrkistan general-gýbernatory.
*Perovskii – orys qolbasshysy.
Kem emes Besqala jaq órt kirgennen,
Bir ýys boldy ǵalam tórtkúldengen.
Shyǵypty Mańǵystaýdan Lomakin
Jasanǵan eki keme, tórt myń qolmen.
Bilei me jarty álemdi osal halyq?! –
Eleske kepti Atajan bos aldanyp.
Baǵytyn ózgertpedi Lomakin,
Tigenmen eki márte Dosan baryp.
Jaýynan shegingenmen – nasyr qulap,
Er Dosan otyra almas jasyn bulap.
Sońǵy iret has dushpanmen qandaspaqqa,
Sarbazdyń jatyr qaita basyn qurap.
Bilgenmen aqyr túbi óletinin,
Qorlyqqa bilmeýshi edi kónetinin.
Qaitadan kókke shapshyp qarabýryl,
Sońyna jiyldy eri – on eki myń.
Orystar Qońyratqa taqaǵanda,
Dúnie ainalmaqshy topalańǵa.
Bailasyp keldi sońǵy ýaǵdasyn,
Ǵafýr men Isa baryp Atajanǵa.
«Bi-keńes» shaqyrdy olar kele salyp,
Qalypty shoqtyqtary alasaryp.
– Qaiyr joq Atajannan, – dedi Ǵafýr, –
Bosap tur kemesiniń shegesi anyq.
Seń soqsa-aq – bar ulysyn qarap qylmaq,
Kirpikpen qarai bered qabaq tyrnap.
Kómekke ásker, qarý bermek túgil,
Bizderdi otqa iterip qarap turmaq.
Kúni erteń patsha áskeri qosylady,
Jyljidy ajdahadai sosyn ary.
Sońynan túre tiip neni utamyz,
Er Dosan, qalai bolmaq osy jaǵy?
Shyqty aldan taǵy túiin shatysy kóp,
Tap boldy tarǵyl zaman taqysy kóp.
Kóp deidi orys bizden jarym ese
Jáne de qarýynyń qapysy joq.
Som júrek saraiynda tynshymaidy,
Sur kúshik kúdik degen qyńsylaidy.
Adaidyń alamanyn qyryp alsaq,
Kún týsa, qunymyzdy kim suraidy?..
– Aityńdar, káne, Isa, Ermembet, jón! –
Gúr etti Dosan daýsy tóngen kókten. –
Senderdiń aitqandaryń maǵan – buiryq! –
Basymdy qoldaryńa bergen joq pa em?!
Jetedi Báimámbetpen aljasqanym,
Sensińder – Haqtan sońǵy joldastarym.
«Halyqqa bul – paida!» – dep, – iste sony! –
Jolym joq basqa júrer men qasqanyń!
...Bi-batyr ári yrǵasyp, beri yrǵasyp,
Otyrdy birazdan soń demin basyp.
Aityldy aqyrynda sońǵy bailaý,
Ǵafýr men Isa ekeýi kóp ymdasyp.
– Dos-eke, ana joly aityp ediń... –
Ǵafýrdyń qaiǵy basty qaita ireńin, –
«Orystyń úitip-búitip aýzyn alyp,
Tapsyn, – dep, – jigitterim qaityp elin...»
Aita almai sózderiniń túbin juptap,
Qinalǵan Ǵafýr otyr kúmiljip qap...
Keshirse orys muny osy joly,
Birjola ereýildiń týyn jyqpaq.
– Soǵysyp jeńbeitiniń bilingensin,
Jigitter jónin tapsyn – kúnin kórsin.
Kudaiym, biraq meni dep jaratqan:
«Aitqan sóz, bergen serttiń túbinde ólsin!»
Bir ólse – qaita týmas qasqań edim,
Qarǵama qyzmetimdi, astana elim.
Kún týyp qaityp kelseń,
janym – ashyq,
Senderden jaqynym joq basqa meniń!
Úmitin men bolaiyn úzgen sorly,
Dámetip menen qansha júzder soldy?
Qapysyz bir qarmandym!
Armanym joq! –
Júrińder elge ie bop bizden sońǵy.
Árkimniń bólgen Alla nesibesin,
Umytsań osy kúndi – Esińe syn!
Ulyqsat Alladan-dúr, menen emes! –
Eń sońǵy bailaý bolsyn osy kesim!.
Sony aityp shyǵyp ketken Er Dosanǵa
Ainaldy «qosh» dei almai el bosaýǵa.
...Eńkildep tór aldynda qaldy Ermembet,
Áýpildep jel úredi anda-sanda...
…Áýpildep jel úredi anda-sanda,
Shalǵaidan qalmaidy ol jel –
samǵasań da...
«Ózińmen qaida ólseń de birge ólem», – dep,
Erip júr onshaqty adam Er Dosanǵa.
Janyna jetken syndy jut qiialap,
Ketti elge Isa ózinen yqtiiar ap...
Aldy aýlyn orys shaýyp ózi joqta,
Jalǵanda qalmady endi túk tiianaq.
Aitpaqshy, amaldary durysqa aspai,
Dushpanmen qanquiysqan – qylyshtaspai;
Han bolyp, Hiýa bolyp qoqyraiǵan
Atajan kóndi orysqa bir ustaspai!..
...El-jurttyń sol bolǵan soń qalaǵany,
Tarqaǵan biri qalmai alamany...
Tur Dosan Haqqa buryp kókiregin
Balbaldai japa-jalǵyz daladaǵy.
Balbaldyń tyńdap kórse júregin el,
Aitar ed eń aqyrǵy tilegin ol...
Balbal tur kókiregin qolmen qymtap,
Áýligip shalǵaiynda úredi jel...
Qandy qaqpan
«Dosan kúshti qarsylyq kórsetti. Áldeneshe jerden qylysh tiip jaralanǵanyna qaramai jaǵalasty. Ol uiyqtap jatqan kiiz úi aýdarylyp tastaldy. Onyń ústinde... saýyt bar eken... qansyrap qolǵa tústi. Soldattardyń: «Siz osyndai kishkentai ma edińiz!» – dep tańdanysqan suraqtaryna: «Altyn úlken bolatyn ba edi?!» – dep jaýap berdi».
Podpolkovnik Anichkinniń málimdemesinen
Bir jyl ótken Hiýa qulaǵaly,
Mas orystyń shahardan shyǵady áni...
Dosan jortqan, mysaly, aqsaq qulan,
Ainalasy patshanyń myń arany.
Jatyr júni jyǵylyp jazaly dóń,
Salsa da jat oq atyp mazaryna en.
Dosandy izdep josyp júr túzdi kezip
Anichkin eki júz kazagymen.
Keýdedegi baiaǵy arman ólip,
Mańda kórik qalmady,
janda jelik.
«Atajurttan topyraq buiyrar!» – dep,
Dosan batyr toqtady Samǵa kelip.
Asyp ketpek kúni erteń Samdy basyp,
Anttan aýar jóni joq, ardy basyp.
Qaratóbe* basyna týyn tigip,
Mert bolmaqshy sol jerde jarǵylasyp!
*Qaratóbe – Bozashydaǵy Jary atalyǵynyń qorym-panteony.
O bastaǵy muraty asqaq edi,
Jer tabandap jyǵyldy asqar óri.
«Haq jolynda kápirden sháiit ketý» –
Armany sol! –
Joq endi basqa joly...
Baǵyndyryp barshasyn orys jeńip,
Bastapty endi arqaiyn qonysty emip.
Rýkinniń Qabaq bi asyn* berip,
Isa, Ǵafýr sailanǵan bolys bolyp.
Qalǵan syndy bastyǵyp asaý dala...
Marhamy kóp aq patsha – osal ma o da?! –
Búlikshiniń barlyǵyn keshiripti,
Kórinedi zańnan tys Dosan ǵana!
Patsha taqqan jez qylyp ar-tumaryn,
Medal ilgen salyp júr shalqyp ánin.
Bilip alǵan biraz jan – halqyn satsa,
Omyraýynyń kóbirek jarqyraryn...
Asaý qyrdy alǵasyn bir buqtyryp,
Artyn patsha ne qylsyn dúrliktirip...
Dosansyz-aq bilgendei ólmeitinin,
Ketken eken el-jurty tirlik qylyp.
...Uly ketken el jaqqa Oraqqa erip,
Ainalany Qursha* júr qarap kelip.
Dosan jatyr bes-alty jigitimen
Qarajigit aýlyna qonaq bolyp.
*Alihanov-Avarskiidiń atalmysh kitabynda horýnjii Qabaq Ermámbetovtiń kóterilisshiler qolynan ólgen pristav Rýkinge «as» bergeni jaily aitylady.
*Qursha – satqynnyń esimi belgili sebeptermen sál ózgertilip alyndy.
Tynysh óter túri bar búgin túnniń,
Jatyr deisiń kim qazyp túbin qumnyń?.
Qadirmendi qariia Qarajigit
Jeti ulynyń sońǵysy Qyrymquldyń.
Kóńiline kirgenmen alań eptep,
Mańaiynda jaý joqtai shaba ketpek.
Jyldan bergi serigi Qursha keldi:
«At jeterde – ushqanda qara joq!..» – dep.
Kópten beri tósegin jeńge salyp,
Uiyqtap ketti, arqasyn keńge salyp.
Tús kóripti, meshitte otyr eken,
Terisinen aqqýdyń sálde salyp.
Saýyt tánin júr eken qursaýlap qur,
Janyn ezgen qalypty zil salmaq tul.
Aq kóilegi ainalyp aq qanatqa,
Aq qanattan qanqyzyl nur saýlap tur.
Órtke ainaldy kenetten... tutanǵan nur,
Setinedi kóilegi – juqarǵan-dúr...
Qaǵyp usha jóneldi órt-qanatyn
Jaqqa qarai – jaýatyn jupar jańbyr.
«Tur, Dosan!..» – dep sol sátte yshqyndy aspan,
Ushqan sáti ed Baq degen qustyń bastan.
Jantalasyp Er Dosan qarǵyp turdy,
Silkip tastap malǵundy ústin basqan.
Qarǵyp turdy esil er «árýaqtap!»-aq,
Topyrlap júr jendetter jan-jaqta jat.
Birden uqty – úi ishin, aýyl ústin
Alǵan eken syńsyǵan soldat qamap.
Batyr qapy qalǵanyn bir-aq bilip,
Bulaǵaidy saldy kep qulap-turyp.
Burap, búrip tap bergen dushpandardan
Tazartty úidi – týlaqtai ylaqtyryp.
Tónip turǵan Anichkin ishke qarap,
On soldatyn orasan kúshke balap.
Jelkeden ap ylaqtyrǵan kúshik qusap,
Shyqty barlyq soldaty úsh domalap.
Podpolkovnik qaldy sát milaýlanyp,
Taiap qalǵan qaiyqtai qiraýǵa anyq.
Janushyrdy:
–Úlgermei qarýlanyp,
Tastańdar, – dep, – jabylyp úidi aýdaryp!
Álmeǵaiym sát basqa týdy, yrasy,
Er júregin yzanyń jýdy jasy.
Aq ordasy babanyń tústi qulap,
Qulap tústi dalanyń dýlyǵasy.
Erdiń daýsy jańǵyrtyp jal-quzdy alys,
Jaý esine árneni salǵyzdy arys.
Julqysyp júr shubyrǵan shibórimen
Tarǵyl barys – jaraly jalǵyz barys!
Julyp alyp julqysqan adamdy erden,
Arshylan-tyn aldyna san óńgergen.
Erikkende túleiden* qaitqan talai
Jolbarysty soǵyp ap jalań qolmen!
*Túlei – sekseýil toǵai.
Dámesi joq jankeshti ed «jan-saýǵadan»,
Qysqan saiyn kutyrdy qorshaýly aran...
Jaraly aqqý sermep júr aq qanatyn,
Qanatynan nur emes,
qan saýlaǵan.
Atqa minip úlgerse – dos tabylyp,
Erik bermei keter dep qasqa qylyp;
Er tizesin búktirdi Anichkin,
Aǵyp kelip artynan bastan uryp.
Er tizesi búgildi...
Jeńildi aimaq.
Qapy ketti esil kúsh, tegin qairat...
Qasynda tur Dosannyń Anichkin,
Qolyn bailap alǵan soń – kóńil jailap.
– Basyldy ma, al qalai, batyr, ekpin? –
Erligińe sózim joq. –
Qapy kettiń.
Seni, biraq bolmaidy bos qoiýǵa,
Tóndi máńgi basyńa aqyret-kún.
– Armanym joq.
Adammyn aqymdy alǵan,
Alar jaza Alladan – satylǵan jan!
Ókinishim – Ózimdei erden emes,
Jeńilgenim – ózińdei qatyndardan!..
Dosan úni jóneldi sharlap qyrdy,
Jetim kúshik – jel baiǵus aýlaqta úrdi.
...Anichkin Qurshany qaqty arqadan...
Qarajigit qaltyldap qarǵap turdy...
Abaqty azaby
Qaraidy qyryq soldat syrtymyzda,
Qandy sý qatyp qaldy murtymyzǵa...
Oraq Baidalyuly
Dosan:
– Sen ákimsiń be?
Túrme bastyǵy:
– Iá.
Dosan:
– Onda seniń qatyn-balań da ákim shyǵar?
Túrme bastyq:
– Joq.
Dosan:
– Endeshe, men – tentek, al qatyn-balam tentek emes shyǵar?
Túrme bastyq:
– Árine...
Dosan:
– Olai bolsa, jazyqsyz bala-shaǵamen jaýlasý patshaǵa ylaiyq emes. Olardy bosat!
Abaqtydaǵy áńgime
...Tas túrme.
Otyr tordan qarap qyran,
Jandy – sher,
basyp qalǵan qanatty qan...
Patshaǵa dán yrazy – bir sózi úshin
Bosatqan ul-qyzdaryn abaqtydan.
Ýaiym bola almaidy, al qalǵany,
Qalǵany... endi oralmas arman-daǵy.
...Úishikte* bir jyl qamap, aqyrynda
Ákeldi Aqketikke jandy alǵaly.
*Úishik – burynǵy Gýrev, qazirgi Atyraý qalasynyń eski ataýy.
Kóbelek bop shyqty bul otqa beiim,
Usynyp qatyp qalǵan Haqqa moiyn...
Jasaǵan qylmysy úshin aq patshadan
Keshirim suratpaqshy sotqa deiin.
Tergeýshi keldi talai andyzdap-aq,
Ashýdan qars airylyp qarbyz-qaýaq,
Dolyryp basyn ustap shyǵyp keted,
Tutqynnan estidi de jalǵyz jaýap.
«Kirdińder sur jylan bop qoiynyma,
Jabystym sodan keiin soiylyma.
Eshkimniń qatysy joq bul búlikke,
Jazyńdar jalǵyz meniń moiynyma!
Halyqty qyryp salǵan quraly joq,
Sensińder – has qylmysker, shyn ábilet...
Barlyǵyn men bastadym! –
Jáne ózimdi
Eshqashan sanamaimyn kináli dep.
Áitpese, jaý izdenip jyn uryp pa ed,
Nemiz bar teri jyrtyp, sydyryp bet?!
Jeriń joq ári meni jeńip alǵan,
Qapyda qatynsha aldyń tyǵylyp kep.
Bir márte áli meni qoldaidy Alla,
Óleiin er ústinde – qalmai jolda.
Atym men qarýymdy berińder de,
Alyńdar, er bolsańdar, qan maidanda!..
Besikten belim shyǵa maidan kórdim,
Elime eńse ketpes aibar berdim!
Maidanda al – baǵynaiyn!
Áitpese, erdiń
Qatynǵa baǵynaǵanyn qaidan kórdiń?!»
Kimge de bar aitary osy ǵana,
Oshaqqa asyp kórdi, mosyǵa da.
Jalǵyz sóz almaǵan soń qosyp ala,
Bastaidy jendetter kep óshin ala.
Mirǵazap* jetkenimen nebir mashyq,
Shyǵady taýy qaityp, kóńil jasyp.
Tútigip bitipti ábden ózderi de,
Qyzdyryp qaita-qaita temir basyp.
Qanshama qorlaǵanmen qamaqta asyp,
Turady janar otyn qadap shashyp.
...Mert qylyp eki birdei kúzetshini,
Qutyldy keshe taǵy Oraq* qashyp.
Oraqtyń kimdigi de jaýyna anyq,
Tapqai da týǵan jerdiń taýynan yq...
Dosanǵa «qosh, qosh» aityp ótken keshe,
Qurshanyń qanyn ishpek, taýyp alyp.
Doldandy shashyn julyp jendet ármen,
Qutylyp ketipti Oraq ien qaterden. –
Egeýdiń kádege asqan syńaiy bar
Qazynyń ishindegi Kenje* ákelgen...
*Mirǵazap – jendet.
*Oraq Baidalyuly (1822-1910) – Dosannyń serigi. Batyr, aqyn, balýan, ánshi. Keiin jasy ulǵaiyp óz ajalynan ólgen.
*Kenje – Báimembet Maiaulynyń kishi áieli. Dosan men Oraqty qashyrýǵa áreket jasaǵan. Jary aýlynyń qyzy.
Qarsy alyp taǵdyrynyń tastai túnin,
Tunjyrap qabaǵynyń ashpai túgin,
Er Dosan kesip aitty dos-dushpanǵa,
Kápirden endi eshqashan qashpaitynyn!
Abaqta «qashpaityn jaý» – qaldy Dosan,
Aitary jalǵyz jaýap – jarǵylasań.
Kúledi tergeýshige:
– Esińde me,
Tóbeńde boratqanym shańdy qashan?!
Qaraidy tordan ǵana mekenine,
Kóz jetti bastan dáýren óterine...
Taǵy da kámil sendi –
dushpanynyń
Has kápir, shyn ibilis ekenine!
«Men endi kórmeiin, – dep, – seni, jalǵan!» –
Tars jumdy eki kózin kegi janǵan.
Bas tartty astan-sýdan:
– Endi qaityp
Kápirdiń tatpaimyn, – dep, – qolynan dám!..
Er ajaly
«1876 jyly 11 aqpanda... Dosan Tájiev... tańǵy saǵat 6-da sýsaq aýrýynan óldi».
Batyr ólimi týraly aktiden
Bermei ketip baratyr malǵunǵa kúsh,
Haqqa ǵana júregin aldyrdy arys...
Búgin túnde qasyna qaita keldi,
Sabap ketken quiryqpen tarǵyl barys.
Órttei demi qasy men shashyn shalyp,
Keýdesine jatty kep basyn salyp.
Tas qapasty kemirip ketti sosyn
Kóz ben tisi shaǵylyp jasynsha aǵyp.
Tordan kórer tún emes juldyzy jat,
Baiaǵydai aspan da tur byjynap.
Qazir barys qapasty qulatad ta,
Ketedi alyp jonyna mingizip ap.
Ketedi alyp japanǵa – jasyl shalǵyn,
Kórgennen-aq keletin asyr salǵyń...
Dosan qaita sábi bop,
otyrady
Ertek tyńdap túbinde basyr shamnyń.
Sáýlesinen sol shamnyń qanat bailap,
Juldyz jaýǵan jetedi alapqa oinap.
Mamyq bultqa qonady sál sharshasa,
Aidyń áppaq nurynan jalap qaimaq.
Ainalada tań atsa-aq shaǵyl balqyp,
Jupar jýyp ketedi janyńdy ańqyp.
Áldeǵaida taǵy ushyp jóneledi
Qanatynyń astynda saǵym qalqyp...
Jasyl shalǵyn ústinde – kil aq orda,
Perishteler tikken-aý, sirá, jolǵa.
Aq ordalar ishinde myń san Dosan
Múlgip otyr aq kiip – shyra qolda...
Kóterem dep dos dertin, jat kúiigin,
Alyp edi jaralap qatty iyǵyn.–
Aq shyranyń sáýlesi qyzǵysh nur bop,
Qaita-qaita jýady aq kiimin...
Jyrtyp-jyrtyp ylaqtyryp tas-kebinin,
Sáýleledi osy eles pás kóńilin.
«Inshalla, urpaq sapyna kiredi eken
Qaiym kúni Er Mádi áskeriniń!..
Sum-jalǵannan shaǵynda máńgi keter
Nyshan boldy-aý bul ózi áńgime eter.
Qanym nur bop saýlap júr! –
Ýa, Jasaǵan,
Tókpegenim boldy ǵoi qandy beker?..
Nur kirgizip torynan tutam aspan,
Ketip baram – kápirden muqamastan.
«Dárejesi sheiittiń áýlieden
Artyq», – deýshi ed baǵzylar kitap ashqan.
Júregine bailaǵan Quran kiltin
Qalady eken ielep shyramdy urqym.
Shyra ustasam, aq kiip,
sheiittiktiń
Nyshanasy shynymen shyǵar, múmkin!..
Keshire gór, áýlie-ámbieler,
Men qusatyp artqa da tárbie ber.
Júregimdi biletpei ibiliske,
Berer boldym Allama máńgi ieler!..»
...Basty kózin taǵy kil maida sýret,
Tastaǵan-aý tynymsyz oi basyn jep...
Janǵabyldyń* minip ap ingenine,
Tartty: «Qaratóbem-aý, qaidasyń?!» – dep.
*Janǵabyl Dabyluly – Sáttiǵul aqynnyń ákesi. Dosannyń súiegin Qaratóbege aparyp jerlegenderdiń biri.
Bozdai bered boz ingen boz ainalyp,
Bozashyǵa jeter me az aida alyp?..
«Túie degen – árýaq hám aýyrtpalyq,
Nyshany eken bul neniń?» – dedi oilanyp.
Sheship tastap etigin julyǵy qan,
Jaqty birde qumynyń qulyǵynan...
...Báimámbet pen Ermembet, Isa, Ǵafýr
Sý berip tur Mástektiń qudyǵynan.
«Barmysyńdar, jalǵan-oi, jarqyndarym? –
Izderińdi saǵyndym, altyndarym!..»
Jalap qoidy erinin kebersigen,
Sezip jatyr deminiń alqynǵanyn.
Iship jatyr Mástektiń sýyn alyp,
Tańǵy shyqtyń kirpikte býy janyp...
Diril býa bastady kenet boiyn,
Jiligi men julynyn sýyq alyp.
«Ázireiil, al endi janymdy, kel,
Ýa, Táńirim, bere gór sabyr, jiger!
Dushpandarym kórmesin tońǵanymdy,
«Qorqyp jatyr» dep oilap qalyp júrer!..»
Jaryp ótti aq sáýle jardy kenet,
Sáýlesiniń jupary jandy demep.
Ushyp kirip baiaǵy egiz aqqý,
Qanatymen batyrdy aldy bólep.
«Jettińder me?..
Ainaldym qanatyńnan! –
Kór túnek pen tas túnde tań atyrǵan.
Sender qaida barsańdar – men sondamyn,
Qaldyrmańdar meni endi sanatyńnan!
Bul qapasta qaldyrma – tekke ólemin,
Áketińder janymdy kókke meniń.
Aityńdarshy, aitpaqshy, maǵan degen
Basyldy ma baiaǵy ókpeleriń?..»
«Jerden izdep ózińdi, kókten izdep,
Ázer taptyq – terimiz kók teńiz bop.
Dosan!
Saǵan máńgilik yrazymyz,
Endi bizdiń ózińe ókpemiz joq!..
Jańylmaimyz sertimiz, sózimizden,
Tasa etpeimiz seni endi kózimizden!
Shashý úshin dalaǵa nurly jupar,
Ertip máńgi ketemiz – ózimizben!..»
...Alyp ushty batyrdy qos qalqan bop,
Juldyz shashty jolyna dastarhan-kók.
...Tordan shyǵa úsh aqqý,
Qara qamal
Qirap bara jatyrdy tas-talqan bop!..
Nur-tisimen kemirip tań qyrqany,
Shár-qańqany mújidi qandy urty, áni...
...Quiryǵymen sabalap qyrdy oiatyp,
Jerde jortyp baratty –
Tarǵyl Taǵy!..
2003 – qoi jyly. Maýsymnyń 11-16 juldyzy. Shynjyr qystaǵy
Svetqali Nurjan,
Ult portaly
