ايت-مان – سۆەتقالي نۇرجان – قانشالىقتى نەزٸك يٸرٸمدٸ ليريك قالامگەر بولسا, سونشالىقتى كەڭ قۇلاشتى تەرەڭ تىنىستى ەپيك اقىن. ەسٸرەسە, تاريحي تاقىرىپقا قالام تەربەگەندە شابىتى تاسىپ ەركٸن كٶسٸلەدٸ, وقىرمانىن دا ٶزٸمەن بٸرگە ەرٸكسٸز ەرتٸپ وتىرادى. تاڭداندىرادى, تامساندىرادى, تانىمىن ارتتىرادى, كٶزقاراسىن قالىپتاستىرادى, كٶڭٸلگە ماقتانىش تا, ٶكٸنٸش تە ۇيالاتادى... ول ەر داستانىندا ۇلى دالانىڭ تالايلى تاريحىن, ۇلى تۇلعالاردىڭ تراگەدييالىق تاعدىرىن جىر تٸلٸندە سٶيلەتەدٸ. ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ – ەۋليە-پٸرلەر, حاندار, باتىرلار مەن بيلەر, اقىن-جىراۋلار... ەرقايسىسى بٶلەك بەينە, بٷتٸن بٸتٸم. «حان كەگٸ», «قاراعان بوساعا قىرعىنى», «ەڭسەگەي بويلى ەر ەسٸم», ت.ب. داستاندارى – ٶز دەۋٸرٸنٸڭ كٶركەم تاريحى. بۇل باعىتتاعى باللادالارى – بٶلەك تاقىرىپ. ورىستىڭ وتارشىل پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارسى ماڭعىستاۋداعى 1870 جىلعى يسا-دوسان كٶتەرٸلٸسٸنە ارنالعان اۆتوردىڭ كەزەكتٸ بٸر داستانى «تارعىل تاعى» – قايسار حالىقتىڭ ەدٸلەتسٸز سوعىستاعى جانكەشتٸ ەرلٸگٸ, تىعىرىققا تٸرەلگەن تٷبەك حالقىنىڭ تار جەردە تەۋەكەلگە بەل بۋعان تاريحي شەشٸمدەرٸ تۋرالى شىعارما.
ۇلت پورتالى ٶز وقىرماندارىنا اقىن س.نۇرجاننىڭ 55 جاسقا تولعان تۋعان كٷنٸنٸڭ قۇرمەتٸنە وسى داستانىن ارنايى ۇسىنىپ وتىر. مارحابات!
تارعىل تاعى
(داستان)
الاعىر, ارقا, ماڭعىستاۋ,
قارازىم, جاڭعاق – كٶلەمنەن,
جارىسا كٶشٸپ جاز جايلاپ,
تىرناداي شۋلاپ كٷز قايتىپ –
سارىارقا سالا ٶزەننەن;
اقىراپ جۇلدىز تۋعاندا
تۇنىق سۋ ٸشٸپ تەرەڭنەن;
جەدٸ جۇلدىز تۋعاندا
ماڭعىستاۋدى پانالاپ,
قونىسقا اداي بٶلەنگەن.
سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى
دوسپامبەت بي اۋىلى. بەيمەمبەت. 1869 جىل. كٷز
بيسميللە-ھير-راحماانير-راحييم!
بيدٸڭ اۋىلى قيياندى اڭعارىندا,
تٷيەمويىن-شاپپانىڭ سام جاعىندا...
مەيمان وتىر كٶرگەنٸن ماعۇلىم قىلىپ
تەككەدەگٸ* ۇلىققا بارعانىندا.
– ...قابىلدادى «ەرەجە»* پاتشا اقىرى,
ٷلكەن ەلدٸڭ, ەرينە, ماقساتى ٸرٸ.
قازاق قاسقا سويىلار ەشكٸ بولدى
القىمىنا تاقاعان اق ساپىنى.
جەر-ەلەمگە سىيماۋشى ەك كەرگٸ-جىن بوپ,
بۇل-بۇل ۇشتى ەركٸڭشە ەندٸ جٷرمەك.
مال ەسەبٸ الىنباق, جان ەسەبٸ,
قازىناعا بارلىق جەر ەندٸرٸلمەك.
پاتشا زاڭىن تەمٸردەي تۇر ۇستانىپ,
ٶزدەرٸ ٷشٸن بۇلجىماس دۇرىس باعىت.
ەل بولىس پەن اۋىلعا بٶلٸنەدٸ,
رۋ قالىپ, بۇرىنعى ۇلىس قالىپ.
*تەككە – ورال قالاسى.
*ەرەجە – «ۋاقىتشا ەرەجە» («دالالىق وبلىستاردى باسقارۋ جٶنٸندەگٸ ەرەجە») 1868 جىلى 21 قازاندا بەكٸتٸلدٸ.
ويازدىق سوت – ەندٸگٸ ٷكٸمشٸ انىق,
جٷرە المايسىڭ بي الىپ, بٸتٸمشٸ الىپ.
بولىستار مەن اۋىلناي سايلانادى,
كٶبەيەدٸ ەكٸ ەسە تٷتٸن سالىق...
– قارسىلاسساق...
– كٷتكەنٸ سول ەمەس پە?! –
تويمايتىن ەل تۋعاننان تٶبەلەسكە.
يساتاي مەن نە بولدى كەنەسارى?
سىرىم قايدا?..
بارسىز عوي سول ەگەستە!
قارسىلاستى تەكە مەن تورعاي جاعى,
قان-قاساپتا قىرىلىپ سور قاينادى.
سەيٸل* مەنەن بەركٸندەر* تۇتقىندا وتىر,
سىلىندى ەلدٸڭ تاعى دا, مەن – قايماعى!
ويلاپ كەتسەڭ ار جاعىن وي تۇماندار,
كٶكجيەكتەن كٶرٸندٸ جويقىن اڭدار...
قانالىلار* باسىمەن قايعى بولىپ,
وققا ۇشىپتى قوبىلان*, كەيكٸماندار*.
ەسكەرٸمەن تولتىردى شاعادامدى*,
ويىل, جايىق, جەم بويىن قامال الدى*.
جارتى ەلەمدە – ورىسقا باعىنباعان
ادايىڭ مەن حيۋا عانا قالدى.
ەل بولدىق قوي جازىلماس قاندى قوتىر,
قىل كٶپٸردەن جٸڭٸشكە – العى كٶپٸر.
وسى جولى ادايلار قايتەدٸ دەپ,
قاپتاۋى مەن ورىنبور اڭدىپ وتىر.
وسى جولى... تٷندٸكتٸ قىرىق تٸلٸپ,
اۋزىمىزدى اي جاققا ۇلىتتىرىپ;
باعىنباساق, – بۇقتىرماق قىرىپ تۇرىپ!
ۇعىنباساق, – ۇقتىرماق ۇرىپ تۇرىپ!
*سەيٸل, بەركٸن, قانالى, قوبىلان, كەيكٸمان – بايۇلىنىڭ باتىرلارى. 1869 جىلعى «ەل اۋا» كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ باسشىلارى.
*شاعادام – كراسنوۆودسك (قازٸرگٸ تٷركمەنباشى) قالاسى. كٶتەرٸلٸس كەزٸندە وندا 3600 ورىس ەسكەرٸ بولدى.
*1868-1869 ج.ج. ويىل, قيىل, جەم, ساعىز سىندى ادايلار جايلايتىن ٶزەندەر بويىنا ەلدەنەشە قامال-قورعاندار سالىنىپ, وعان بٸرنەشە مىڭ ەسكەر ەكەلٸندٸ. جاعىدايدى كاۆكازدان ۇلى كنياز ميحايل, سوعىس مينيسترٸ ميليۋتين, ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى كرىجانوۆسكيي, ورال ەسكەري گۋبەرناتورى ۆەرەۆكين قاداعالاپ وتىردى.
– ٶزٸڭ قانداي وي تاپتىڭ?..
– تاپقان ويىم:
ۇرپاق كەرەك بٸلٸم مەن حاتقا بەيٸم.
حاققا مويىن بۇراتىن ەل قالدى ما,
ۇسىنعاسىن بٸرجولا جاتقا مويىن?
ەندٸگٸ ۇلعا كەرەك-دٷر ەكٸ تۇراق –
ەلگە سوندا جانادى جەتٸ شىراق.
وقىتقان جٶن ورىسشا بالالاردى,
مۇسىلمانشا قالىبىن بەكٸتٸپ اپ.
نەمٸس, ورىس, ار جاقتا اق قىلشىعىڭ,
بٸزدەن ۇلىق دەپ پە ەدٸڭ, تاپ بٸر شىنىم!
جات بٸلٸمٸن الدىمەن يگەرمەسەڭ,
قالاي عانا بٸلەسٸڭ جاتتىڭ سىرىن?!
قازاق تا ەندٸ سويىلماق بٸر باعىلان,
ايرىلماعاي جۇرتىنان, جۇرناعىنان.
قىرىق جىلعى الدىمدى كٶرۋشٸ ەدٸم,
ورىس ەزٸر شىعارماس تىرناعىنان!
كٸرٸپ جٷرٸپ سوندىقتان ۇلىققا انا,
كٶمەيٸنە پۇل تىعىپ, ۇرىپ پارا, –
وقىتۋعا كەلٸستٸم – قىرىق جىل بويى,
ەر جىل سايىن ٸرٸكتەپ قىرىق بالا!
مەن وسىلاي الدىما مەجە قويدىم,
نە بولسا دا بويىمدى تەجەمەيمٸن!–
وقۋ-شىعىن سول جىلدار ٸشٸندەگٸ,
ٸشٸنە ەلگٸ كٸرەدٸ «كەجەنەيدٸڭ»*.
جاتتى, بٸلەم, جانىنا اقشا, بەلەم! –
يلٸككەندەي ۆەرەۆكين قاقسال ەرەڭ.
ادايلاردى كٶندٸرسەم «ەرەجەگە»,
بۇل جايىندا كەلٸسپەك پاتشامەنەن!
قوي بوعىنداي وق كٸرمەي قاڭقا باسقا,
تٸرٸ قالساق وسى بٸر جانتالاستا,
قىرىق جىلدا قازان دا ازان جاڭا,
ەل بولامىز ٷلگٸ ۇرعان التى الاشقا!
ەسكەرتۋ: وتارشىل جەندەتتەردٸڭ ەسٸم-نىسپىلارى ەدەيٸ كٶرسەتٸلمەي, تەك قانا فاميلييالارى الىندى (سٶز يەسٸ).
*«كەجەنەي» – سالىق تٷرٸ.
كٶز اشپاعان بۇلاعاي-الاعايدان,
اقىلى ارتتا جۇرت ەدٸك – الا مايدان.
قۇپتار ما ەكەن, بي اتا, تالابىمدى,
شىنىمدى ايتسام, قورقامىن سول ادايدان?!
– قالعان ەل عوي, قايتەرسٸڭ, دٶڭدە جورتىپ,
ۇستاتپاعان بۇيداسىن پەندەگە ەركٸپ.
بەيمەمبەت-جان*, سەن ەمەس,
ادايىڭنان
جٷزگە كەلگەن وتىرمىن مەن دە قورقىپ.
ٸزەت كەتكەن ەلٸڭنەن, ىزا باسىم,
ەكٸ تەلٸ تىڭداماس جٷز اعاسىن.
جٷرەكتەرٸن ارام قان بيلەپ باراد,
پٸر بەكەتتٸڭ زامانى ۇزاعاسىن.
جات كٶزٸنشە, جۇقپايدى جۇمباقتاساڭ,
ۇقتىرارسىڭ ۇقپاستى – ىمداپ قاشان?..
ساعان قاۋٸپ بولادى-اۋ, قاراعىم-اي,
ٶزٸم بارىپ ادايدى تىڭداتپاسام!..
...بي دوسپامبەت* دەمٸنە دٸرٸل قوسىپ,
جٷرمەك بولىپ قامداندى, تٷرٸلدٸ ەسٸك...
دوسپامبەتتٸڭ الدىنان,
اداي تٷگٸل,
ٶتكەن جوق ەد بايباقتى سىرىم كەسٸپ.
ٸشٸن تارتىپ تۇرعان جەل تٸسٸن تىعىپ,
ٷنسٸز قالدى دٷنيە, دٷسٸر تىنىپ.
ورامالى جاعىنان سىپىرىلىپ,
تۇرا المادى قارت بابا ٷش ۇمتىلىپ...
– كٶتەرەم قۋداي تالپىنعام – جاندالباسا,
كٸمگە ٶكپە ايتام, قيمىلدار حەل قالماسا?
جازباپتى عوي بٸزگە ەندٸ بٸر جٷرۋدٸ,
بٸر اللاڭ مەن پٸر بەكەت جار بولماسا!..
...باستاپ الا جٶنەلدٸ تٷزدٸڭ جولى,
ٶشٸپ جاتىر ەپ-سەتتە ٸزدٸڭ مٶرٸ...
ەڭكٸلدەگەن قارت قالدى تٶر الدىندا,
ەۋپٸلدەگەن ٷرٸپ تۇر كٷزدٸڭ جەلٸ...
*بەيمەمبەت (بايمۇحامبەت) ماياۇلى – بي. ادايدىڭ مۇڭال-بەيٸمبەت اتالىعىنان. جوعارعى ديستانتسييانىڭ باسشىسى. 1868 جىلى رەسەي ٶكٸمەتٸ ادايلاردى جوعارعى, تٶمەنگٸ ديستانتسيياعا بٶلدٸ.
*كٶشكٸ دوسپامبەت قىدىربايۇلى – اتاقتى بي. ادايدىڭ جەمەنەي كٶشكٸ اتالىعىنان.
حانتٶرتكٷلدەگٸ كەڭەس. يسانىڭ اۋىلى
بۇل ۇلىق كٶرٸنگەننەن, جانىمدى الدى,
سۇراماي ٶرٸسٸمنەن مالىمدى الدى.
اتان-نار, ارعىماق ات – ازاماتتان
ٶزٸنە كەرەگٸندە – بەرٸن دە الدى.
يسا تٸلەنبايۇلى*
قارا كٷز.
اياق جاعى قاراشانىڭ,
كەتٸرٸپ تىنعان كەزٸ دالا سەنٸن.
جىيىلعان ادايدىڭ بار جاقسىلارى,
ەلٸنٸڭ كەڭەسپەككە بولاشاعىن.
«باس شورىم»,
«اياق شورىم»,
«ورتا شورىم»
سايلاعان حانتٶرتكٷلگە ورتاسى ورىن.
بٸر جاقتا الاتورپا-قوشاق جاتىر,
ەجەلدەن بەرمەيتٸن جەر تورقاسى ٶڭٸن.
جامىلعان تورقالارىن توعىز قابات,
ٶڭشەڭ بي بارىس كٶزدٸ, ٶگٸز قاباق –
ورتاعا بەيمەمبەتتٸ وراپ وتىر
يسانىڭ ورداسىندا سەگٸز قانات.
تەڭسەلمەس تەرەك سىندى ىرعاعاندا,
بۇلاردان مىقتى بار ما بۇل دالاڭدا?!
سارديعان سالۋالى ساقادانى
زاپىزىڭ شىرىن تابار تىڭداعاندا!
نەن باسى كەرەگەدەن اسا تٶنٸپ,
ٶزٸنٸڭ بٸتٸمٸنە اسا سەنٸپ;
بەرٸنەن جاسى دا ٷلكەن, جولى دا ٷلكەن
ەڭمەندٸ مەمبەتنيياز* باسا شٶگٸپ.
*يسا تٸلەنبايۇلى – بي. ادايدىڭ مۇڭال بەيٸمبەت اتالىعىنان. كٶتەرٸلٸس باسشىلارىنىڭ بٸرٸ.
*مەمبەتنيياز تٶلەپۇلى – بي, بەيمەمبەتتٸڭ بەل-نەمەرە اعاسى.
ارعىماق جايتاقتار ما جار كەلگەنگە,
البٶرٸ بايقاستار ما قان كٶرگەندە!
قۋىرىپ ەر قييانعا تىقسىرماي ما,
قارت بۋرا كەلەنٸ ايداپ – كەرلەنگەندە!
– ەي, بەيمەش! – سٶيلەپ كەتتٸ اسقان زٸلمەن,
ٸنٸسٸن بايقالادى جاسقاۋ بٸردەن. –
الشايىپ بٸز تۇرعاندا ماڭعىستاۋدا,
ادايدى ورىس الا ما استاۋ مٸنگەن?!
ادايعا قۇداي بەرگەن ايبات, كٶرٸك,
تۇرعان جوق دەل قازٸر دە قايرات كەمٸپ...
ودان دا كەلٸپ تۇرمىن دەمەيسٸڭ بە,
كەپٸرگە قول-اياعىن بايلاپ بەرٸپ?!
– اقكٶكە-اي, قاراساڭشى قادامىڭا,
ەل-جۇرتتىڭ قالامىز عوي وبالىنا.
جالاڭ قول – نايزا, قىلىش بوق قىلا ما,
ورىستىڭ جالىن قۇسقان جاراعىنا?!
– تۇرا تۇر, ەي, بەيمەمبەت, قۇراق ۇشپاي!
ۇشتىڭ عوي ورىس دەسە, سٸرە, قۇستاي...
دۇشپانىڭ كەلٸپ تۇرىپ, كٶرٸپ تۇرىپ,
جىعىلعان كٸمدٸ كٶردٸڭ بٸر الىسپاي?! –
ەر ەدٸ بي ەرمەمبەت* ەڭٸرەگەن,
تۋعاننان تەيٸ قاتتى, تەگٸ – بەرەن, –
«دۇشپاننان كٶرگەنٸڭشە قورىق»! – دەگەن,
مەن ٶزٸم دۇشپانىمدى كٶرٸپ ٶلەم!..
بەيمەمبەت قارادى وعان اڭتارىلىپ,
قالعانداي دوس سٶزٸنە قاڭتارىلىپ.
جان دوسى – بار سەنگەنٸ ەرمەمبەت-تٸن,
جٷرەگٸن جٸبەردٸ ول دا زانتا قىلىپ.
– جٷرۋشٸ ەد ەل جولىندا نيەتٸڭ بۇرىن,
بۇرىلدى قايدا, ەر-ەكە, بەتٸڭ بٷگٸن?
كٶرمەسەڭ, – دٷنيەنٸ العان دۇشپانىڭدى,
جان-قۇرداس, شىن ەكەن عوي سوقىرلىعىڭ*!
– قۇدايدان – جەر جٷزٸنە قۇيسا ەلەمەت! –
بۇيرىقپەن زاۋالىن دا تىيسا كەرەك... –
وتىرعان ٷنسٸز تىڭداپ ٷي يەسٸ,
تاماعىن سٶيلەپ كەتتٸ يسا كەنەپ:
*ەرمەمبەت تۇرۇلى – اتاقتى بي. ادايدىڭ جەمەنەي ەسەن اتالىعىنان.
*ەرمەمبەتتٸڭ بٸر كٶزٸ سوقىر بولعان. بي سونى مەڭزەپ وتىر.
– كٸم ٷشٸن سوندا بارلىق تٶككەن تەرٸڭ? –
بٸر جاقتان كٶبەڭدٸ ورىس سٶككەن سەنٸڭ.
بٸر جاقتان حيۋا تالاپ,
باقتىڭ تاعى
قانقاباق نۇرالىنىڭ* كٶپ تەنتەگٸن.
باياعى كٸمگە دەرٸ بۋرالىعىڭ,
كەشكەنٸڭ جٷرەگٸڭنەن تۋعالى مۇڭ.
يەمدەپ ەدٸل, جايىق, جەم, ساعىزدى,
تەڭٸزدٸڭ تارتىپ الدى قۋ بالىعىن!
ال ەندٸ, سۋ تٷگٸلٸ, جەردٸ الادى,
بيلەيدٸ كەر دالانى كٶر قامالى.
قاتىنىڭ, ۇلىڭ, قىزىڭ – بەرٸ ورتاق بوپ,
بۇلانتتاپ جەرٸڭدٸ السا, نەڭ قالادى?!
سالىقپەن تيتىقتاتىپ تاعى باستى ول,
اينالدى جاز-جايلاۋعا جارىماسقا ەل.
ادايعا ەرۋلٸككە كەلگەن جوق قوي
جايلاعان جەم, ساعىزدى قالىڭ ەسكەر...
قايتەسٸڭ بٸر-بٸرٸڭە تەككە ٶكپەلەپ,
تٷزەۋ جٶن تار ٶتكەلدەن ٶتپەككە بەت.
بٸرٸگٸپ وسى جولى جٶن تاپپاساق,
كٶككە ۇشىپ, جەرگە كٸرٸپ كەتپەك كەرەك!
– زاماننىڭ تٶنگەنٸ ىراس جۇتى ناعىز!
مەن باسقا كٶرمەي تۇرمىن قۇتىلار ٸز.
كٷشتٸمەن كٷرەسكەنشە بەل كەتٸرٸپ,
ۇتپاساق ۋاقىتتان – ۇتىلامىز.
ەل ەدٸك ورداسى – قۇت, كٷيمەسٸ – يمان,
جەرگە ەندٸ سىيمايدى ينە, تٷيمە سىيعان.
اپىرماي, نەگە ابلىعا بەرەسٸڭدەر,
«حالىققا حان بولماي ما – ٷيگە سىيعان»?!
ەلٸم – وت. مەن – سول وتتىڭ كٶبەلەگٸ,
ٶلۋدەن باسقا قولدان نە كەلەدٸ?
الدىمدى جورىپ ەمەس, كٶرٸپ تۇرمىن,
كٷيدٸرە بەرەسٸڭدەر نەگە مەنٸ?!
*نۇرالى (1704-1790) – كٸشٸ جٷز حانى.
مەن كەشە ەرٸڭ ەدٸم بەك قالاعان,
بۇرالقى يتپٸن بە ەندٸ كٶپ تالاعان?..
سوڭىمنان باستى بايلاپ ەرٸڭٸزدەر,
ينشاللا, ٶتەم الىپ وتتان امان!..
كٶز الماي ساماۋرىننىڭ سىلابىنان,
بەيمەمبەت سٶيلەپ وتىر شىن ارىعان.
ەر دوسان, باعانادان تٸل قاتپاعان,
قىلىشىن قوزعاپ قويدى قىلابى قان.
– باي-ەكە! –
ەر گٷر ەتتٸ ارىستانداي,
جارق ەتتٸ قاندى كٶز بەن قارىس ماڭداي. –
وتىر ەم باعانالى –
نۇر تٷكٸرگەن
بيلەرمەن بولمايىن دەپ جارىسقانداي...
ال سوندا نەندەي ٷمٸت ەرتەڭٸمنەن?
نە قايىر جادىلانعان ٶركەنٸمنەن?
يمانىم, جيعانىمدى كەپٸر السا,
كٸمگە بي,
كٸمدەرگە يە,
سەركەمٸن مەن?
قىزىقتاپ كەپٸرگە ەرگەن ۇل-قىزىمدى,
دالاما قاپتاتام با تٷرلٸ جىندى?
جاتسا ەرتەڭ ەۋليەمە جىن ارتىلىپ,
نەلەت دە ٶيتكەن مەنٸڭ تٸرلٸگٸمدٸ!
جەر – تالاق, شاعالالى كٶلمەن كٶركەم!
كٶل – تالاق, جاعاداعى ەلمەن كٶركەم!
پٸر بەكەت, 360 ەۋليەنٸڭ
الدىنا نە دەپ بارام ٶلگەندە ەرتەڭ?!
تٷسٸمدە دالا كٶرەم – دەنەسٸ قان,
ٷزٸلەر سويدى* بٷگٸن كٶنە شىدام...
ٶتەيٸن بوساعاڭدا قۇلىڭ بولىپ,
باي-ەكە!
جاۋاپ بەرشٸ تەك وسىعان!..
بەيمەمبەت ٷنسٸز قالدى تاس تٷيٸلٸپ,
وسى ەدٸ ٶزٸندە دە باستى كٷيٸك...
– كٷن ٷشٸن كٶنٸپ ەدٸك, –
گۋ ەتتٸ جۇرت, –
دٸن ٷشٸن ٶلۋ كەرەك باستى قيىپ!
*سويدى – سىندى, سىقىلدى.
– قۇل قىلار قور قىلدى ەبدەن شارت جاسالىپ,
نە سۇمدىق – جاسقا سالىق, قارتقا سالىق?!
پاتشاعا بەرٸم بەرمەي مەرت بولۋعا,
كەنەكي, قۇران ۇستاپ انتتاسالىق!..
– قاشانعى يتشٸلەيمٸز – قان-قان بورشا! –
الىسىپ ٶلگەن ارتىق ارلاندارشا.
– كەۋدەڭنەن جاندى العانشا جاعالاس سال,
حاقتان – نۇر,
باباڭنان قان قالعان بولسا!..
كەتتٸ ەندٸ ٶڭٸ ٶزگەرٸپ كٷرت بەرٸنٸڭ,
ٷيٸرٸپ شىعا كەلدٸ ۇرتقا زٸلٸن.
قوزعاندا كٶپ ەرۋاعى,
ورىنىنان
تۇردى يسا باسا سٶيلەپ جۇرت دابىرىن.
– دالاڭنىڭ كەشەرٸ حاق قارا قاندى,
الىسپاي ٶلگەندە نە پانا قالدى?
ىعىندا قىلىشىنىڭ ٶتەيٸن مەن,
باستاسا دوسان جاۋعا الاماندى!
– باستايمىن!
قۇس قوناتىن وبا عۇرلى
كيەم بار. –
كٶرگەندەر سان توبا قىلدى.
كٶتەرٸپ كٸرٸپ كەتەم قارا جەرگە,
جاماعات, ارتساڭ ماعان وبالىڭدى!
قادالسا كٶكٸرەككە قاندى سٷڭگٸ,
دەمەيمٸن: بەل بٷگٸلدٸ, جان قىسىلدى.
ٶتەيٸن نە دە بولسا,
قان-قاماۋدان
ارقالاپ العىسىڭ مەن قارعىسىڭدى.
تۋماعان قازاقتى دا قۇلدىق ٷشٸن,
مەرت تاپساق, – قييار دالاڭ بٸر قۋىسىن.
سامساعان سارى ورىستى جەڭبەسەم دە,
ٶلگەنشە سٸلتەپ ٶتەم دٸن-قىلىشىن!
وتىرمان بوق يلەگەن كٷرەك باعىپ,
مەندەگٸ تٸلەك تە انىق, جٷرەك تە انىق.
جاۋىمدى جەڭە الام دەپ سوعىسپايمىن,
تەك ارتقا كەتەرٸم حاق بٸر وت جاعىپ.
قالماسا سول وت سٶنٸپ مىنا قىردا,
اتويلار ەلٸ تالاي قۇلاعىڭدا...
تورعايداي توزىپ كەتپەي توپ تٷسكەندە,
بولادى بٸرگە جٷرسەڭ ۇرانىمدا!..
دوسان تۇر سەرت-داۋىسىن تٷنگە قارىپ,
كەلگەندەي بٸر بايلامعا دٷرمەك انىق.
كەلٸستٸ, امال ٶتە پٸر بەكەتكە
ساداقا شالماق بولىپ بٸرگە بارىپ.
بەيمەمبەت تۇردى, كٶزٸن شەل قاماعان:
– جوق ەكەن ماعان ورىن ەندٸ ارادان...
ەي, اداي!
التى اي شىدا!
تاپساڭ كٶردٸم
تٸرٸ جان وسى وتىرعان كەر دالادان!..
بەيمەمبەت كەتتٸ شىعىپ قالجىراعان,
قامىن جەپ قازاعىنىڭ قان جىلاعان.
...ەڭكٸلدەپ قۇلا تٷزگە بەزٸپ باراد,
ەۋپٸلدەپ جەل ٷرەدٸ ەر جىرادان.
...كٶپ مەيمان – تۇلپار مٸنگەن تاڭ استىرىپ,
يسا تۇر – كٶزٸمەنەن جال استىرىپ.
قىسىمەن قارۋ-جاراق قامداماققا,
كٷبٸنٸپ ەلدەرٸنە تاراستى جۇرت.
بۇلتتى جەل جٸتٸرگەندە الىسقا ىرعاپ,
جاتقانداي ٸرگەلٸكتەن بارىس تىرناپ.
قاتايىپ ەۋپٸلدەگەن جەلدٸڭ ٷنٸ,
باتىستان كەلە جاتتى قار ۇشقىنداپ...
بوزاششى بيلەرٸ: يسا تٸلەنبايۇلى, ەرمەمبەت تۇرۇلى, مەتجان تٸلەۋماعامبەتۇلى
(ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸندە بٸرنەشە رەت بولىپ, ٶلكە ٶمٸرٸنە, ەتنوگرافيياسىنا بايلانىستى ەڭبەكتەر جازعان نەمٸس عالىمى ريحارد كارۋتتس 1893 جىلى تٷسٸرگەن فوتو)
ٷشاۋىز شايقاسى. 1870 ج. 22 ناۋىرىز
كەزدەسكەن جەرٸ – ٷشاۋىز,
شىعاناق تەڭٸز – اينالما...
سەتتٸعۇل
كەزدەسكەن جەر – ٷشاۋىز شىعاناعى,
اراسىندا قوس تاۋدىڭ سىنا-داعى.
قاراكەۋەك-شٷلدٸر مەن ەمدٸ تاۋ تۇر,
اقمايا مەن بٶلەكتاۋ – مىنا جاعى.
كٸلەڭ شىڭنىڭ اراسى – اشىق الاڭ,
تالاي جۇققان تات باسقان تاسىنا قان.
شىعاناققا قانجارداي شانشىلادى
كٷن سەۋلەسٸ شىڭداردان شاشىراعان.
قارايتىن جەر جاي كەزدە قۇمار باسىپ,
تاۋعا سوققان ەر دىبىس شىعانعا اسىپ.
جەردٸڭ بۋىن كٶتەرٸپ كٷننٸڭ نۇرى,
تۇرادى ىلعي قويمالجىڭ مۇنار باسىپ.
تۇرادى ىلعي قويمالجىڭ مۇنار باسىپ,
ساي-سالاعا سٷت سىندى تۇمان قاشىپ.
سۋعا تٷسكەن ٶزٸنٸڭ سۋرەتٸمەن
قاراپ قالعان كٸل وجار شىڭ ارباسىپ.
...ٸشتەن سارباز, سىرتتان شىڭ قاماپ الىپ,
ەۋلٸگٸپ تۇر رۋكين شابالانىپ.
– باسۋرماندار! قۇرتامىن تۇقىمىڭدى! –
دەگەن سٶزٸن جەل كەتتٸ تالاپ الىپ.
كومەندانتى – تورعايدىڭ قامالىنىڭ,
كەلگەنٸنە وسىندا شامالى كٷن.
تورعاي جاقتىڭ قازاعىن توز-توز قىلعان,
ەلٸ قانى كەپكەن جوق جاراعىنىڭ.
پريستاۆ بوپ, پولكوۆنيك شەنٸن الىپ,
تۇلا بويىن جٷر ەدٸ جەلٸك الىپ.
ەكٸ جىلدىڭ سالىعىن بٸر جيناماق,
سول شارۋاعا كٸرٸستٸ ٶڭٸ جانىپ.
كٶز الدىنا كٶگٸس بٸر ٸسٸك جٷرٸپ,
قارار ەدٸ كٶپ جۇرتقا تٷسٸن بۇزىپ.
ماعىناسىن «ۋاقىتشا ەرەجەنٸڭ»
تاعىلارعا قايتپاق ەد تٷسٸندٸرٸپ.
ەربٸر ٸسٸن ەركٸمگە ماقتان قىلعان
يمپەرييا تٶلٸ ەدٸ – اقتان قۇربان.
«زىتادى, – دەپ, – قىرعىزدار مەنٸ كٶرگەن!..» –
عافۋرعا* دا ماقتانعان – ساقتاندىرعان...
*عافۋر قالبين – بي. تٶمەنگٸ ديستانتسييا باسشىسى. زاۋرياد-حورۋنجيي.
كٸجٸنەدٸ سول شەرٸ ەۋلٸگٸپ بٸر,
ٷنٸن باسىپ باراتىر جاۋ بٷرٸپ بۇل.
بار وعىمەن كٶزٸنٸڭ قازاقتى اتىپ,
بار بٸلەتٸن قارعىسىن جاۋدىرىپ تۇر.
باسىن شايقاپ پەندەگە يمەيتۇعىن,
جاۋدىرادى بوقتىقتى, تٷيرەي تٸلٸن.
«كيرگيزگە» اتقان «وعىنىڭ»,
قايدان بٸلسٸن,
بۇل جەردەگٸ قازاققا تيمەيتٸنٸن?!
بۇرىپ قويعان جان-جاققا جاراقتى ەپپەن,
جٷر پريستاۆ جاۋ جاققا قاراپ كەكپەن.
كومەندانتتان قوسىمشا كٶمەك سۇراپ
فورتقا كەشە شاپقىلاپ قاباق* كەتكەن.
ورال جاققا ٷلگەرسە بەرٸپ حابار,
ەسكەردٸ الىپ ۇزاماي كەلٸپ قالار.
و, سول كەزدە شۇبىرعان شيبٶرٸنٸڭ
بويىنداعى جىن ۇرعان جەلٸك تارار.
قوسىم* كەلگەن تىعىلىپ, جىرانى ىقتاپ,
شەندٸ الدىندا قاشاندا ول قۇراعىتپاق...
قاباقپەنەن بٸر كەتكەن قىلىشكەردٸ
ۇستاپ اپتى بٸر «كيرگيز» بۇعالىقتاپ*...
قالىڭ قول بوپ باسارداي قالىڭ شىڭ كەپ,
سىندىرعانداي بولدى ەندٸ ساعىن سىن جەپ.
عافۋر مەنەن جۇمسادى بەيمەمبەتتٸ:
«يسا-دوسان تەز ماعان باعىنسىن!» – دەپ.
دٷربٸسٸمەن رۋكين جاتىر باعىپ,
باردى ەكەۋٸن, ەنەكي, باتىرعا الىپ...
كٶپ ۇزاماي بەيمەمبەت قىرعا تارتتى,
قويدى قولدىڭ ٸشٸندە عافۋر قالىپ.
عافۋر بي قالبىۇلى
– ساتىپ كەتتٸ!..
سٸلٸمتٸك جابايىلار! –
تٶكتٸ تٶرە سٶزدەرٸن انايى بار.
بەيمەمبەتتٸڭ سوڭىنان قۋىپ بٸرەۋ
مىلتىق اتتى!* –
مۇنىسىن قالاي ۇعار?
*قاباق ەرمەمبەتوۆ – پاتشا سەنٸمٸندە ٶتكەن ادام.
*قوسىم مىرزاباەۆ – وتارشىلدار قىزىمەتشٸسٸ.
*باگايدينوۆ دەگەن قىلىشكەردٸ بەيٸمبەت-مەدەت رۋىنان شىققان قالدىبەكۇلى ەسباي بۇعالىقپەن ۇستاپ العان.
بوقتاپ تۇرعان رۋكين ساتقىندارىن
تٷسٸندٸ ەندٸ تاعدىردىڭ تاپ قىلعانىن.
دوسان قۋىپ اقىردى ەلگٸ ادامعا,
قۇشىپ كەتتٸ بەيمەمبەت اتتىڭ جالىن.
جىلجىعانداي اجداھا – وباتىن جال,
شىرپىپ كەلٸپ ۇقسادى سوعاتىنعا, ال...
بۇيرىق بەردٸ رۋكين:
– زەڭبٸرەكتٸ ات!
شاپشاڭ, بارلىق قارۋدان وق اتىڭدار!..
باراباندار كەۋدەسٸن ۇرىپ كەكتٸ,
دار ايىردى سول داۋىس تۇنىق كٶكتٸ.
ۇلىپ كەتتٸ زەڭبٸرەك قايتا-قايتا,
جەر اسپانعا ەپ-سەتتە شىعىپ كەتتٸ!
«قاشار, – دەگەن رۋكين, – ساسار», – دەگەن,
قاھارمەنەن توپ ايتقان وسال ما ٶلەڭ!
شاڭ سەيٸلە بەرگەندە...
و, سۇمدىق-اي,
كەلٸپ قاپتى اعىزىپ دوسان دەگەن!..
كٸرپٸك ۇرا بەرگەندە, قاس قاعىلا
دوسان كەلٸپ قالىپتى قاستارىنا.
جالت بۇرىلدى قۇيىنداي,
سولداتىنىڭ
ەكٸ-ٷشەۋٸن نايزالاپ تاستادى دا!
دوسان بۇعان ٷش شاپتى سول شاپقاننان,
كٶك ساۋىت بار ٷستٸندە مونشاقتانعان.
ٷشٸنشٸدە... جەر قۇشتى زەڭبٸرەكشٸ,
بىت-شىت بولىپ سولداتتار قورشاپ قالعان.
«ۋح, دياۆول!..
بۇل ٶلمەس – سايتان ٶلسە!..»
مۇنداي سيقىر كٶرمەپتٸ, ايتا بەرسە.
باراتقانداي بولاد تا اتتان اۋىپ,
ات ٷستٸندە كەلاتاد – قايتا كٶرسە!
*بەيمەمبەت ماياۇلىنىڭ ٶلٸمٸن باقىتجان قاراتاەۆ: «ورىستاردان بولدى», – دەپ دەلەلدەيدٸ. ال داستاندا ەل جادىنداعى دەرەك پايدالانىلدى (سٶز يەسٸ).
شايقاس كٶرگەن مۇنى دا كٶك كٷيرەيتٸن,
جەزايىردىڭ دوبىمەن كٶپتٸ يلەيتٸن.
سولداتتاردىڭ كەتتٸ ەندٸ ەسٸ شىعىپ:
«ادام ەمەس, سايتان, – دەپ, – وق تيمەيتٸن!..»
بۇيىرعانداي دوسانعا وڭاشا باق,
بارادى دا قولىنا – دارا شاباد.
بەس جٷز سارباز ىعىسقان زەڭبٸرەكتەن
بۇل قىزىقتى تۇر ٷنسٸز تاماشالاپ.
سويقان بولدى مىناۋ بٸر – سوعىسقا جات,
تالاي كٶزدە ٷرەي مەن توعىستى ازاپ.
ويقانداپ جٷر جالعىز ەر:
«كٸمدٸگٸمدٸ
بٸلە جٷرسٸن, – دەگەندەي, – ورىس-قازاق!..»
تاماشالاپ تۇرعان قول جاڭا عانا
قاپتاي ۇشتى...
مىڭعىرعان شاعالا ما?..
رۋكيننٸڭ جانارى كەتتٸ اقشاڭداپ,
لاۋلاپ كەلە جاتقانداي قارا دالا.
جاڭا عانا ەر ەدٸ جاراعى قان,
سالماقشى ەدٸ بۇل ميمىرت دالاعا ىلاڭ.
از ٶمٸردە كەشكەن كٶپ قىزىقتارى
ٶتە شىقتى جارقىلداپ جانارىنان.
كەشە عانا...
پاتشادان شەن العالى
كٶبەلەكتەي بيلەگەن كٶگالداعى.
وياتپاق ەد ۇيقىدان «تٷزەمدەردٸ»,
كٶپ ارمانى قۇريدى-اۋ, وبال-داعى.
«نەتكەن ەل, – دەپ, – ٶربٸگەن جىن-ارالدان?» –
ادايلاردى ٶزٸنە سۇراپ العان.
تۇرعىزباق ەد مىلتىقپەن مىلقاۋ قىردى,
ەدٸلەتسٸز نە دەگەن مىنا جالعان?!
زور بولام دەپ كەلگەندە – سور قاينادى,
بارا جاتىر تارتىلىپ بوربايلارى...
«قىرعىزداردى» جٷرگەندە «تەربيەلەپ»,
بٸر وقيعا تٷستٸ ەسكە تورعايداعى.
كەشە عانا تانىتىپ بٸرازعا اتىن,
تاپتاپ جٷرگەن پٸل بولىپ جۋەز*-جاتىن...
قارىنىن جارىپ قىلىشپەن جٸبەرگەندە,
تٸلٸن تارتپاي قارعاعان بۋاز قاتىن.
جابايىلار كٶزٸنەن ۇشقىن ۇشىپ,
قۇلاي بەرگەن سورلى ەيەل ٸشتٸ قىسىپ.
شار-شار...
قان-قان قۇلاعان شارانانى
اتىپ جاتتى سولداتتار قىشقىرىسىپ.
سول وقيعا تٷسٸپ تۇر نەگە ەسٸنە?
قارعىس قۇيىپ تۇرعانداي تٶبەسٸنە.
قابىنداعان بٸر داۋىس بارادى الىپ,
شارىلداعان سەبيدٸڭ ەلەسٸ مە?..
رۋكيننٸڭ جانارىن قان شالدى دا,
تەز ٶتسە دەپ تٸلەدٸ سارساڭ مىنا...
قايتا اشقاندا كٸرپٸگٸن...
كٶك ساۋىتتى
دوسان كەلٸپ قالىپتى قارسى الدىنا.
جەتتٸ دوسان اتقالى قاھار-تاسىن,
قان جۋعانداي رۋكيننٸڭ ساقال-شاشىن, –
جانالعىشقا جانارى جالىن كۇسقان
كەزەي بەردٸ قولداعى تاپانشاسىن.
تاپانشاسى شاڭق ەتتٸ...
تيدٸ كٸمگە? –
ول جاعى ەندٸ تەڭٸردٸڭ بيلٸگٸندە...
قىرىق سولدات, بەس تٶرە جايراپ قالدى
«ينەبۋازقۇماردان» شٷيگٸنٸندە...
شىڭدى جالاپ تەڭٸزدٸڭ قاندى تٸلٸ,
باستى قىردىڭ تاعى بٸر شاڭدى تٷنٸ.
...رۋكيننٸڭ جاسانعان جاساعىنان
قوسىم-تىڭشى جالعىز-اق قالدى تٸرٸ...
*جۋەز – تىشقاننىڭ بالاسى.
بەيمەمبەت بيدٸڭ بەيٸتٸ
اقكەتٸك قىرعىنى
«...20 جىل... وفيتسەر بولا جٷرٸپ, تالاي سوعىستاردى ٶتكەرە جٷرٸپ, مۇنداي تاباندى دا كٶزسٸز شابۋىلدى كٷتكەن جوق ەدٸم... وسىنداي بٸرنەشە شابۋىل فورتتىڭ تاعدىرىن شەشٸپ كەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ. وندا... نەمەن اياقتالعانىن ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قورقىنىشتى بولدى».
قالا كومەندانتى زەلەنيننٸڭ جازباسىنان
«ماڭعىشلاقتاعى جاعىداي قيىن. قىرعىزدار تٷگەل كٶتەرٸلدٸ... كٶمەك كەرەك!..»
گراف كۋتايسوۆتىڭ كاۆكازداعى ۇلى كنياز ميحايلعا, ۇلى كنيازدىڭ پاتشاعا جٸبەرگەن تەلەگرامماسىنان
جىر قىلىپ كٸم العانىن قاي جەندەتتٸ,
كٶپ سارباز قىردان قۇلاپ, سايدى ٶرلەپتٸ...
مايانىڭ قاسىنا ەكەپ –
تٷبٸجٸككە
جەرلەدٸ ەل كەشەگٸ ٶلگەن بەيمەمبەتتٸ.
بۇيىرماي باۋىرىنان باسقا باقىت,
بەيباق ەر تىنىس تاپتى تاسقا جاتىپ.
دوساننىڭ:
«تيمە!» – دەگەن سٶزٸن ۇقپاي,
«ساتقىن!» – دەپ بٸر تۋىسى تاستادى اتىپ...
بەلگٸسٸز – كٸمدە قالدى قارعىس, كٸنە,
جٷرەگٸن تۋىسىنىڭ ار قىستى ما?..
ەر دوسان جاۋدى جايعاپ جەتكەن شاقتا,
بەيمەمبەت... جٷرە بەردٸ... قان قۇستى دا.
قان قۇستى ەڭ سوڭعى ٸرەت قۇسا-جٷرەك,
دوسان تۇر:
«مىناۋ نەنٸڭ نىشانى?» – دەپ.
...تاۋلاردى جاتتى كٶكتٸڭ پىشاعى ٸرەپ,
جالعان بۇل – نىشانى مەن مىسالى كٶپ.
شەكەسٸ اي-پىشاقتىڭ كەتٸك ازداپ,
جٶنەلدٸ ساربازداردىڭ وتى مازداپ.
ەڭٸرەپ ەلٸن سٷيگەن بار ايىبى,
قوشتاستى ٷنسٸز عانا ەكٸ بوزداق.
...جٸبٸمەي جٷرەكتەگٸ قاتقان قانى,
تۇر, مٸنە, اقكەتٸككە اتتانعالى...
دۋىلداپ قالىڭ سارباز شىعا كەلدٸ
قۋىلداڭ جال استىنان قاپتالداعى.
قاشاننان تٸتٸرەتكەن تەپكٸسٸ قىر,
جارادىڭ, كەكتٸ سٷيەك, تەكتٸ سٸڭٸر!..
سوڭىندا شۇباپ تٶرت جٷز الامانى,
بالاسى ەر شابايدىڭ جەتتٸ سٷگٸر.
دوساننىڭ قۇداسى ەرٸ قۇرمالاسى
ەر سٷگٸر – ەرۋاقتى ەلدٸڭ بٸر بالاسى.
...شايىلىپ كٶڭٸلٸنٸڭ كٸر-نالاسى,
كەتكەندەي تولىپ دەمدە قىر-دالاسى.
تاعى بٸر قوسىلعاسىن ەرٸ كەلٸپ,
باراتىر بوزداقتاردىڭ جەرٸ كەڭٸپ.
قاۋىشقان قاقاقۋلاپ كٶپ داۋىسقا
قاڭعانىڭ تاۋى جاتتى تەبٸرەنٸپ...
كٶپ جٸگٸت سىيماي جٶڭكٸپ جەر تٶسٸنە,
كەتٸككە جەتتٸ جەلٸپ ەرتەسٸنە.
...باراتتى ەلدەعايدا تاۋلار كٶشٸپ,
بۇلتتاردى تەڭدەپ الىپ ٶركەشٸنە...
ەر دوسان قاباقتارىن تٷيدٸ كەنەت,
اينالدى قولباسىعا بيلٸگٸ ەرەك...
الدىندا تەمٸرساۋىت تۇردى قامال,
توقتادى مىڭ الامان شٷيلٸگە كەپ.
...كٷبٸنٸپ تٷنٸمەنەن, تاڭ اتتى اقىر,
ەسكەرٸن كەلە جاتىر قاراپ باتىر.
ەلٸباي, اعاسى العي, ديقان, شٷرەن,
ٶتەگەن, جۇبانيياز, باراق تا تۇر.
جان كٸرٸپ جٷرە بەردٸ الاپقا اقىر,
بٸتەدٸ كٶپ ۇزاماي جاراققا تٸل.
قوساق پەن وجىر, قيىر – كٸل كٶكبٶرٸ,
دەمەگەن, بىقىل, قازان, وراق باتىر.
تۋلاپ كەپ تٸرٸ قان بوپ تەمەم دالا,
تٷسپەكشٸ ٶز ەركٸمەن ارانعا انا –
قاراساي, كٶپماعامبەت, قارامۇرات,
كٷمٸسبەك, جاراس پەنەن جامانبالا.
جۇققاندا بۇلت كٶزٸنٸڭ شىڭعا جاسى,
بۇلانىپ قويا بەردٸ جىلعا باسى.
كٸرپٸكپەن تاس قامالدى كەمٸرٸپ تۇر
قۇتجان مەن تٸلەۋبەرگەن – قۇلبالاسى*...
*قۇلبالاسى – رۋ اتى.
الماۋىت جەر سٷزگەندە جٷگەن كەرٸپ,
تاعى بٸر, كٸم بار, كٸم جوق, تٷگەندەلٸك.
القالاپ ەر دوساندى ورتاعا العان,
جاۋلىنىڭ ٷش بالاسى* تٷگەل كەلٸپ!
پٸر شىققان اۋىل ەد دەپ, بۇل دا اتى بار,
ەل قارار اسار* تۇتقان تۋعا شۇبار.
سول تۋدى اپ جەتٸپتٸ ول دا –
ەر دوساندى
باۋلىعان جاستايىنان پٸل كٶتٸبار*!
ەستٸلٸپ بابا-سارىن كەر دالادان,
قامالعا اجال بولىپ تٶندٸ الامان.
تاپسىنىپ – نار تۇرمامبەت*, دٷر اقبالا*,
جاس مەتجان*, قارت الۋشى*, ەر بالامان*.
دەل قازٸر وتقا تٷسٸپ كٷيەرمەن بوپ,
ەستٸلەد كٶپ ٸشٸنەن كٷي ٶڭمەندەپ.
قالنيياز* دومبىراسىن بەبەۋلەتٸپ,
تىڭداپ تۇر يسا مەنەن بي ەرمەمبەت.
كٷي ەرتٸپ بارا جاتىر تىڭداعاندى,
تٷندە ەسكەر اقىن ايتقان جىرعا قاندى.
وڭعالباي, كٶرەعۇلدار* كٷيٸنٸپ جٷر:
«بٸز سالىپ بەرٸپ ەك, – دەپ, – بۇل قامالدى!..»
جالىنا كٷرەڭ كٷننٸڭ جالىن ٶرگەن
تاڭ اتىپ كەلە جاتىر سارى بەلدەن.
ەسكٸ دوس – مىلتىعىنا تۇر سٷيەنٸپ,
ەرۋاقتى اينازارداي* كەرٸ مەرگەن.
سەۋٸردٸڭ ساي بويىنان جەلٸ كەۋلەپ,
باباۋراپ توقتادى كٷي, ەڭٸرەۋلەپ.
سٷگٸردٸڭ تۋ سىرتىندا سازارىسقان
كٸل اقپان, قۇنانورىس* – تەمٸرٶڭ بەت.
*جاۋلىنىڭ ٷش بالاسى – ەسكەلدٸ, قوسقۇلاق, جارى. ادايدىڭ مۇڭال تاقتاسىنان تارايتىن اتالىقتار.
*اسار سۇپى جەرمەمبەتۇلى – قوسقۇلاق اتالىعىنان. بەكەت اتا ۇرپاعى. تۋبەگٸ.
*كٶتٸبار جاۋلىنىڭ – قوسقۇلاق; تۇرمامبەت, اقبالا – ەسكەلدٸ; مەتجان, الۋشى, بالامان – جارى اتالىقتارىنىڭ بي-باتىرلارى.
*قالنيياز شوپىقۇلى – ادايدىڭ قوساي شالبار تايپاسىنان. جورىق جىراۋى.
*وڭعالباي, كٶرەعۇل قاراجٷسٸپ بالالارى – جارى اۋلىنىڭ مٶرلٸ شەبەرلەرٸ.
*اينازار تاسقىنبايۇلى – ادايدىڭ توبىش بەۋبەك اتالىعىنان. ەرۋاقتى مەرگەن.
*اقپان, قۇنانورىس – رۋ اتتارى.
...قان جاعىپ جاڭا شىققان گٷلدٸ كٶككە,
قىزعالداق, ەلدەن بۇرىن دٸر-دٸر ەتپە!..
كٶپ نايزا قان-شاپاققا اينالدى دا,
كٶتەرٸپ شىعاردى ەپپەن كٷندٸ كٶككە.
تاس قامال تاس تابىتقا اينالا ما?
بۇل ساپار باستار ەكەن قايدا عانا?..
كٷن بٷگٸن ٷركٸتەردەي كەي كٶڭٸلدٸ,
قان تامىپ ەر جەرٸنەن اينالاعا.
ساڭق ەتتٸ دوسان:
– الدىم جاڭا حابار,
شاشىپتى قوسىم-تىڭشى قالاعا جار.
ون سەگٸز زەڭبٸرەكتٸ ٷش جٷز سولدات –
ساقاداي ساي تۇر ەكەن انا قامال!
جٷرمەڭدەر وعان بولا ەستە ٶكٸنٸپ,
جاۋىڭدى ەلسٸز كٶرۋ – مەستەكٸلٸك!
ورىستار قالاشىعى* كٶسەدەگٸ*,
الىپتى «ەرمەن-قالا»* تاس بەكٸنٸپ.
ەرلەرٸم, قالماپ ەدٸ قايدا باسىڭ,
بٷگٸن بٸر قايرات قىلىپ پايداعا اسىڭ?!
تالقانداپ مەيەك, پوشتى, نەن بازاردى,
قامالدىڭ تازارتامىز اينالاسىن.
تەگٸستەپ كەپٸرلەردٸڭ جىن ۇياسىن,
شاشامىز جەلگە بارلىق دٷنيياسىن.
قالدىرماي جاندى جاۋعا,
وسى جەرگە
تاپقاندا ورالامىز كٷن ۇياسىن.
تاس قامال بولادى ەرتەڭ ەرمەگٸمٸز,
دەيمٸسٸڭ ورىستىڭ دا كٶرگەنٸ بٸز!
دالاڭا تامىر جايىپ كەتپەي تۇرىپ,
بٷگٸن بٸر ٸبٸلٸستٸڭ ٶرمەگٸن ٷز!
ەل اداي!
تانۋشى ەدٸ اتىڭدى الاش,
بولسا ەگەر تانىر ما ەدٸ زاتىڭ قوراش?!
جازىقسىز مەرت بولماسىن قاتىن-قالاش,
ۇل-قىزىن تەلٸمٸڭە ال, تاقىمعا باس!
*ورىستار قالاشىعى – نيكولاەۆسك ستانيتساسى.
*كٶسە – مٷيٸس.
*ەرمەن-قالا – ارمياندار سلابودكاسى.
تەكسٸز يت تٶبەڭدە ويناپ تۇلعالانىپ,
تٶرٸڭدە شٸرٸگەنشە قۇر قامالىپ,
جارالعان اتاڭ – نۇردان,
ٶلە كەتسەڭ,
قايتادان قوسىلاسىڭ نۇرعا بارىپ!
شىن جاۋدى كٶرٸپ جەتتٸڭ ارمانىڭا,
ٸلٸنسٸن قاندى شەڭگەل قارماعىڭا.
بٸر قولدى مەن باستايمىن, بٸرٸن – سٷگٸر,
اللانىڭ ٶزٸ يە عوي قالعانىنا!..
...باتىرلار كەتتٸ قولدى دٷرك كٶتەرٸپ,
جٸبەردٸ بۇلت كٶز جاسىن كٷپكە* تٶگٸپ,
كٶردٸ دە بۇلتپەن كٶشكەن كٶپ ساربازدى,
قاقىراپ, قالدى قامال كٷرت جٶتەلٸپ.
باستاۋىن اناۋ قارا دٶڭنەن الىپ,
جارقىلدى قىلىش جٷزٸن جەلگە جانىپ;
«اللالاپ» كٶپ الامان قويا بەردٸ,
قامالدى ەكٸ جاقتاپ سەل بوپ اعىپ.
تەڭٸزدٸڭ بالىعىنا تەگٸن شٶككەن
كٶپ كٶپەس, –
جەرٸ جوق-تىن شەگٸنشەكتەر.
ەر ٷيدٸ اينالدىرعان تاس قامالعا,
جاسانىپ كەلگەن باستا كەلٸمسەكتەر.
تٶندٸرٸپ سولداتقا ەرٸپ قوسا اپاتىن,
قاراشى مىنالاردىڭ ماشاقاتىن!..
قاشاننان كەلٸمسەكتٸڭ ەدەتٸ ەدٸ
تاساڭنان بايىرعى ەلگە تاس اتاتىن!..
تۇر ەدٸ «ارميان-بازار» حاس قالقان بوپ,
قالىپتى اسپان استىن باسقان شاڭ كەپ.
ەكٸ سەڭ الما-كەزەك سوققان شاقتا,
كەتكەنٸ جەل قايىقتاي تاس-تالقان بوپ!
ۋشىعىپ جٷرەكتەگٸ جانعان جارا,
كٷننٸڭ دە جٷزٸ كٷيدٸ قاننان قارا...
تۇسىنان «تٷزەمدەردٸ» ٶتكٸزبەيتٸن,
تۇلپارعا تۋلاق بولدى «ەرمەن-قالا»!
*كٷپ – سۋ ساقتايتىن تابيعي سۋات-قويما.
الامان ويراقان ساپ شەرلٸ جەرگە,
بويداعى ىرىق بەردٸ كەرلٸ جەلگە.
اتتانىپ سۋ تٷبٸنە پوچتا-كەمە,
ماياكتى ەكٸ بٸردەي الدى دەمدە.
شاھاردىڭ وتقا ورانىپ كٶشەلەرٸ,
ساربازدار كٷشٸن قايتا ەسەلەدٸ.
«يت كٸرٸپ, قىرعىز عانا كٸرمەيتٸن جەر» –
قالدى الدا «ورىس-قالا» كٶسەدەگٸ...
تۇرعان جەر – تەڭٸزگە ەنگەن تۇرعىنى الىپ
كەلگەنٸن سەزگەن سىندى قىرعىن انىق...
ەكٸ قول بٸرٸكتٸ دە – نەن كەمەنٸ,
مىسالى, جار-تولقىن بوپ ۇردى بارىپ!
نەن كەمە... كەتتٸ قيراپ سىقىر ەتٸپ,
قاۋساتىپ تولقىن باراد تٷتٸپ ٶتٸپ.
جٶنەلدٸ جالىن جالماپ – جىلىم جۇتىپ,
كٶپ ورىس قولعا تٷستٸ قۇتى كەتٸپ.
نەن كەمە بارا جاتتى كٷيرەپ-سىنىپ,
اسپانعا تٷتٸن-جەلكەن بيلەپ شىعىپ.
القىنعان الامان جٷر
ەربٸر ٷيدەن
جالقىن شاش قىز-قاتىندى سٷيرەپ شىعىپ.
كٷن باتتى كٶكجيەككە بالقىپ اعىپ,
ٷيلەردٸڭ جاتىر قازٸر ارتى جانىپ...
ٶڭكيگەن نەن ورىستار سيگەكتەپ تۇر
الدىندا «كيرگيزداردىڭ» قالتىرانىپ.
قان قۇساپ كٶك تەڭٸزدٸ كٶمگەن اراي...
جەرگە ۇرىپ بٸراز جاۋىن جەڭگەن اداي –
قوزعالىپ بارا جاتتى جەلە-جورتىپ
شٷيلٸنٸڭ سىرتىنداعى دٶڭگە قاراي.
...تاپسىرىپ شەيٸتتەردٸ دالاسىنا,
وت جاعىپ جاتىر تاعى بەرٸ اسىعا.
كەي جٸگٸت «قۇتتى بولسىن» ايتىسىپ جٷر
بٷگٸنگٸ سوعىستا العان جاراسىنا!
سابۋلاپ ۋاقىتشا قالىڭ ٷركٸن,
تٷن باستى تەرەڭ قازىپ قابٸرٸن تىم.
جالعاننان بارادى ٶتٸپ جالىن-قانات
تٷتٸنٸن تاۋعا تىققان تاعى بٸر تٷن.
بۇل تٷن دە ٶتتٸ زاۋلاپ جالىن-قانات,
كٷن شىقتى تىرناعىنىڭ قانىن جالاپ.
شەپ تٷزەپ تاس قامالعا تارتتى سارباز,
تٶسٸندە تۋعان جەردٸڭ دامىلداپ اپ.
كەتپەپتٸ تٷتٸن يسٸ ايماقتى العان,
تٸلٸنگەن باۋىر سىندى ايلاق قان-قان.
كەشەگٸ شۋلى شاھار جاتىر الدا,
بٸر كٷندە تىپ-تيپىل بوپ جايراپ قالعان!
كەپكەندە شٶپ باسىنان شامال جاڭا,
ازىناپ كەتتٸ كەنەت اران-دالا.
تٶرت قۇلاش بيٸكتٸكتەن قان تٷكٸرٸپ,
تٸل بٸتٸپ جٷرە بەردٸ قامالعا دا.
جەر دە ويران,
تاۋىڭ دا ويران,
اسپان دا ويران,
سەت جەتكەن قوس جاققا دا باستار مايدان.
توپ تٷسٸپ – اتقان شاقتا جەردٸ اسپانعا,
شىڭعىرىپ شىڭعا كاراي قاشقان حايۋان.
تاس قامال وت قۇسادى ىسىلداعان,
بارادى تٷتٸن باسىپ ٸشٸن جامان.
بەتٸنٸڭ شٸركەۋٸ بار,
كٶرٸپ تۇرىپ
قانداسقا كەشە قولىن ۇسىنباعان.
ەرينە, قازاقتاردا شىعىن باسىم,
وسىلاي ٶلگەن دۇرىس – قىرىلعاسىن!..
تاس قامال اياسىن با,
اردا قازاق
ٶزٸ كەپ نىساناعا ۇرىنعاسىن!
قازاقتىڭ ويى جوقتاي بٸر دە ٸركٸلمەك,
تاۋىستى قارا بۇلتتى كٷن جىرتىپ جەپ.
ۇرتىنا قىزىل تٸلٸ سىيماي ٸسٸپ,
تاس قالا قاس دالاعا تۇر زٸركٸلدەپ.
ادايىڭ جاتپايدى ەكەن بوي تاسالاپ,
دۇشپانمەن ٶلۋ مۇرات ايقاسا قاپ.
تۇرسا دا وقپەن قىرقىپ, توپپەن ويىپ,
شەگٸنگەن بولادى دا قايتا شاباد!
نەتكەن ەل – جەتۋگە اسىق قورىمىنا?!
تۇتادى سوندا بۇلار نەنٸ مۇرا?..
ٸلٸپ اپ مەرت بولعانىن كەتەدٸ دە,
بٸرٸ ٶلسە, – ونى ۇمتىلاد ورىنىنا!
بۇيىرسا ىرزا سىندى بٷيتٸپ ٶلٸم,
بٸلەدٸ باسىنا ەلٸ ٷي تٸگەرٸن...
اڭداسىپ اتىس سالعان مەرگەندەر جٷر,
قامداسىپ قىرلىسى مەن شيتٸلەرٸن.
شٶل باسار شەربەتتەي-اق قالقىعان قان,
كٸل مۇندار بەزٸپ العان پەركٸ-جاننان.
پايداعا بٷگٸن اسقان سىڭايى بار
كٶپ مىلتىق – كەشە جاۋدان تارتىپ العان.
ەلٸ دە باسپاعانمەن ٸس ٸلگەرٸ,
ىزانى بٸر شىعاردى تٸسٸندەگٸ.
قوس مەرگەن تاس وباعا شىعىپ الىپ,
جاۋدى اتىپ جاتىر قامال ٸشٸندەگٸ.
قىلتادان قيىپ اتىپ كارايعانىن,
پاتشانىڭ جەر قۇشتىرعان تالاي نەنٸن –
تاسالاپ بٸر تۇرعىدا اينازار تۇر,
«تازالاپ» زەڭبٸرەكتٸڭ ماڭايلارىن.
وقپەنەن قۇمدى ەستٸرٸپ, تاۋ تەستٸرٸپ,
قانشاما ىشقىنعانمەن جاۋ سەس قىلىپ,
كٷركٸرٸ زەڭبٸرەكتٸڭ ٷنٸن باسىپ,
قالادى ەر دوساننىڭ داۋسى ەستٸلٸپ!
شىنىمەن قالعان سىندى اپات تٶنٸپ,
جاتقان جوق سولداتتار دا تاقات كٶرٸپ...
شەگٸندٸ ەسٸل ەرلەر امال تاپپاي,
قامالعا ەلدەنەشە تاقاپ كەلٸپ...
كٶرگەن جوق مۇنداي شايقاس تٶسٸ قىردىڭ,
بەلگٸسٸز ايتاتىنى كەسٸگٸن كٸم.
جالعاستى وسى قىرعىن كەشكە دەيٸن,
كەش ەمەس, ٷش كٷن بولدى وسى قىرعىن*!..
*قامال – شابۋىلدىڭ سوڭعى 8 سەۋٸردەگٸ ٷشٸنشٸ كٷنٸ ەر مىلتىقتان ەكٸ مىڭ پاترون, ەر زەڭبٸرەكتەن 25 سنارياد اتقان (سوعىس مەلٸمەتتەرٸنەن).
دۇشپانعا وسى بەتپەن بەرمەسە ىرىق,
تاس قامال قۇلايتىنداي جەرگە سىنىپ...
بولدى ەمٸر ٷشٸنشٸ كٷن شەگٸنۋگە,
بٸر كٷندەي ەس جيناماق كەڭگە شىعىپ.
اقىرى بايلاعان سوڭ باستى اجالعا,
تٷسپەيدٸ وسى جولدان باسقا جولعا.
اعاشتان ەلدەنەشە ساتى جاساپ,
ارعى كٷن تٷندە شاپپاق تاس قامالعا.
باتىرلار بٸر-بٸرٸنە «تورىقپا» دەپ,
توقتادى بەركە, ارىقشا-قورىپقا كەپ.
شٷيلٸنٸڭ سايلارىنان اعاش كەسٸپ,
جٸگٸتتەر قامدانباقشى جورىققا بەك...
گراف كۋتايسوۆپەن شايقاس
«...ٶلكە تٷگەل كٶتەرٸلگەن... وراسان شىعىندارىنا قاراماستان, ەڭسەلەرٸ تٷسپەيدٸ. ولار تٶتەنشە كٷشتٸ, قۇدايعا شٷكٸر, تەك قارۋلارى ناشار. ولارمەن بٸرٸنشٸ كەزدەسكەندە قاتتى شوشىدىق, بٸر دە بٸرەۋٸ قانشا اتساق تا قۇلامايدى. شاۋىپ كەلەدٸ, شاۋىپ كەلەدٸ, ٶلٸ-تٸرٸسٸن ايىرىپ بولار ەمەس, سٶيتسەك, ولار ٶزدەرٸن ەرگە تاڭىپ تاستايدى ەكەن. ادام شوشىرلىق الاسات. مۇنداي الاساپىراندا ەسكەردٸڭ باس-اياعىن جيناپ ۇستاۋ ٶتە قيىن ەدٸ».
گراف كۋتايسوۆتىڭ داعىستانداعى ارمييا قولباسشىسى گەنەرال-مايور مەليكوۆكە تەلەگرامماسىنان
دەل سول تٷنٸ, قاۋپٸ جوق ەشتەڭەدەن,
جاتتى سارباز سامالدا ەسپەلەگەن.
دەل سول تٷنٸ... ەيگٸلٸ كۋتايسوۆ
كەلٸپ تٷستٸ جاعاعا قوس كەمەمەن.
ٶزٸ گراف, پاتشانىڭ جاندارالى,
قانداعالى قاپىسىز سارى دالانى –
جالدامالى جٷز ەلۋ ەسكەرٸ بار,
تٶرت روتا –
«كاۆكازدىق تاڭدامالى».
بولعان جايعا تٷنٸمەن قان قاقىرىپ,
ماڭايىنىڭ بەرٸنە بولدى اقىرىپ.
داۋىلپازىن شالدىرىپ شىقتى قىرعا,
ەزەر-الدا دەگەندە تاڭدى اتىرىپ.
جٷرە بەرمەي مال باعىپ ەۋرەسٸمەن,
جاڭىلىپتى مالعۇندار تەۋبەسٸنەن.
زەڭبٸرەكپەن تٶمپەشتەپ, وقپەن ساباپ,
كەتپەستەي عىپ ٷيرەتپەك مەڭگٸ ەسٸنەن!
سەنۋشٸ ەدٸ گراف تا ٶزٸنە بەك,
جاراپ تۇرعان بۋراداي كەزٸنە كەپ.
ادايلاردى بۇتارلاپ تاستاماققا,
كەلە جاتىر «بٸر كٶرسەت كٶزٸمە!» دەپ.
جورىق ەنٸ كٷركٸرەپ جان-جاعىنان,
جەل ەسەدٸ ەسپەلەپ الدارىنان...
...جاۋدى كٶرٸپ جاسانعان,
بٸر توپ جٸگٸت
جالت بۇرىلدى شٷيلٸنٸڭ اڭعارىنان.
سىنا كٸرمەس سىقىلدى ساپتارىنا
قاراپ گراف, كٶز تٸككەن قاپتالىنا.
شوشىپ كەتتٸ...
سامساعان ساربازدار تۇر,
بەرٸ مٸنٸپ ٷلگەرگەن اتتارىنا.
جاۋعا كەلگەن بايقاماي تاياپ قالاي? –
قاقپانىنا بٸر تٷسسەڭ, – اياپ پا اداي!..
ەسكەرٸنٸڭ ٷندەرٸ ٶشتٸ دەمدە,
ايتىپ كەلگەن ەندەرٸن اياقتاماي.
قانشا ايتقانمەن جات ٶلكە, جات ايماق بۇل,
سولداتتار دا قالعانداي توقايراپ كٸل.
كٶك ساۋىتتى بٸرەۋ تۇر قول الدىندا,
بٸرەۋ بيٸك باسىندا اتويلاپ تۇر.
تاستاماق ەد ادايدى قۇنسىز كٷرەپ,
قازٸر قالاي سىر بەردٸ بۇل سىز جٷرەك?
– اناۋ – دوسان, –
قوسىم كەپ سىبىرلادى, –
جەكپە-جەككە شاقىرىپ تۇر سٸزدٸ! – دەپ.
«شىعىپ ەدٸ دەل بٷگٸن نە تٸلەنٸپ?..»
ساربازدار تۇر – اسپاندى شەتٸ كەرٸپ.
– ا نۋ, جوعال!.. –
«قانداسى قانشا ايتقانمەن,
سىبىرلايدى ساتقىن يت ەكٸلەنٸپ!..»
– مەنٸمەنەن شىقپاق پا? –
بەتسٸز – نەدەن?!
ايت اناعان:
«سٶيلەسپەن كٶپ سٸزبەنەن!
مەن – اقسٷيەك.
پاتشانىڭ بەگزاداسى,
اقسٷيەكتەر شىقپايدى تەكسٸزبەنەن!..»
قوسىم بارىپ ورالدى تٶمەن تٷرمەن,
دوسان بٸر-اق كەسٸپتٸ بەرەن تٸلمەن:
«تاڭداۋلىسىن شىعارسىن!..
ايتپاقشى, ەلگٸ,
اقسٷيەك پە ەد رۋكين دە مەن ٶلتٸرگەن?..»
«كٶرسەتەرمٸن, ا نۋ, گاد, ٶلتٸرگەندٸ, –
جەڭ تٷرگەندٸ!
قول باستاپ جەلپٸنگەندٸ!
شىڭعىس حان مەن تەمٸرلان – ارمان ساعان! –
سودان جۇققان مەن جازام دەرتٸڭدٸ ەندٸ!..»
– اح, جاۋىزدار!
جارالعان جىنمەن ەگٸز,
سٶيلەسەرمٸز, بۇيىرسا, تٷرمەدە بٸز.
شىق, تريفون!
جەۋكەمدەپ تاستا انانى,
وعان دەيٸن شەپ قۇرىپ ٷلگەرەمٸز!
تريفون دا جٶنەلدٸ مۇرتىن بۇراپ,
جيرەن اتى جٷگەنٸن جۇلقىپ جىراق.
كاۆكازداعى ەيگٸلٸ قىلىشكەر-تٸن,
جٷرگەن تالاي بۇلقىنعان سىلقىمعا ۇناپ.
كٶك تەڭسەلدٸ – داۋىستان:
«بەكەت-تەگەن!..» –
قالنيياز تۇر كٶز جاسىن ەتەكتەگەن:
«بٸر شال ٶتتٸ ادايدا بەكەت دەگەن,
پەندەسٸنٸڭ تٸلەگٸن ەكٸ ەتپەگەن!..»
ۇمتىلعاننان ەر دوسان ٶتتٸ اقىرىپ,
كٶزدەرٸنەن كٶك-جاسىل ٶت قاقىرىپ.
بٸر-بٸرٸنە قوس جالىن اعىپ جەتٸپ,
ٶرەلەسٸپ قالعانداي كٶككە اتىلىپ.
تريفوندى ەپ-سەتتە ونشاقتى ۇرىپ,
تاسقا شاشتى قىلىشىن مونشاق قىلىپ...
باۋىرىندا جيرەننٸڭ كەتتٸ بەيباق,
القىمىنان الكٷرەڭ قان شاپتىرىپ...
العى قاتار مىزعىماي سامساپ تۇرىپ,
شەبٸن ورىس ٷلگەردٸ قورشاپ قۇرىپ.
قاساسىنداي ايعىردىڭ زٸل-زەڭبٸرەك
قويا بەردٸ جاپانعا زەر شاپتىرىپ.
قولعا كٶشٸپ بار قايرات ارقا قىسقان,
زاپىراندى شاق كەلدٸ سارقا قۇسقان.
دٷنيەعايىم ورنادى جەر بەتٸندە,
مايدان سىندى مىڭ دييۋ ارپالىسقان!
كٶزدەن مەيٸر بەزٸنٸپ, ويدان يمان,
ٶرت-تاسقىنداي ەكٸ ەسكەر – سايعا قۇيعان.
جانتالاستى – «تاڭداۋلى پاتشا ەسكەرٸ
بارلىق سوعىس ٶنەرٸن بويعا جيعان».
قۋات العان سارىندى دالاسىنان
ادايدى دا كەم دەمە دەل وسىدان.
ەربٸرٸنٸڭ قولىندا جارقىلداپ جٷر
قالعان قۇرال باياعى باباسىنان!
جەردٸڭ شاڭىن اسپانعا شانشىپ ٶرٸپ,
قىلىش ۇرىپ جاتىر جۇرت سەل شٸرەنٸپ.
مىنا قىردا شارپىسقان شاق ەدٸ بۇل
شتىك پەنەن كٶك نايزا قارسى كەلٸپ.
ەندٸ كەلدٸ ەشكٸمدٸ اياماس جەر –
جاۋىن كٶرسٸن! –
شاڭىتپاي, باياۋ ەس, جەل!
...سوعىسپاق ەد تەسٸلمەن كۋتايسوۆ,
ارالاسىپ كەتتٸ اتتى, جاياۋ ەسكەر.
جاننان كٷدەر بەرٸ دە ٷزدٸ بٸلەم,
قىزىل قاننان جاپقانداي تٷزدٸ كٸلەم.
كۋتايسوۆ ورتادا الاقتاپ جٷر,
ايرىلىپ قاپ سوعىستىڭ تٸزگٸنٸنەن.
مانا عانا ماجىراپ جاتقان ايماق
ٶرە تۇرىپ كەتكەندەي قاپتاعايلاپ.
اداي دەگەن نەلەتتەر سوعىسقاندا
تاستايدى ەكەن ٶزدەرٸن اتقا بايلاپ.
تٸرٸ, سٸرە, سالىپ جٷر بۇلاعايدى,
ٶلٸسٸ دە اتپەنەن سىنالايدى.
بولادى ادام – كەنتاۆر كەزدەسكەندەي,
اتسا داعى, شاپسا دا قۇلامايدى.
شەكەسٸنە كٶزدەرٸن شاتىناتىپ,
شەبٸن بۇزىپ ٶتەردەي قاقىراتىپ –
شاۋىپ كەلەد,
توقتاۋسىز شاۋىپ كەلەد,
تٷگەسەرسٸڭ قايسىنىڭ اتىن اتىپ!..
كٶرگەن جوق ەد بۇرىن ول ار كٷيەلەپ,
سان شايقاستىڭ جەڭٸسٸن الدى يەلەپ.
اتى شىققان ەر ەدٸ كۋتايسوۆ –
تالاي شەشەن, شەركەستٸ «تەربيەلەپ».
ەندٸ مىناۋ.., بولماي تۇر ويلاعانى,
كەلە جاتىر جاۋ قاماپ اينالانى.
بٸرٸن تٸرٸ قالدىرماس بۇل تٷرٸمەن,
تىعىلماسا قامالعا – قايدا امالى?..
جاڭا دا بٸر نايزادان جانى قالدى,
تٶنٸپ كەلەد اق قىلىش تاعى قاندى.
بارلىق قولدىڭ كەتەتٸن ٷنٸن باسىپ
دوساننىڭ دا داۋىسىن تانىپ الدى!..
قىلىش, نايزا تٶنگەندە ناجاعايلاپ,
ٷلگەرٸپ جٷر الدى-ارتىن ازار ويلاپ...
«بانديتتەردٸ» قامالدان كٷتٸپ الماي,
شىققان شىعار دەل بٷگٸن اجال ايداپ...
تىنىش تۇرساڭ تٸسٸڭە تٸل شەگەلەپ,
شىعۋىڭا دالاعا كٸم سەبەپ ەد?..
...جاقىن جەردەن شىقتى ەندٸ دوسان داۋسى,
ٶزٸن ٸزدەپ ول دييۋ جٷرسە كەرەك?!
...الداسپانى دوساننىڭ – تٷيە مويناق,
اجال بولىپ جاۋىنا تيەدٸ ويناپ! –
پەرزەنتٸنٸڭ سٷيسٸنٸپ قيمىلىنا,
ارقالانىپ جاتقانداي كيەلٸ ايماق.
جەل كٷشەيدٸ,
قيمىلىن قۇپ الىپ دٶڭ,
قارا قانعا قاقالدى جىرا بٸتكەن!..
زەڭبٸرەكتٸ –
ماڭايىن توز-توز قىلىپ,
سٷگٸر سٷيرەپ كەتتٸ, ەنە, بۇعالىقپەن!
تٷڭٸلەتٸن كٷن بولدى جات جانىنان,
ەلٸ بٸرٸ اۋعان جوق ات جالىنان.
العي, وراق ۇمتىلسا,
ديقان, شٷرەن,
قارامۇرات جەتەدٸ قاپتالىنان.
اقىرعاندا ەر دوسان – القاقىران,
جٸبەرەدٸ قوزدىرىپ ارقانى ۇران.
كٸرگەن جەرٸن كٷيرەتٸپ جٷرە بەرەد
بەس باعىلان –
سوڭىندا التى وعىلان...
قانمەن بٷگٸن قانعانداي دالا شٶلٸ,
بٸر بيٸكتەپ قالعانداي الاسا ٶرٸ.
...سەرگەي دەگەن ۇلىقتى باۋىزداپ, بٷگٸن
كٶپماعامبەت* اتانباق «قاراسەرٸ»!
...ەكٸ جاق تا قانسوقتا – قيدالانىپ,
سان بوزداقتى قىرشىننان قيعانى انىق...
كۋتايسوۆ شەگٸندٸ كەنەت بٸردەن,
ەسكەرٸنٸڭ اياعىن جيناپ الىپ.
كٸل اداي جات – تيگەندە بۇلاعايلاپ,
ار-شىنجىرى ٷزٸلدٸ شىداماي قاپ...
بەگزادالىق نامىسىن سىرتقا تاستاپ,
قاشىپ كٸردٸ قامالعا تىراعايلاپ.
جۇرت الدىندا ناسىرى ون بٷگٸلٸپ,
تىراعايلاپ قامالعا كەلدٸ كٸرٸپ.
قانتالاۋعا تاپ بولىپ جان كٶرمەگەن,
ەسكەرٸنٸڭ شيرەگٸن قولدى قىلىپ..
تاڭدا كەتكەن بيٸك بوپ بار كٸسٸدەن,
كەشكە كەلدٸ... قۋدى اجال شالعىسىمەن.
سارى قولدىڭ سامسىنان ٷرەيٸ ۇشىپ,
تاس قامالدى قۇلىپتاپ الدى ٸشٸنەن!..
...قولدا تۇرعان ايرىلىپ جەندەتٸنەن,
تيگەن سىندى دوسانداي ەرگە تٷلەن.
كٷركٸرەتٸپ, ساربازىن دٷركٸرەتٸپ,
ەكٸ شاپتى قامالعا سول بەتٸمەن!
*بايشاعىر كٶپماعامبەت بەيتەرەكۇلى – باتىر.
...قوڭىزدى الىپ وقتارى – دوڭىزدى اتقان,
باستى ٶكٸنٸش ەرلەردٸ توعىز باتپان. –
كٶكجيەكتٸ كٶمكەرٸپ كٶپ پاروحود,
كەلە جاتتى كٶپ ەسكەر تەڭٸز جاقتان*.
نار قامىستاي تەڭسەلٸپ جەلدٸ كٷنگٸ,
العاش ٸرەت ەڭسەلٸپ ەر بٷگٸلدٸ.
...بەيمەمبەتتٸڭ نەلٸكتەن قان قۇسقانىن,
تار قىسپاعىن دٷنيەنٸڭ ەندٸ بٸلدٸ.
«ەش كەتتٸ, – دەپ, – نەشە كٷن ەتكەنٸمٸز, –
ٶكٸنٸشتٸ يسا تۇر ٶكپەلٸ جٷز. –
الدان شىقتى-اۋ ەنەۋگٸ قاربالاستا
وعىلاندىعا بارا الماي كەتكەنٸمٸز!..»
جاتىر دالا تازالاپ تٶسٸن جەلمەن,
شەگٸندٸ قول, الدىندا كٶسٸلگەن دٶڭ...
كەرٸ جولداس – مىلتىعىن جانىنا الىپ,
مەرت تاۋىپتى اينازار – ەسٸل مەرگەن.
شايقاس ٶتكەن ماناعى اراعا كەپ,
شەيٸتتەرٸن قالدى الىپ – دالا بٶلەپ.
«قىرعىنتٶبە» قوس بٸردەي قالا باردى,
بٸرٸ – «اينازار», بٸرەۋٸ – «قاراوبا» بوپ...
*9-12 سەۋٸر ارالىعىندا فورتقا بٸرنەشە كەمەمەن كاۆكازدان ەلدەنەشە روتا ەسكەر كەلٸپ جەتتٸ.
قىرداعى قيدا
جاز جايلاۋ سارىارقانى الدى ورىس,
قىس قىستاۋ ماڭعىستاۋدان بەرمەي قونىس.
سولداتى الدى-ارتىمدى بٸردەي قاماپ,
ەرۋلەپ وتىرمادىم بٸر كٷن تىنىش...
يسا
قىر جاتىر.
سول باياعى جالاڭاش بەل,
قان قۇستى تورلى اراندا قارا-قاسقا ەل.
ورىنبور, ورال, كاۆكاز, شاعادامنان
ادايدى الدى تٷگەل قاماپ ەسكەر.
كٶپ ەسكەر وت بوپ جالماپ جٷرگەن جەرٸن,
دالاعا جاساپ باقتى بٸلگەندەرٸن.
جىرتقىشتىڭ جۇرتقا ٸستەگەن جازاسىنان
قاشارداي ەرۋاق تاستاپ كٸرگەن كٶرٸن.
«كيرگيزدٸڭ قۋىرىلدى وتقا جانى,
توزاقتا ٶلگەندە دە قاقتالادى». –
«سەۋەگەي» ورىنبورلىق گۋبەرناتور
مينيستر ميليۋتينگە ماقتانادى.
قارا شىڭ – مىنا تۇرعان كٶزٸ كٶردٸ,
جات سالماق بارا جاتىر ەزٸپ ەلدٸ.
ماڭعىستاۋ ەسكەرٸنە قولباسشى بوپ
كنياز مەليكوۆتىڭ ٶزٸ كەلدٸ!
وت جاعىپ تابانىنان, قاقتاپ كٷللٸ,
قازاقتى قولعا تٷسكەن توپتاپ قىردى.
بايكوۆتاي جەندەتٸنەن ٶزٸ شوشىپ,
پاتشا اقىر جانالعىشتى سوتتاپ تىندى!
بۇعاتىن بۇتا تاپپاي ايماق ەندٸ,
قازارىن قالدى بٸلمەي قايدا كٶردٸ.
دۇشپاننان شەن العانىن داڭق كٶرەر
تويتىق پەن سٸمسٸك ساتقىن پايدا بولدى...
دوسان جٷر.
جاۋدىڭ قولى جاعاسىندا,
قاقىراپ قىلىش قايراپ قارا شىڭعا.
جانداستى جەتٸ مەرتە –
مەستەك قۇدىق,
مەلٸبەك,
ماناتانىڭ اراسىندا!
اشىلعان سايىن جاۋدىڭ ارانى ەرمەن,
دوس تاپپاي, كٶمەك كٷتپەي بار ەلەمنەن –
قانشا ٸرەت جاۋ قوسىنىن بٶرٸكتٸردٸ
التى مىڭ ارتىنداعى الامانمەن.
كٷنٸندە كٷنگە شاپتى, تٶسكە ٶرلەدٸ,
شىعىنعان شۋ تارپاڭداي باس بەرمەدٸ...
تٷرٸ جوق تاۋسىلاتىن ورىسىڭنىڭ,
تاجالداي بالالايدى ەسكەرلەرٸ.
جاقىنداپ كەلدٸ قىسپاق جاندى قىسقان,
تىڭشىلار تٸمٸسكٸپ جٷر ەر بۇرىشتان.
قاسىندا الپىس جٸگٸت –
بٸر اۋىلدا
العيدى قاپييادا الدى دۇشپان*.
جوق ەندٸ بۇل دالادا تىعىلار جاي,
بٸرجولا تىنباس ورىس قۇنىن الماي.
قالايدا امان ساقتاپ قالماق كەرەك,
حالىقتى سوڭىنداعى قىرىپ الماي.
قالماسا ۇرانعا دا قان قىزار ەل,
جۇرتىنا كەلتٸرمەۋ جٶن مەڭگٸ زارار.
قول استى حيۋانىڭ –
بۇل عالامدا
توپاننان امان تۇرعان جالعىز ارال.
...كٷيكەننٸڭ تۇر تۇنجىراپ تٶڭٸرەگٸ,
ەۋپٸلدەپ اڭعارىنان جەل ٷرەدٸ...
«ٶتەمٸز حيۋاعا!» –
بٸر اۋىزدان
وسىلاي شەشتٸ كەڭەس جەدٸدەگٸ...
*العي جەلٸمبەتۇلى – دوساننىڭ اعاسى, باتىر كەيٸن يتجەككەندە جٷرٸپ ٶلگەن.
كٷيكەننەن اتتاناردا
كٶك قاباق الا شىڭنىڭ كٶرٸنگەنٸ-اي,
ماناشىم, جٶڭكٸپ استىم بەلٸڭنەن-اي.
قوسارقان-شاقان, سەنەن جٶنەلگەندە,
اقىلدىڭ الپىس ەكٸ بٶلٸنگەنٸ-اي...
يسا
جەلدٸڭ سٶزٸن جٶنەلەد قۇيىن الا,
ەلدٸڭ سٶزٸ كٷيٸكتٸ, كٷيٸ – نالا.
ون مىڭ سارباز قورعاعان اينالاسىن
جٶڭكٸپ كٶشتٸ ٷش مىڭ ٷي حيۋاعا.
ەڭكٸپ كٶشتٸ كٶلبەگەن الا شىڭنان,
مٶڭكٸپ كٶشتٸ كٶلدەنەڭ ماناشىڭنان.
ەلٸ كٶشٸپ,
بەبەۋلەپ جەلٸ جوسىپ,
جەتٸم قالىپ باراتىر دالا شىننان.
كٶك قاباق شىڭ, سام قۇمى التىن قاباق,
ساربازدارعا قالىپتى سالقىن قاراپ.
...بٸر توپ باتىر تۇنجىراپ تۇر يٸرٸلٸپ,
جەلكٸلدەگەن جٸگٸتتٸڭ ارتىندا قاپ.
– ەردٸ ٶلتٸرٸپ,
ادايدى تەڭٸر ۇردى!
وبالىم جوق تٷزدەگٸ تاعى عۇرلى! –
مەمبەتنيياز جۋىپ تۇر اق ساقالىن, –
– جاڭا بٸلدٸم, بەيمەش, – دەپ, – قادٸرٸڭدٸ!..
قالدى قونىس, اتا-جۇرت قييانداي تۇل,
جان-جاراعا بايلاندى تيە الماي تٸل.
ات ٷستٸندە بٷگٸلٸپ بي-باتىرلار,
ماڭعىستاۋىن باسقاعا قييا الماي تۇر.
قىرىق جىل قاشقان اجالدان قورقىتقا انىق,
قاشىپ باراد تاجالدان قورقىپ حالىق.
شاراسىزدىق جەگٸ بوپ جانىن جەگەن
دوسان بەيباق تٷزەلدٸ تولقىپ بارىپ.
تاعى ەۋپٸلدەپ جەدٸنٸڭ كەتتٸ جەلٸ,
جٷرەك قىلىن جەگٸ-مۇڭ جەپ كٷزەدٸ.
ەر دوساننىڭ سونداعى تولعانعانىن
جەل بىلاي دەپ بٸزدەرگە جەتكٸزەدٸ:
«...اينالايىن تارعىل شىڭ,
تارىعا-تارىعا قال سولاي.
داۋسىم سەندە جاڭعىرسىن,
تاۋسىلمايتىن اڭسار-اي.
اينالايىن ورعىل قۇم,
جۇماق ەدٸڭ سەن بۇرىن.
جۇماعىڭا جىن-شايتاندى ەندٸردٸم,
بۇل دا بولسا – كەمدٸگٸم.
جەتٸم قاڭباق قاڭعىرعان,
ساعان ايتار ناز, كٶكەم:
مەنٸڭ قايعىم كٶك ەدٸلٸن الدىرعان
قارعا بويلى قازتۋعاننان از با ەكەن!
ەي, جەسٸر قۇس جەز قاناتى قايرىلعان,
مەنٸمەنەن سەن بە تەڭ! –
اقجايىق پەن قۇم نارىننان ايرىلعان
ماحامبەتتەن مەنٸڭ مۇڭىم كەم بە ەكەن?!
وراق, ماماي, تەلاعىس,
سەن دە قاشتىڭ بۇل قىردان.
ٶزدەرٸڭنەن كٶشپەگەن ەكەم مەن الىس, –
جۇرتىڭدا قالىپ شىڭعىرعان.
قالاي قالام بۇل كٶشتەن,
قالاي قييام بۇل جەردٸ?
قارا ارباعا مٸنگەسكەن
قارا جۇرتقا قايعىسى بٶتەن قۇل كەلدٸ.
قارۋدى قارعا ٸلگەنمٸن,
ٸرٸمەۋٸن تٸلەپ ٸرگەمنٸڭ.
تاپ وسىلاي بولاتىنىن بٸلگەنمٸن,
قارا بۋرىل اتقا قاھارلانىپ مٸنگەن كٷن!
«ەۋليەمدٸ ەزەزٸلگە باستىرمان!» –
دەگەن كەشە ورىنداماي سەرتٸمدٸ,
بوسىپ بارام بوس قىردان,
ەلگە بەرٸپ ەركٸمدٸ.
كەشٸرە گٶر, ٷش جٷز الپىس ەۋليە!
كەشٸرە گٶر, پٸر بەكەت! –
سەن بولا گٶر جاۋعا يە,
ٷمٸت ٷزٸپ جٷرمە تەك!
جان مونشاعىن كٶككە ٷزسەم,
قاناتىڭمەن سٷرتەم دەمە, ەي, قۇسىم!
مىنا جۇرتتى بٸر قاراعا جەتكٸزسەم,
قاراپ جاتار دەيمٸسٸڭ!
تۇلپارىمدى ەڭ اقىرعى تويعا جاراتىپ,
بولعان شاقتا بوران كٷن –
الداسپاننىڭ ازۋلارىن ايعا جالاتىپ,
بٸر اينالىپ سوعارمىن!
قوش, ماڭعىستاۋ, مەنٸڭ جۇپار توزاعىم!
جۇماعىڭا جىن ٷيٸر!
تٸرٸ جەتسە توز-توز بولعان توزاڭىم,
قوتانىڭا قۇم يٸرمە, شىڭ يٸر!
ساتقىن دا شىعار,
جات ايتقان ٷيرەتٸپ ٶلەڭٸن,
دۇشپانىممەن قوس بولمان.
ٶزٸڭە كەلٸپ كەبٸنٸمدٸ سٷيرەتٸپ ٶلەمٸن! –
قوش, ەزٸرشە!
قوش, جالعان!..»
...كٶش جولىنا بٸرجولا بەتتٸ بۇرىپ,
دوسان اتىن تەبٸنٸپ كەتتٸ جٷرٸپ.
جەل ٷرەدٸ جابىسىپ شالعايىندا,
ماڭدايىندا قابىسىپ كٶك تۇر ۇلىپ...
حيۋادا
بٸز كەتتٸك قاپىلىستا قىرعا قاراي,
حيۋا, بەسقالا مەن سىرعا قاراي.
قالىڭ ەل – ماڭعىستاۋىم, قوش بولا تۇر,
باقىتتىڭ ماڭدايىمدا تۇرماعانى-اي.
يسا
...حيۋا!
سول باياعى حيۋاسىڭ,
سەن نەگە بٷگٸن مۇنشا بۇيىعاسىڭ?..
ەرٸتٸپ تاڭدايىڭدا وتىرسىڭ با
بازاردىڭ جٷزٸمٸ مەن ميۋاسىن?..
حيۋا!
سول باياعى شاھارسىڭ سەن,
كەيدە بال, ال كەي كەزدە زەھارسىڭ سەن!
كەي كەزدە قىزدان جۇمباق موپ-موماقان,
كەي كەزدە زەرٸن شاشقان قاھارسىڭ سەن!
سەن كەيدە دەرۋٸش بوپ سەندەلەسٸڭ,
سەن كەيدە عالىم بولىپ تەربەنەسٸڭ.
ٶزٸڭە شىرق اينالىپ كەلە بەرەم,
ٶزٸڭدەي بٸر شاھاردى بەرمەگەسٸن.
قازاقتىڭ تەسپەي سورعان تۋ دالاسىن
جەتەمٸن جەرمەڭكە بوپ شۋلاعاسىن.
تولتىرام سەنەن قونىش-قورجىنىمدى,
تۋ دالام سەندەي شاھار تۋماعاسىن!
سىقىلدى ەڭ بٸر جاقىن تۋمالاسىم,
كٷلەسٸڭ,
مۇڭاياسىڭ,
قۋلاناسىڭ.
شاقىرىپ الاسىڭ دا كٷمبەزٸڭە,
سەن كەيدە ٷزەڭگٸمە ۋ جاعاسىڭ!..
بەز بٸردە سۇلۋ قىز بوپ قاسىڭ قاعىپ,
بەز بٸردە جەندەت بولىپ تاسىرلانىپ,
ٶتكەنسٸڭ تالاي مەنٸڭ قويىنىمنان,
كەتكەنسٸڭ مويىنىمنان باسىمدى الىپ!..
...حيۋا.
سەندٸ شاھار سول باياعى,
ٷزٸلە قويماعانداي بوربايى ەلٸ.
الدىرىپ اتاجۇرتىن اۋىپ كەلگەن
ادايعا قايىرشىلار قول جايادى.
كٷمبەزدەر كٷمبٸرلەيدٸ – ات كٸسٸنەپ,
تاس كٶشە.
تاعاسىز ات.
جات كٸسٸ كٶپ.
...سٷگٸردٸڭ الاقانى قىشىپ كەلەد,
تۇراتىن شاھار كٶرسە شاپقىسى كەپ!
قىزىل ٷي – قىزعالداقتاي قاۋىزى قان,
قىشقىرىپ تٶبەسٸندە تاۋىق-ۇزان;
سىڭسىپ تۇر كٶك مونشاقتاي قالىڭ كٷمبەز
اسپاننىڭ تٷسٸپ قالعان اۋىزىنان!
حيۋا جاقىنعا دا, جاتقا دا ىنتىق,
كٷمبەزٸن بەرەر سىندى حاققا جىرتىپ.
...ازاننان مۇنارادا مەزٸن ايتقان
كەلەدٸ كەيبٸرٸنٸڭ اتتارى ٷركٸپ.
...مەسساعان!
پەرەنجٸلٸ قىزدى قارا!–
اياعىن شاپشاڭ باسىپ ٷزدٸ قارا...
اللاعا سەلەمدەرٸن جەتكٸزەردەي
اسپانعا سٸڭٸپ كەتكەن جٷز مۇنارا.
«قالتاسىن قالامىن, دەپ, قالاي ٷپتەپ?!» –
بۇلاردى قىزىقتاعان حالايىق كٶپ...
كٸدٸردٸ:
«كەجٸ* مەنەن قۇلباراققا*
الدىمەن دۇعا قىلىپ الايىق», – دەپ...
شەر تاڭسىق ساحارانىڭ ادايىنا,
ٶتەدٸ ٷركە قاراپ ماڭايىنا.
بەتتەرٸن ات ٷستٸندە سيپاپ كەلەد,
تەجٸم عىپ پالۋان ماحمۇت* سارايىنا.
*كەجٸ ٷرگەنٸشبايۇلى, *قۇلباراق تابىلدىۇلى – حالىق باتىرلارى. باستارى حيۋادا جەرلەنگەن.
*پالۋان ماحمۇت – شىعىستىڭ سوفى-شايىرى (XIII ع.)
جەتتٸ اقىر اتاجان حان سارايىنا,
ىسقىرا ىزعار شاشقان ماڭايىنا.
تۇرعانداي مۇنارا دا ٷركە قاراپ,
جاپاننان جاڭا جەتكەن جابايىعا...
ناي سەمٸز – دومالانعان دوپ قۇساعان
تاقتاعى اتاجانعا جەتتٸ سودان –
ەرمەمبەت, يسا, عافۋر, مەمبەتنيياز
باستاعان ەل كەلەسٸ – جەتپٸس ادام.
ەۋەلٸ قارسى الدى حان تىمىرايىپ,
بوتاسى تەرٸس كەلٸپ – قىڭىرايىپ.
پەندە بوپ دەرگەھىنا كەپ تۇرعاسىن,
اردا اداي كٶرمەگەندەي مۇنى دا ايىپ.
«تاپ قىلدى-اۋ بۇل قورلىققا, قۇداي الماي,
بولماپ ەم شىنى مٷسٸر بۇلاي, اللا-اي...»
الدىندا «تەڭٸر» تۇرسا تايسالمايتىن
قالنيياز سٶيلەپ كەتتٸ شىداي الماي:
« – ۋا, تاقسىر, حان يەم! –
بەرەيٸن جٷرٸس دەرەگٸن.
مەن جايىمدى بٸلدٸرسەم,
تٷسٸنەرسٸڭ سەبەبٸن.
ساحىرا جايلاۋ, كەڭ قونىس –
ەركٸن ٶسكەن ەل ەدٸم.
بۇل كٷندەرٸ بولعاندا,
بولماي تۇر مەنٸڭ دەگەنٸم.
دەۋٸمشار مەن قۇداباي –
جىعىلعاسىن ٶرەنٸم;
يساتاي مەن ماحامبەت –
قولعا تٷسٸپ قورلانىپ,
قۇلاعاسىن تٸرەۋٸم.
دوپ پەنەن وققا دەرمەن جوق,
تابادى ەكەن كەرەگٸن.
جەڭٸلٸپ ەمەس, شەگٸنٸپ,
الدىڭا كەلدٸ, مٸنەكي,
دوسان مەن يسا بەرەنٸم.
كٶرٸپ جەتتٸك ارمانسىز
اق پاتشانىڭ ەلەگٸن...
...ارجاعىم الاش ۇراندى,
ەل ەدٸك بايتاق – قۇرالدى.
قۇرالىم تارقاپ بٷگٸندە,
كٶرگەنمٸن قيعاش زاماندى.
اتاقونىس – ماڭعىستاۋ,
ورىس الدى دالامدى.
تۋىن جىعىپ ەرلەردٸڭ,
جىلاتىپ قاتىن-بالامدى.
ورىستان قاشىپ ىعىستاپ,
جەتٸپ ەدٸك جەرٸڭە –
ساعالاۋعا پاناڭدى.
ٶزٸمسٸنٸپ كەلگەندە,
قيمايسىڭ با قاراڭدى?
حان كٶتەرگەن قازاق ەك
شىڭعىس حان – ارعى باباڭدى!..*»
– جە, جە, جە!..
ۇعىنىقتى. دٷشتٸم* بەرٸن,
زور شايىر, ەندٸ ماعان مۇشتى ۇرماعىن.
بٷگٸنشە مەيمانسىڭدار.
ەرتەڭگٸ كٷن
شەشەرمٸز بٸرگە وتىرىپ ٸستٸڭ مەنٸن...
جاتقام جوق الدارىڭدا مەن شٸرەنٸپ,
قالماڭدار جاڭاعىمدى ەرسٸ كٶرٸپ.
كٸشكەنە شارشاڭقىراپ وتىر ەدٸم,
پارسى مەن اعىلشىننان ەلشٸ كەلٸپ...
بٸتپەس-دٷر مۇنىمەن دە بٸزدٸك شۇرقان,
دەمەڭٸز, قازاق ۇلى, سٸزدٸك سىر تاڭ, –
كەپ-كەشە وسى جەردەن كەتتٸ اتتانىپ
بالاسى حان كەنەنٸڭ سىزدىق سۇلتان...
«ەر سىزدىق?!.»
«كەتتٸ اتتانىپ?..»
ەتتەگەنە!..
ەسٸل ەر ەندٸ قايتىپ تاپ كەلە مە?..
ٶڭشەڭ ەر ٶكٸنٸشپەن قاراپ قاپتى,
ٶڭكيٸپ تاقتا وتىرعان جات تٶرەگە...
*بۇل جىر اتاجان حانعا ايتقان قالنييازدىڭ ٶز تولعاۋىنان ٷزٸندٸ.
*دٷشتٸم (تٷركم.) – تٷسٸندٸم.
...تار جەردە قالنييازداي كٶكجەندەت جوق,
تەز جاقتى تٸلمەن كٶسەپ سٶنگەندٸ وت بوپ.
ەرتەسٸن – دوسان باتىر تٷمەنباسى,
عافۋر بي شىقتى حاننان – بەگلەر-بەك بوپ!
كٶزدەرٸ ٷيرەنٸسٸپ ەرسٸ سەنگە,
قوندى ەندٸ تۇماق پەنەن قوڭسى سەلدە.
باياعى دەۋلەتكەرەي بەك* ٶلەتٸن –
بي يسا ەمٸر بولدى بورسى*-شەرگە!..
...ۇمىت بوپ كٶپتەن كٶرگەن بٷگٸن جاپا,
ارقايىن كٷلدٸ كٶپ جۇرت تىعىندى اتا.
ٷلكەندەر قام ويلاپ جٷر:
«حيۋا بۇل –
بەرمەگەن ماحامبەت پەن سىرىمعا وپا...»
كەشەدەن مەيٸن سٶيلەپ سالعان قۇرىق
حان سىرىن وتىر بيلەر بولجال قىلىپ:
«عافۋرعا سالىقتى ارتىپ,
ال دوساندى
جۇمساماق ورىستارعا قانجار قىلىپ...»
*دەۋلەتكەرەي بەك – قاباردا بەگٸ, 1-پەتر پاتشانىڭ ەسكەرباسى ا.بەكوۆيچ-چەركاسسكيي. حيۋا حانى شەرعازىنىڭ قولىنان حورەزمدەگٸ اتاقتى «بەس قالانىڭ» بٸرٸ بورسىدا (پورسى) وپات تاپتى (1717 ج.)
سٷگٸردٸڭ ٶلٸمٸ. يتٸبايداعى ۇرىس
كەشەگٸ ٷزەڭگٸلەس ەرلەرٸمنەن
كٶنەدە سٷگٸر مەنەن ەسەن قالدى...
قالنيياز
...جەتٸم تاستاپ كەتسە دە قاسقا بەلدٸ,
بٸر قاراعا جەتكٸزدٸ استانا ەلدٸ...
اينالادان اق پاتشا تورىن كۇرىپ,
حيۋانى بۇلت تورلاي باستادى ەندٸ.
سٷيەنگەنمەن اق مويناق – بەرەنٸنە,
جالاڭ قايرات ەندٸ ەلگە بەرەدٸ نە?
قورعالاعان ساسقاندار بۇتاعىنا –
جاسىل تٷسەر سىقىلدى تەرەگٸنە.
تارتىپ توپان تۇڭعۇيىق تەرەڭٸنە,
جٷرگٸزەرگە جەتكەندەي دەگەنٸنە.
سەنٸپ مٸنگەن قايىعى حيۋا ەدٸ,
سىزات تٷستٸ قۇرساۋلى كەمەرٸنە.
جىن-زەڭبٸرەك كٷركٸلدەپ اتتاپ بەرمەن,
جەتەتٸندەي بٸر قاۋٸپ قاپتاپ بەلدەن.
تەڭٸر تەرٸس اينالا باستاعانداي
حيۋانى نەشە ٸرەت ساقتاپ كەلگەن*.
*ۇزىن پەتر پاتشادان باستاپ, رۋسييا تاراپىنان حيۋاعا ەلدەنەشە جورىق جاسالىپ, بەرٸ دە تٷرلٸ سەتسٸزدٸكتەرگە ۇشىراعان. ورىس مەملەكەتٸ رەسمي تٷردە «پولوسا وتچۋجدەنييا» دەپ اتاپ كەتكەن اداي دالاسى – بوساعاسى حيۋادان باستالاتىن شىعىس ەلدەرٸن ورىس ەكسپانسيياسىنان بٸرنەشە عاسىر قورعاپ كەلگەنٸن تالاي تۇلعالى تاريحشىلار مويىنداعان.
اتاجاننىڭ شىراعى ەرەڭ جانىپ,
جٷرگەن جايى بار ەزٸر سەلەمدٸ الىپ.
اق پاتشانىڭ دابىسى كٷننەن-كٷنگە
بارا جاتىر دٷڭكٸلدەپ ەلەمدٸ الىپ.
جٶنگە كٶشٸپ ەكٸ ەلدٸڭ اراپشىسى,
تۇر دوساننىڭ ماڭايعا تاراپ سۇسى.
مۇنىڭ اتى ەستٸلسە, جىم بولادى
تٷركپەندەردٸڭ تٷن باققان قاراقشىسى..
جازالانىپ – جٷرگەندەر ارانداتىپ,
جالداپتاردى تاستاتتى تاباندا اتىپ...
جەم, ٷستٸرتكە جورتۋىل سالدى نەشە,
جان بەرمەككە بولا ما قاراپ جاتىپ!
جاتقان سەتتە دالاسىن وتقا وراپ سۇم,
«ەلٸم» دەگەن ەر قالاي تەككە جاتسىن!
قيماي قاراپ, بيعامال قايرىلادى,
كٶز ۇشىنان كٶرٸنسە كٶك بالاق شىڭ.
كٶك قاباق شىڭ...
جٷر مە ەكەن ارقارى امان? –
كٷن تۋار ما ورالار ورتاڭا امان?..
...شىقتى باتىر سان مەرتە تٷرٸپ ايداپ,
ەسكەرلەرٸن پاتشانىڭ ەل تالاعان...
تاجال كەلەد جاقىنداپ تاپ-تاپ بەرٸپ,
جالعىز قارپىپ بارلىعىن قاپپاق كەلٸپ.
...وسى جولى اتتاندى
جەم بويىندا
جاراقتانعان قامالدى شاپپاق بولىپ.
تەككە وتىرماي «ورىس كەپ قالدى عوي» دەپ,
«توقتاي بەرسٸن, – دەگەن وي, – الدى ٸرەيلەپ».
بەس جٷز جٸگٸت شىقتى ەرتٸپ بار بولعانى,
ەر سٷگٸر بار – جولداسى قاندى كٶيلەك.
بٸرٸكتٸرمەي ورىستىڭ جەتٸ كٷشٸن*,
شاما جەتسە, شاپپاق كٸل بەكٸنٸسٸن.
از الامان ەرتٸپ جٷر –
جەۋكەمدەي ساپ
كٶز جازدىرىپ تەزٸرەك كەتۋ ٷشٸن...
*ورىنبور, ورال, كاۆكاز, تٷركٸستان, جەم بويى, ماڭعىستاۋ, شاعادامداعى ورىس ەسكەرلەرٸ مەڭزەلٸپ وتىر.
...قاس تا جالعان, دٷنيە-اي, دوس تا جالعان! –
ورىندالا بەرە مە باستاعى ارمان...
مىڭ قارالدى قالتامان تاپ بەرگەنٸ,
قىرعا شىعام دەگەندە قاسقاجولدان!
ەلدٸ دۇشپان جاتقاندا قابات قاماپ,
جابىسۋى-اي بۇلاردىڭ جاراققا جات.
كەپٸر باستان شالعاندا,
«مۇسىلمانى»
قالماقشى عوي ول دا ەندٸ بالاقتان اپ.
بٷكتەتٸلە جازىلىپ اقتاڭگەرٸ
سٷگٸر قولعا اقىرىپ:
– اتتان! – دەدٸ...
قانى قاتقان سىرتىنان قاراقشىلار
وسى بولدى قاپىسىن تاپقان جەرٸ.
شىققان جەبە – كٸرٸستەن زىڭىرانىپ,
بارىپ قالدى دۇشپانعا سٷگٸر اعىپ.
شىداي الماي, دوسان دا تەبٸندٸ اتىن,
كەتپەكشٸ-تٸن ەسكەرٸن بۇرىپ الىپ.
جاۋدى كٶرسە, كەتەتٸن ٶلگەنشە ەركٸ,
قايران سٷگٸر, قايرىلماس سٶنگەنشە ٶرتٸ.
ۇستاپ قالعان دوساندى:
«مۇسىلمانعا
قول كٶتەرمەن!» – دەپ باستا بەرگەن سەرتٸ.
تاڭداۋشى ەدٸ كەلگەن كٷن قازا نەنٸ?!
كٷيرەر بولدى-اۋ الاشتىڭ ازالى ەلٸ. –
سٷگٸر قۇلاپ باراتتى اتتان اعىپ,
قاعىندىسىن دەل تاۋىپ اجال وعى!
«الىم كٶرٸپ جٷر ەكەن مەنٸ بۇلار,
ەلٸ سەندٸك دوساننىڭ جەلٸگٸ بار.
ساداعا كەت – دٸنٸمنەن!..
بۇل – كەپٸرلٸك!..
سٷگٸر ٶلسە, سەرتٸمنٸڭ نە كۇنى بار?!
شوندانايى شويرىلسا كەرٸ قاسقىر,
تانىتپاي ما يتتەرگە تانىماس تٷر?
تانىماس تٷر تانىتسام تٷسٸنبەيسٸڭ,
كٶرسەتەيٸن,
سەرتٸمنٸڭ كەرٸ باسقىر!..»
كٶزٸن ەردٸڭ قان باستى – سٷگٸر ٶلٸپ,
كٶك ساۋىتىن كەۋدەنٸڭ تٷگٸ كەرٸپ.
بۇلاعايدى سالعاندا اقىرىپ كەپ,
قويا بەردٸ كٷدەر شىڭ كٷڭٸرەنٸپ!
قارا بۇلتشا الا شاڭ تۇتىپ كٶكتٸ,
تۇتقان بۇلتتى بٸر جاسىن تٷتٸپ كەتتٸ –
تۋ-تالاقاي قىلىپ جٷر تٷرٸپ ايداپ,
ٶزەگٸنە قۇلاعان جۇتىپ كەكتٸ.
بار ەرۋاعى باتىردىڭ كەتتٸ قىسىپ,
بويعا جيعان دۇشپانعا كەكتٸ قۇسىپ...
بۋرىل تۇلپار شويرىلدى تۇڭعىش ٸرەت,
بۇرا قاشقان بٸرەۋگە سوقتىعىسىپ.
العاش ٸرەت سٷرٸندٸ ات جولدا جٷرٸپ,
شىعىپ پا ەدٸ وسى جول سورعا مٸنٸپ?..
اتتى جىقپاي نايزامەن قالدى تٸرەپ,
كەتتٸ نايزا تۇراعى قولعا كٸرٸپ...
جاتپاسا دا تاپ قازٸر تۋى قۇلاپ,
جامان ىرىم باستادى بۋىرىل ات.
الاقانىن ايىرىپ قان شاپشىتقان
قايتا ۇمتىلدى نايزانى سۋىرىپ اپ...
تاعى قانمەن شايىنىپ مايسا دالا,
قان تٸلەنٸپ كٶرٸندٸ اي-شاعالا...
ٶلگەنٸ – ٶلدٸ.
قالعانى قاراقشىنىڭ
سٸڭٸپ-سٸڭٸپ جوعالدى ساي-سالاعا.
باياۋ بوزداپ جەلمەنەن تٷيە-قىرات,
بٸر-بٸرٸنە شٶگٸپتٸ سٷيەنٸپ اپ...
«نوعاي-يشان»* قاۋىمعا كويماق بولدى
ەتٸن ارشىپ, سٷگٸردٸڭ سٷيەگٸن اپ.
جان سەرٸگٸن قييۋشى ەد كٸم ٶلٸمگە?–
تەك جۇبانىش – ٶلدٸ ەلدٸڭ تٸلەگٸندە!
دەدٸ قيىر*, سٷيەكتٸ تازالاعان:
«ٷش تال قىل بار باسى ايرىق – جٷرەگٸندە!..»
*نوعاي-يشان – كٶنە ٷرگەنٸشتەگٸ ەۋليە.
*قيىر جٷسٸپۇلى – باتىر. دوساننىڭ تۋىسى. ٶتە بٸربەتكەي ادام بولعان.
«بەسە, بەسە!
ەر سٷگٸر – سەنگەن ەرٸم,
قالاي جەرگە سىيعانسىڭ, –
سەندە – نە مٸن!..
سەن – شەيٸتسٸڭ!
نىشانمەن جاراتادى
قۇداي ٶزٸ قالاعان پەندەلەرٸن!..»
...تٷن تىنىستاپ,
باسقاندا قىر اپتىعىن,
جاتتى سارباز تٶسەنٸپ قۇماق تٷگٸن.
تاڭ شولپانى تامىپ تۇر...
ۇيقىسىنان
دوسان باتىر وياندى جىلاپ بٷگٸن.
ەر داۋسىنان شوشىنىپ وياندى جۇرت,
كٷن قىلتيدى كەز تاۋدان قويانجىرىق...
قوس سەرٸگٸ – يسا مەن ەرمەمبەتكە
وتىر دوسان كٶرگەنٸن بايان قىلىپ.
– ەي, جٸگٸتتەر!
قورعاعان ەل نامىسىن,
قاشتى ەرۋاعىم! –
سالعانداي اللا قىسىم.
بەزدٸ بٷگٸن! –
بار ەدٸ جەبەپ جٷرگەن
قوس اققۋ مەن جانىمدا جولبارىسىم...
جولبارىسىم – جونىنىڭ تٷگٸ قارا
قاشتى تەرٸس, قۇيرىقپەن ۇرىپ الا.
«دوسان!
سەرتتەن سەن تايساڭ,
بٸز دە تايدىق!» –
دەپ قوس اققۋ كەتتٸ ۇشىپ قۇبىلاعا.
كەسكەن سىندى بٸرجولا كەسٸمدٸ اللا,
سەندەردٸ ەندٸ ۇستايمىن نەسٸن جانعا?! –
ٶيتٸپ-بٷيتٸپ ورىستىڭ اۋزىن الىپ,
ەل تابىڭدار, جٸگٸتتەر, ەسٸڭ باردا!..
قالعان دوسان بٷگٸلٸپ – قاڭقاداي جات,
كەتتٸ تاعى كٸسٸنەپ تارپاڭ ايماق –
كەشە كەتكەن شولعىنشى «جاۋ شاپتىلاپ!» –
جەتتٸ شاۋىپ اتوي ساپ سارتابايلاپ.
تالىپ جەتٸپ, اتىنان تٷستٸ ەرٸنٸپ,
بويىن ەزەر جينادى ٷش كەرٸلٸپ:
– كەنشٸن-اتام اۋىلىن يتٸبايدا
قاماپ جاتىر جاندارال ٷسكٶبٸلٸپ*!
*ٷسكٶبٸلٸپ – م.د. سكوبەلەۆ (1843 – 1882). ەزٸر پولكوۆنيك, كەيٸننەن ورىستىڭ ۇلى قولباسشىسى اتاندى.
– ساۋاپ بولعان!.. –
جانارى بۇرشاقتانا,
تۇردى قيىر جٷزٸن كەك قۇرساپ قارا, –
تەڭ جارتىسى سولار ەد – كەشەگٸنٸڭ,
مەن بارمايمىن, جاۋ ەمەس, جىن شاپسا دا!
تۋىسقان دەپ, قاپىدا تاعى قالدىق,
كەپٸرگە قوس بولار ما ارى بار جۇرت?!
قايرايدى دا جٷرەدٸ قارا قانجار,
ەل ادايدىڭ ەڭ ەلسٸز شاعىن اڭدىپ.
شەككەن سودان, ۇمىت پا, سونشا قايعىم? –
كەشەگٸنٸ ايت!
باسقاسىن سوڭ سانايمىن! –
تەكەباي مەن جاندەۋلەت, كەشە – سٷگٸر! –
ٷش پەرزەنتٸن مەرت قىلدى ەر شابايدىڭ!
– اشۋىڭا, ەي, قيىر, ارىن قوسپا,
جاعالاسا جاتارسىڭ جالىڭ بوستا.
جاۋىقسا دا – جات ەمەس, قارىنداس قوي,
ٶكپە جٷرەر,
كەك جٷرمەس – قارىنداسقا!..
قانعا تاعى, جٸگٸتتەر, بويانامىز,
قالدى جاۋدان ايايتىن قاي ارامىز?!
قارىنداستىڭ داۋىسىن ەستٸپ تۇرىپ,
قالاي جاتقا تالاتىپ قويا الامىز?! –
دەدٸ دوسان, بٸرجولا تٷيٸن بەكٸپ,
جٷرٸپ كەتتٸ جٷز بۇرماس كٷيٸندە تٸك.
...اتتىڭ جالىن كٷيدٸرٸپ ىزا جاسى,
قول سوڭىندا باراتتى قيىر كەتٸپ...
جاراعان ات بۇلانىپ قاتتى جەلٸپ,
«بەرە گٶر, – دەپ, – بٸر اللا, سەتتٸ جورىق!» –
شەرۋلەگەن ەسكەرگە يتٸبايدا
شىعا كەلٸپ كەزەڭنەن, شاپتى كەلٸپ.
قىز-قاتىنعا ەرمەككە ساۋدىرىپ قوي,
وفيتسەرلەر جٷر ەدٸ ەۋلٸگٸپ كەي.
جەر استىنان اعىزىپ شىعا كەلگەن
قاپى قالدى ورىستار جاۋدى كٷتپەي.
كٶكمويناقتار كەلەدٸ اقتارىلىپ,
بۇل بەتٸمەن ٶتەردەي تاپتاپ ۇرىپ.
ەلدٸ تاستاپ, سىتىلىپ شىعا بەردٸ
ٷلگەرگەنٸ سولداتتىڭ اتقا مٸنٸپ.
الا شاڭنان اسپانعا بۇلت ٷيٸرٸپ
جەتتٸ الامان,
جەلٸسٸن جىلقى قيىپ...
اقبوز اتتى جاندارال ويناقتاپ جٷر,
ەسكەرٸنٸڭ الدى-ارتىن شىرق يٸرٸپ.
وق جەتەر جەر سولداتپەن اراسى انىق –
مىلتىقتارىن مەرگەندەر الا سالىپ,
اتىپ جاتىر...
گٷرس ەتتٸ ەر دوساننىڭ
قولىنداعى «قولتوسار-قاراشابىق»*.
قارا بۇعان قۇدايدىڭ تاپ قىلعانىن! –
جەپ جٷرگەن جان پاتشانىڭ, تاقتىڭ قامىن,
قانمەن جۋىپ اقبوزدىڭ ومىراۋىن,
قۇشىپ كەتٸپ باراتتى اتتىڭ جالىن*.
*«قولتوسار-قاراشابىق» – مىلتىق تٷرٸ.
*سكوبلەۆ العاشقى جەنە سوڭعى جاراقاتىن وسى يتٸبايدا الدى.
تٸرٸ كەتتٸ.
ەككٸ ەكەن امالى مول,
بٸراق بٷگٸن جەتپەدٸ تالابىنا ول.
قاندى باسىن تارتقىزباي قويدى بەرٸ –
قاشقان ەرۋاق.
شەلدٸ كٶز.
جارالى قول.
الىپ قاشتى تٶرەنٸ قاناتى – اتى...
مارقايتسا دا سان شايقاس ماراپاتى –
ەلٸ تالاي شىعادى سىزداپ, بٸراق
العاشقى ەرٸ ەڭ سوڭعى جاراقاتى!
الاماننىڭ جەتكەندە دٷبٸرٸ انىق,
جٶڭكٸپ بەردٸ كٶپ سولدات بۇعىپ الىپ –
قولباسشىنى قاۋمالاپ ورتاسىنا,
جارالانعان جاندارىن ٸلٸپ الىپ.
سولداتتاردىڭ سوڭىنا جول تٸرەلٸپ,
ۇمتىلعانمەن ەگەسە قول تٸلەنٸپ,
ارى قۋا بەرۋگە بولمادى, ەتتەڭ,
قالدى ار جاقتان «داعىستان پولكى» كەلٸپ!..
بولعان جايدى جادىنان مٷلدە ٶشٸرٸپ,
جاتىر تاعى كەرەناۋ قىر كٶسٸلٸپ...
امان قالعان اۋىلدى العا سالىپ,
الاماندار باراتتى تٷنگە سٸڭٸپ...
حيۋانىڭ قۇلاۋى
«...ورىستاردىڭ ٷستٸرتتەن ٶتە المايتىنىنا سەنٸمدٸ ەدٸم. بٸراق سٸزدەر قوڭىراتتا ورىنبور وتريادىمەن بٸرٸككەسٸن, جاقسى قارۋلانعان 12 مىڭ قازاق اتتى ەسكەرٸنەن ايرىلىپ قالدىم. ولار سوعىسۋعا سٶز بەرگەنمەن, ۋەدەلەرٸن ورىنداي الماي قالدى».
اتاجان حاننىڭ ايتقانى. روتميستر اليحانوۆ-اۆارسكييدٸڭ «حيۋاعا جورىق» كٸتابىنان
بويداعى كەمٸپ بٸتتٸ شٸركٸن دەرمەن! –
وبىر ەل ادايدى الىپ, سٸلكٸندٸ ەرمەن.
اق پاتشا اينالاسىن شىرماپ بولدى,
حيۋا توردا قانشا بۇلقىنعانمەن.
شاق تۋدى جان بەرٸسٸپ, جان الارمان,
باياعى شايقاپ تٶگەر شاما قالعان...
تٶندٸ ەسكەر ورىنبور مەن ورال, كاۆكاز,
تٷركٸستان, ماڭعىستاۋدان, شاعادامنان.
حيۋا – جاۋ الماعان كٸشكەنە ارال,
ول دا ەندٸ تەتتٸ بولدى تٸسكە جاعار.
كاۋفمان*, پەروۆسكيي,* ۆەرەۆكين –
ٷش جاقتان باستاپ شىقتى ٷش گەنەرال.
*كاۋفمان – تٷركٸستان گەنەرال-گۋبەرناتورى.
*پەروۆسكيي – ورىس قولباسشىسى.
كەم ەمەس بەسقالا جاق ٶرت كٸرگەننەن,
بٸر ۋىس بولدى عالام تٶرتكٷلدەنگەن.
شىعىپتى ماڭعىستاۋدان لوماكين
جاسانعان ەكٸ كەمە, تٶرت مىڭ قولمەن.
بيلەي مە جارتى ەلەمدٸ وسال حالىق?! –
ەلەسكە كەپتٸ اتاجان بوس الدانىپ.
باعىتىن ٶزگەرتپەدٸ لوماكين,
تيگەنمەن ەكٸ مەرتە دوسان بارىپ.
جاۋىنان شەگٸنگەنمەن – ناسىر قۇلاپ,
ەر دوسان وتىرا الماس جاسىن بۇلاپ.
سوڭعى ٸرەت حاس دۇشپانمەن قانداسپاققا,
ساربازدىڭ جاتىر قايتا باسىن قۇراپ.
بٸلگەنمەن اقىر تٷبٸ ٶلەتٸنٸن,
قورلىققا بٸلمەۋشٸ ەدٸ كٶنەتٸنٸن.
قايتادان كٶككە شاپشىپ قارابۋرىل,
سوڭىنا جيىلدى ەرٸ – ون ەكٸ مىڭ.
ورىستار قوڭىراتقا تاقاعاندا,
دٷنيە اينالماقشى توپالاڭعا.
بايلاسىپ كەلدٸ سوڭعى ۋاعداسىن,
عافۋر مەن يسا بارىپ اتاجانعا.
«بي-كەڭەس» شاقىردى ولار كەلە سالىپ,
قالىپتى شوقتىقتارى الاسارىپ.
– قايىر جوق اتاجاننان, – دەدٸ عافۋر, –
بوساپ تۇر كەمەسٸنٸڭ شەگەسٸ انىق.
سەڭ سوقسا-اق – بار ۇلىسىن قاراپ قىلماق,
كٸرپٸكپەن قاراي بەرەد قاباق تىرناپ.
كٶمەككە ەسكەر, قارۋ بەرمەك تٷگٸل,
بٸزدەردٸ وتقا يتەرٸپ قاراپ تۇرماق.
كٷنٸ ەرتەڭ پاتشا ەسكەرٸ قوسىلادى,
جىلجيدى اجداھاداي سوسىن ارى.
سوڭىنان تٷرە تيٸپ نەنٸ ۇتامىز,
ەر دوسان, قالاي بولماق وسى جاعى?
شىقتى الدان تاعى تٷيٸن شاتىسى كٶپ,
تاپ بولدى تارعىل زامان تاقىسى كٶپ.
كٶپ دەيدٸ ورىس بٸزدەن جارىم ەسە
جەنە دە قارۋىنىڭ قاپىسى جوق.
سوم جٷرەك سارايىندا تىنشىمايدى,
سۇر كٷشٸك كٷدٸك دەگەن قىڭسىلايدى.
ادايدىڭ الامانىن قىرىپ الساق,
كٷن تۋسا, قۇنىمىزدى كٸم سۇرايدى?..
– ايتىڭدار, كەنە, يسا, ەرمەمبەت, جٶن! –
گٷر ەتتٸ دوسان داۋسى تٶنگەن كٶكتەن. –
سەندەردٸڭ ايتقاندارىڭ ماعان – بۇيرىق! –
باسىمدى قولدارىڭا بەرگەن جوق پا ەم?!
جەتەدٸ بەيمەمبەتپەن الجاسقانىم,
سەنسٸڭدەر – حاقتان سوڭعى جولداستارىم.
«حالىققا بۇل – پايدا!» – دەپ, – ٸستە سونى! –
جولىم جوق باسقا جٷرەر مەن قاسقانىڭ!
...بي-باتىر ەرٸ ىرعاسىپ, بەرٸ ىرعاسىپ,
وتىردى بٸرازدان سوڭ دەمٸن باسىپ.
ايتىلدى اقىرىندا سوڭعى بايلاۋ,
عافۋر مەن يسا ەكەۋٸ كٶپ ىمداسىپ.
– دوس-ەكە, انا جولى ايتىپ ەدٸڭ... –
عافۋردىڭ قايعى باستى قايتا ٸرەڭٸن, –
«ورىستىڭ ٷيتٸپ-بٷيتٸپ اۋزىن الىپ,
تاپسىن, – دەپ, – جٸگٸتتەرٸم قايتىپ ەلٸن...»
ايتا الماي سٶزدەرٸنٸڭ تٷبٸن جۇپتاپ,
قينالعان عافۋر وتىر كٷمٸلجٸپ قاپ...
كەشٸرسە ورىس مۇنى وسى جولى,
بٸرجولا ەرەۋٸلدٸڭ تۋىن جىقپاق.
– سوعىسىپ جەڭبەيتٸنٸڭ بٸلٸنگەنسٸن,
جٸگٸتتەر جٶنٸن تاپسىن – كٷنٸن كٶرسٸن.
كۇدايىم, بٸراق مەنٸ دەپ جاراتقان:
«ايتقان سٶز, بەرگەن سەرتتٸڭ تٷبٸندە ٶلسٸن!»
بٸر ٶلسە – قايتا تۋماس قاسقاڭ ەدٸم,
قارعاما قىزمەتٸمدٸ, استانا ەلٸم.
كٷن تۋىپ قايتىپ كەلسەڭ,
جانىم – اشىق,
سەندەردەن جاقىنىم جوق باسقا مەنٸڭ!
ٷمٸتٸن مەن بولايىن ٷزگەن سورلى,
دەمەتٸپ مەنەن قانشا جٷزدەر سولدى?
قاپىسىز بٸر قارماندىم!
ارمانىم جوق! –
جٷرٸڭدەر ەلگە يە بوپ بٸزدەن سوڭعى.
ەركٸمنٸڭ بٶلگەن اللا نەسٸبەسٸن,
ۇمىتساڭ وسى كٷندٸ – ەسٸڭە سىن!
ۇلىقسات اللادان-دٷر, مەنەن ەمەس! –
ەڭ سوڭعى بايلاۋ بولسىن وسى كەسٸم!.
سونى ايتىپ شىعىپ كەتكەن ەر دوسانعا
اينالدى «قوش» دەي الماي ەل بوساۋعا.
...ەڭكٸلدەپ تٶر الدىندا قالدى ەرمەمبەت,
ەۋپٸلدەپ جەل ٷرەدٸ اندا-ساندا...
…ەۋپٸلدەپ جەل ٷرەدٸ اندا-ساندا,
شالعايدان قالمايدى ول جەل –
سامعاساڭ دا...
«ٶزٸڭمەن قايدا ٶلسەڭ دە بٸرگە ٶلەم», – دەپ,
ەرٸپ جٷر ونشاقتى ادام ەر دوسانعا.
جانىنا جەتكەن سىندى جۇت قييالاپ,
كەتتٸ ەلگە يسا ٶزٸنەن ىقتييار اپ...
الدى اۋلىن ورىس شاۋىپ ٶزٸ جوقتا,
جالعاندا قالمادى ەندٸ تٷك تيياناق.
ايتپاقشى, امالدارى دۇرىسقا اسپاي,
دۇشپانمەن قانقۇيىسقان – قىلىشتاسپاي;
حان بولىپ, حيۋا بولىپ قوقىرايعان
اتاجان كٶندٸ ورىسقا بٸر ۇستاسپاي!..
...ەل-جۇرتتىڭ سول بولعان سوڭ قالاعانى,
تارقاعان بٸرٸ قالماي الامانى...
تۇر دوسان حاققا بۇرىپ كٶكٸرەگٸن
بالبالداي جاپا-جالعىز دالاداعى.
بالبالدىڭ تىڭداپ كٶرسە جٷرەگٸن ەل,
ايتار ەد ەڭ اقىرعى تٸلەگٸن ول...
بالبال تۇر كٶكٸرەگٸن قولمەن قىمتاپ,
ەۋلٸگٸپ شالعايىندا ٷرەدٸ جەل...
قاندى قاقپان
«دوسان كٷشتٸ قارسىلىق كٶرسەتتٸ. ەلدەنەشە جەردەن قىلىش تيٸپ جارالانعانىنا قاراماي جاعالاستى. ول ۇيىقتاپ جاتقان كيٸز ٷي اۋدارىلىپ تاستالدى. ونىڭ ٷستٸندە... ساۋىت بار ەكەن... قانسىراپ قولعا تٷستٸ. سولداتتاردىڭ: «سٸز وسىنداي كٸشكەنتاي ما ەدٸڭٸز!» – دەپ تاڭدانىسقان سۇراقتارىنا: «التىن ٷلكەن بولاتىن با ەدٸ?!» – دەپ جاۋاپ بەردٸ».
پودپولكوۆنيك انيچكيننٸڭ مەلٸمدەمەسٸنەن
بٸر جىل ٶتكەن حيۋا قۇلاعالى,
ماس ورىستىڭ شاھاردان شىعادى ەنٸ...
دوسان جورتقان, مىسالى, اقساق قۇلان,
اينالاسى پاتشانىڭ مىڭ ارانى.
جاتىر جٷنٸ جىعىلىپ جازالى دٶڭ,
سالسا دا جات وق اتىپ مازارىنا ەن.
دوساندى ٸزدەپ جوسىپ جٷر تٷزدٸ كەزٸپ
انيچكين ەكٸ جٷز كازاگىمەن.
كەۋدەدەگٸ باياعى ارمان ٶلٸپ,
ماڭدا كٶرٸك قالمادى,
جاندا جەلٸك.
«اتاجۇرتتان توپىراق بۇيىرار!» – دەپ,
دوسان باتىر توقتادى سامعا كەلٸپ.
اسىپ كەتپەك كٷنٸ ەرتەڭ سامدى باسىپ,
انتتان اۋار جٶنٸ جوق, اردى باسىپ.
قاراتٶبە* باسىنا تۋىن تٸگٸپ,
مەرت بولماقشى سول جەردە جارعىلاسىپ!
*قاراتٶبە – بوزاشىداعى جارى اتالىعىنىڭ قورىم-پانتەونى.
و باستاعى مۇراتى اسقاق ەدٸ,
جەر تابانداپ جىعىلدى اسقار ٶرٸ.
«حاق جولىندا كەپٸردەن شەيٸت كەتۋ» –
ارمانى سول! –
جوق ەندٸ باسقا جولى...
باعىندىرىپ بارشاسىن ورىس جەڭٸپ,
باستاپتى ەندٸ ارقايىن قونىستى ەمٸپ.
رۋكيننٸڭ قاباق بي اسىن* بەرٸپ,
يسا, عافۋر سايلانعان بولىس بولىپ.
قالعان سىندى باستىعىپ اساۋ دالا...
مارحامى كٶپ اق پاتشا – وسال ما و دا?! –
بٷلٸكشٸنٸڭ بارلىعىن كەشٸرٸپتٸ,
كٶرٸنەدٸ زاڭنان تىس دوسان عانا!
پاتشا تاققان جەز قىلىپ ار-تۇمارىن,
مەدال ٸلگەن سالىپ جٷر شالقىپ ەنٸن.
بٸلٸپ العان بٸراز جان – حالقىن ساتسا,
ومىراۋىنىڭ كٶبٸرەك جارقىرارىن...
اساۋ قىردى العاسىن بٸر بۇقتىرىپ,
ارتىن پاتشا نە قىلسىن دٷرلٸكتٸرٸپ...
دوسانسىز-اق بٸلگەندەي ٶلمەيتٸنٸن,
كەتكەن ەكەن ەل-جۇرتى تٸرلٸك قىلىپ.
...ۇلى كەتكەن ەل جاققا وراققا ەرٸپ,
اينالانى قۇرشا* جٷر قاراپ كەلٸپ.
دوسان جاتىر بەس-التى جٸگٸتٸمەن
قاراجٸگٸت اۋلىنا قوناق بولىپ.
*اليحانوۆ-اۆارسكييدٸڭ اتالمىش كٸتابىندا حورۋنجيي قاباق ەرمەمبەتوۆتٸڭ كٶتەرٸلٸسشٸلەر قولىنان ٶلگەن پريستاۆ رۋكينگە «اس» بەرگەنٸ جايلى ايتىلادى.
*قۇرشا – ساتقىننىڭ ەسٸمٸ بەلگٸلٸ سەبەپتەرمەن سەل ٶزگەرتٸلٸپ الىندى.
تىنىش ٶتەر تٷرٸ بار بٷگٸن تٷننٸڭ,
جاتىر دەيسٸڭ كٸم قازىپ تٷبٸن قۇمنىڭ?.
قادٸرمەندٸ قارييا قاراجٸگٸت
جەتٸ ۇلىنىڭ سوڭعىسى قىرىمقۇلدىڭ.
كٶڭٸلٸنە كٸرگەنمەن الاڭ ەپتەپ,
ماڭايىندا جاۋ جوقتاي شابا كەتپەك.
جىلدان بەرگٸ سەرٸگٸ قۇرشا كەلدٸ:
«ات جەتەردە – ۇشقاندا قارا جوق!..» – دەپ.
كٶپتەن بەرٸ تٶسەگٸن جەڭگە سالىپ,
ۇيىقتاپ كەتتٸ, ارقاسىن كەڭگە سالىپ.
تٷس كٶرٸپتٸ, مەشٸتتە وتىر ەكەن,
تەرٸسٸنەن اققۋدىڭ سەلدە سالىپ.
ساۋىت تەنٸن جٷر ەكەن قۇرساۋلاپ قۇر,
جانىن ەزگەن قالىپتى زٸل سالماق تۇل.
اق كٶيلەگٸ اينالىپ اق قاناتقا,
اق قاناتتان قانقىزىل نۇر ساۋلاپ تۇر.
ٶرتكە اينالدى كەنەتتەن... تۇتانعان نۇر,
سەتٸنەدٸ كٶيلەگٸ – جۇقارعان-دٷر...
قاعىپ ۇشا جٶنەلدٸ ٶرت-قاناتىن
جاققا قاراي – جاۋاتىن جۇپار جاڭبىر.
«تۇر, دوسان!..» – دەپ سول سەتتە ىشقىندى اسپان,
ۇشقان سەتٸ ەد باق دەگەن قۇستىڭ باستان.
جانتالاسىپ ەر دوسان قارعىپ تۇردى,
سٸلكٸپ تاستاپ مالعۇندى ٷستٸن باسقان.
قارعىپ تۇردى ەسٸل ەر «ەرۋاقتاپ!»-اق,
توپىرلاپ جٷر جەندەتتەر جان-جاقتا جات.
بٸردەن ۇقتى – ٷي ٸشٸن, اۋىل ٷستٸن
العان ەكەن سىڭسىعان سولدات قاماپ.
باتىر قاپى قالعانىن بٸر-اق بٸلٸپ,
بۇلاعايدى سالدى كەپ قۇلاپ-تۇرىپ.
بۇراپ, بٷرٸپ تاپ بەرگەن دۇشپانداردان
تازارتتى ٷيدٸ – تۋلاقتاي ىلاقتىرىپ.
تٶنٸپ تۇرعان انيچكين ٸشكە قاراپ,
ون سولداتىن وراسان كٷشكە بالاپ.
جەلكەدەن اپ ىلاقتىرعان كٷشٸك قۇساپ,
شىقتى بارلىق سولداتى ٷش دومالاپ.
پودپولكوۆنيك قالدى سەت ميلاۋلانىپ,
تاياپ قالعان قايىقتاي قيراۋعا انىق.
جانۇشىردى:
–ٷلگەرمەي قارۋلانىپ,
تاستاڭدار, – دەپ, – جابىلىپ ٷيدٸ اۋدارىپ!
ەلمەعايىم سەت باسقا تۋدى, ىراسى,
ەر جٷرەگٸن ىزانىڭ جۋدى جاسى.
اق ورداسى بابانىڭ تٷستٸ قۇلاپ,
قۇلاپ تٷستٸ دالانىڭ دۋلىعاسى.
ەردٸڭ داۋسى جاڭعىرتىپ جال-قۇزدى الىس,
جاۋ ەسٸنە ەرنەنٸ سالعىزدى ارىس.
جۇلقىسىپ جٷر شۇبىرعان شيبٶرٸمەن
تارعىل بارىس – جارالى جالعىز بارىس!
جۇلىپ الىپ جۇلقىسقان ادامدى ەردەن,
ارشىلان-تىن الدىنا سان ٶڭگەرگەن.
ەرٸككەندە تٷلەيدەن* قايتقان تالاي
جولبارىستى سوعىپ اپ جالاڭ قولمەن!
*تٷلەي – سەكسەۋٸل توعاي.
دەمەسٸ جوق جانكەشتٸ ەد «جان-ساۋعادان»,
قىسقان سايىن كۇتىردى قورشاۋلى اران...
جارالى اققۋ سەرمەپ جٷر اق قاناتىن,
قاناتىنان نۇر ەمەس,
قان ساۋلاعان.
اتقا مٸنٸپ ٷلگەرسە – دوس تابىلىپ,
ەرٸك بەرمەي كەتەر دەپ قاسقا قىلىپ;
ەر تٸزەسٸن بٷكتٸردٸ انيچكين,
اعىپ كەلٸپ ارتىنان باستان ۇرىپ.
ەر تٸزەسٸ بٷگٸلدٸ...
جەڭٸلدٸ ايماق.
قاپى كەتتٸ ەسٸل كٷش, تەگٸن قايرات...
قاسىندا تۇر دوساننىڭ انيچكين,
قولىن بايلاپ العان سوڭ – كٶڭٸل جايلاپ.
– باسىلدى ما, ال قالاي, باتىر, ەكپٸن? –
ەرلٸگٸڭە سٶزٸم جوق. –
قاپى كەتتٸڭ.
سەنٸ, بٸراق بولمايدى بوس قويۋعا,
تٶندٸ مەڭگٸ باسىڭا اقىرەت-كٷن.
– ارمانىم جوق.
اداممىن اقىمدى العان,
الار جازا اللادان – ساتىلعان جان!
ٶكٸنٸشٸم – ٶزٸمدەي ەردەن ەمەس,
جەڭٸلگەنٸم – ٶزٸڭدەي قاتىنداردان!..
دوسان ٷنٸ جٶنەلدٸ شارلاپ قىردى,
جەتٸم كٷشٸك – جەل بايعۇس اۋلاقتا ٷردٸ.
...انيچكين قۇرشانى قاقتى ارقادان...
قاراجٸگٸت قالتىلداپ قارعاپ تۇردى...
اباقتى ازابى
قارايدى قىرىق سولدات سىرتىمىزدا,
قاندى سۋ قاتىپ قالدى مۇرتىمىزعا...
وراق بايدالىۇلى
دوسان:
– سەن ەكٸمسٸڭ بە?
تٷرمە باستىعى:
– يە.
دوسان:
– وندا سەنٸڭ قاتىن-بالاڭ دا ەكٸم شىعار?
تٷرمە باستىق:
– جوق.
دوسان:
– ەندەشە, مەن – تەنتەك, ال قاتىن-بالام تەنتەك ەمەس شىعار?
تٷرمە باستىق:
– ەرينە...
دوسان:
– ولاي بولسا, جازىقسىز بالا-شاعامەن جاۋلاسۋ پاتشاعا ىلايىق ەمەس. ولاردى بوسات!
اباقتىداعى ەڭگٸمە
...تاس تٷرمە.
وتىر توردان قاراپ قىران,
جاندى – شەر,
باسىپ قالعان قاناتتى قان...
پاتشاعا دەن ىرازى – بٸر سٶزٸ ٷشٸن
بوساتقان ۇل-قىزدارىن اباقتىدان.
ۋايىم بولا المايدى, ال قالعانى,
قالعانى... ەندٸ ورالماس ارمان-داعى.
...ٷيشٸكتە* بٸر جىل قاماپ, اقىرىندا
ەكەلدٸ اقكەتٸككە جاندى العالى.
*ٷيشٸك – بۇرىنعى گۋرەۆ, قازٸرگٸ اتىراۋ قالاسىنىڭ ەسكٸ اتاۋى.
كٶبەلەك بوپ شىقتى بۇل وتقا بەيٸم,
ۇسىنىپ قاتىپ قالعان حاققا مويىن...
جاساعان قىلمىسى ٷشٸن اق پاتشادان
كەشٸرٸم سۇراتپاقشى سوتقا دەيٸن.
تەرگەۋشٸ كەلدٸ تالاي اندىزداپ-اق,
اشۋدان قارس ايرىلىپ قاربىز-قاۋاق,
دولىرىپ باسىن ۇستاپ شىعىپ كەتەد,
تۇتقىننان ەستيدٸ دە جالعىز جاۋاپ.
«كٸردٸڭدەر سۇر جىلان بوپ قويىنىما,
جابىستىم سودان كەيٸن سويىلىما.
ەشكٸمنٸڭ قاتىسى جوق بۇل بٷلٸككە,
جازىڭدار جالعىز مەنٸڭ مويىنىما!
حالىقتى قىرىپ سالعان قۇرالى جوق,
سەنسٸڭدەر – حاس قىلمىسكەر, شىن ەبٸلەت...
بارلىعىن مەن باستادىم! –
جەنە ٶزٸمدٸ
ەشقاشان سانامايمىن كٸنەلٸ دەپ.
ەيتپەسە, جاۋ ٸزدەنٸپ جىن ۇرىپ پا ەد,
نەمٸز بار تەرٸ جىرتىپ, سىدىرىپ بەت?!
جەرٸڭ جوق ەرٸ مەنٸ جەڭٸپ العان,
قاپىدا قاتىنشا الدىڭ تىعىلىپ كەپ.
بٸر مەرتە ەلٸ مەنٸ قولدايدى اللا,
ٶلەيٸن ەر ٷستٸندە – قالماي جولدا.
اتىم مەن قارۋىمدى بەرٸڭدەر دە,
الىڭدار, ەر بولساڭدار, قان مايداندا!..
بەسٸكتەن بەلٸم شىعا مايدان كٶردٸم,
ەلٸمە ەڭسە كەتپەس ايبار بەردٸم!
مايداندا ال – باعىنايىن!
ەيتپەسە, ەردٸڭ
قاتىنعا باعىناعانىن قايدان كٶردٸڭ?!»
كٸمگە دە بار ايتارى وسى عانا,
وشاققا اسىپ كٶردٸ, موسىعا دا.
جالعىز سٶز الماعان سوڭ قوسىپ الا,
باستايدى جەندەتتەر كەپ ٶشٸن الا.
مٸرعازاپ* جەتكەنٸمەن نەبٸر ماشىق,
شىعادى تاۋى قايتىپ, كٶڭٸل جاسىپ.
تٷتٸگٸپ بٸتٸپتٸ ەبدەن ٶزدەرٸ دە,
قىزدىرىپ قايتا-قايتا تەمٸر باسىپ.
قانشاما قورلاعانمەن قاماقتا اسىپ,
تۇرادى جانار وتىن قاداپ شاشىپ.
...مەرت قىلىپ ەكٸ بٸردەي كٷزەتشٸنٸ,
قۇتىلدى كەشە تاعى وراق* قاشىپ.
وراقتىڭ كٸمدٸگٸ دە جاۋىنا انىق,
تاپقاي دا تۋعان جەردٸڭ تاۋىنان ىق...
دوسانعا «قوش, قوش» ايتىپ ٶتكەن كەشە,
قۇرشانىڭ قانىن ٸشپەك, تاۋىپ الىپ.
دولداندى شاشىن جۇلىپ جەندەت ەرمەن,
قۇتىلىپ كەتٸپتٸ وراق يەن قاتەردەن. –
ەگەۋدٸڭ كەدەگە اسقان سىڭايى بار
قازىنىڭ ٸشٸندەگٸ كەنجە* ەكەلگەن...
*مٸرعازاپ – جەندەت.
*وراق بايدالىۇلى (1822-1910) – دوساننىڭ سەرٸگٸ. باتىر, اقىن, بالۋان, ەنشٸ. كەيٸن جاسى ۇلعايىپ ٶز اجالىنان ٶلگەن.
*كەنجە – بەيمەمبەت ماياۇلىنىڭ كٸشٸ ەيەلٸ. دوسان مەن وراقتى قاشىرۋعا ەرەكەت جاساعان. جارى اۋلىنىڭ قىزى.
قارسى الىپ تاعدىرىنىڭ تاستاي تٷنٸن,
تۇنجىراپ قاباعىنىڭ اشپاي تٷگٸن,
ەر دوسان كەسٸپ ايتتى دوس-دۇشپانعا,
كەپٸردەن ەندٸ ەشقاشان قاشپايتىنىن!
اباقتا «قاشپايتىن جاۋ» – قالدى دوسان,
ايتارى جالعىز جاۋاپ – جارعىلاساڭ.
كٷلەدٸ تەرگەۋشٸگە:
– ەسٸڭدە مە,
تٶبەڭدە بوراتقانىم شاڭدى قاشان?!
قارايدى توردان عانا مەكەنٸنە,
كٶز جەتتٸ باستان دەۋرەن ٶتەرٸنە...
تاعى دا كەمٸل سەندٸ –
دۇشپانىنىڭ
حاس كەپٸر, شىن ٸبٸلٸس ەكەنٸنە!
«مەن ەندٸ كٶرمەيٸن, – دەپ, – سەنٸ, جالعان!» –
تارس جۇمدى ەكٸ كٶزٸن كەگٸ جانعان.
باس تارتتى استان-سۋدان:
– ەندٸ قايتىپ
كەپٸردٸڭ تاتپايمىن, – دەپ, – قولىنان دەم!..
ەر اجالى
«1876 جىلى 11 اقپاندا... دوسان تەجيەۆ... تاڭعى ساعات 6-دا سۋساق اۋرۋىنان ٶلدٸ».
باتىر ٶلٸمٸ تۋرالى اكتٸدەن
بەرمەي كەتٸپ باراتىر مالعۇنعا كٷش,
حاققا عانا جٷرەگٸن الدىردى ارىس...
بٷگٸن تٷندە قاسىنا قايتا كەلدٸ,
ساباپ كەتكەن قۇيرىقپەن تارعىل بارىس.
ٶرتتەي دەمٸ قاسى مەن شاشىن شالىپ,
كەۋدەسٸنە جاتتى كەپ باسىن سالىپ.
تاس قاپاستى كەمٸرٸپ كەتتٸ سوسىن
كٶز بەن تٸسٸ شاعىلىپ جاسىنشا اعىپ.
توردان كٶرەر تٷن ەمەس جۇلدىزى جات,
باياعىداي اسپان دا تۇر بىجىناپ.
قازٸر بارىس قاپاستى قۇلاتاد تا,
كەتەدٸ الىپ جونىنا مٸنگٸزٸپ اپ.
كەتەدٸ الىپ جاپانعا – جاسىل شالعىن,
كٶرگەننەن-اق كەلەتٸن اسىر سالعىڭ...
دوسان قايتا سەبي بوپ,
وتىرادى
ەرتەك تىڭداپ تٷبٸندە باسىر شامنىڭ.
سەۋلەسٸنەن سول شامنىڭ قانات بايلاپ,
جۇلدىز جاۋعان جەتەدٸ الاپقا ويناپ.
مامىق بۇلتقا قونادى سەل شارشاسا,
ايدىڭ ەپپاق نۇرىنان جالاپ قايماق.
اينالادا تاڭ اتسا-اق شاعىل بالقىپ,
جۇپار جۋىپ كەتەدٸ جانىڭدى اڭقىپ.
ەلدەعايدا تاعى ۇشىپ جٶنەلەدٸ
قاناتىنىڭ استىندا ساعىم قالقىپ...
جاسىل شالعىن ٷستٸندە – كٸل اق وردا,
پەرٸشتەلەر تٸككەن-اۋ, سٸرە, جولعا.
اق وردالار ٸشٸندە مىڭ سان دوسان
مٷلگٸپ وتىر اق كيٸپ – شىرا قولدا...
كٶتەرەم دەپ دوس دەرتٸن, جات كٷيٸگٸن,
الىپ ەدٸ جارالاپ قاتتى يىعىن.–
اق شىرانىڭ سەۋلەسٸ قىزعىش نۇر بوپ,
قايتا-قايتا جۋادى اق كيٸمٸن...
جىرتىپ-جىرتىپ ىلاقتىرىپ تاس-كەبٸنٸن,
سەۋلەلەدٸ وسى ەلەس پەس كٶڭٸلٸن.
«ينشاللا, ۇرپاق ساپىنا كٸرەدٸ ەكەن
قايىم كٷنٸ ەر مەدٸ ەسكەرٸنٸڭ!..
سۇم-جالعاننان شاعىندا مەڭگٸ كەتەر
نىشان بولدى-اۋ بۇل ٶزٸ ەڭگٸمە ەتەر.
قانىم نۇر بوپ ساۋلاپ جٷر! –
ۋا, جاساعان,
تٶكپەگەنٸم بولدى عوي قاندى بەكەر?..
نۇر كٸرگٸزٸپ تورىنان تۇتام اسپان,
كەتٸپ بارام – كەپٸردەن مۇقاماستان.
«دەرەجەسٸ شەيٸتتٸڭ ەۋليەدەن
ارتىق», – دەۋشٸ ەد باعزىلار كٸتاپ اشقان.
جٷرەگٸنە بايلاعان قۇران كٸلتٸن
قالادى ەكەن يەلەپ شىرامدى ۇرقىم.
شىرا ۇستاسام, اق كيٸپ,
شەيٸتتٸكتٸڭ
نىشاناسى شىنىمەن شىعار, مٷمكٸن!..
كەشٸرە گٶر, ەۋليە-ەمبيەلەر,
مەن قۇساتىپ ارتقا دا تەربيە بەر.
جٷرەگٸمدٸ بيلەتپەي ٸبٸلٸسكە,
بەرەر بولدىم اللاما مەڭگٸ يەلەر!..»
...باستى كٶزٸن تاعى كٸل مايدا سۋرەت,
تاستاعان-اۋ تىنىمسىز وي باسىن جەپ...
جانعابىلدىڭ* مٸنٸپ اپ ٸنگەنٸنە,
تارتتى: «قاراتٶبەم-اۋ, قايداسىڭ?!» – دەپ.
*جانعابىل دابىلۇلى – سەتتٸعۇل اقىننىڭ ەكەسٸ. دوساننىڭ سٷيەگٸن قاراتٶبەگە اپارىپ جەرلەگەندەردٸڭ بٸرٸ.
بوزداي بەرەد بوز ٸنگەن بوز اينالىپ,
بوزاشىعا جەتەر مە از ايدا الىپ?..
«تٷيە دەگەن – ەرۋاق ھەم اۋىرتپالىق,
نىشانى ەكەن بۇل نەنٸڭ?» – دەدٸ ويلانىپ.
شەشٸپ تاستاپ ەتٸگٸن جۇلىعى قان,
جاقتى بٸردە قۇمىنىڭ قۇلىعىنان...
...بەيمەمبەت پەن ەرمەمبەت, يسا, عافۋر
سۋ بەرٸپ تۇر مەستەكتٸڭ قۇدىعىنان.
«بارمىسىڭدار, جالعان-وي, جارقىندارىم? –
ٸزدەرٸڭدٸ ساعىندىم, التىندارىم!..»
جالاپ قويدى ەرٸنٸن كەبەرسٸگەن,
سەزٸپ جاتىر دەمٸنٸڭ القىنعانىن.
ٸشٸپ جاتىر مەستەكتٸڭ سۋىن الىپ,
تاڭعى شىقتىڭ كٸرپٸكتە بۋى جانىپ...
دٸرٸل بۋا باستادى كەنەت بويىن,
جٸلٸگٸ مەن جۇلىنىن سۋىق الىپ.
«ەزٸرەيٸل, ال ەندٸ جانىمدى, كەل,
ۋا, تەڭٸرٸم, بەرە گٶر سابىر, جٸگەر!
دۇشپاندارىم كٶرمەسٸن توڭعانىمدى,
«قورقىپ جاتىر» دەپ ويلاپ قالىپ جٷرەر!..»
جارىپ ٶتتٸ اق سەۋلە جاردى كەنەت,
سەۋلەسٸنٸڭ جۇپارى جاندى دەمەپ.
ۇشىپ كٸرٸپ باياعى ەگٸز اققۋ,
قاناتىمەن باتىردى الدى بٶلەپ.
«جەتتٸڭدەر مە?..
اينالدىم قاناتىڭنان! –
كٶر تٷنەك پەن تاس تٷندە تاڭ اتىرعان.
سەندەر قايدا بارساڭدار – مەن سوندامىن,
قالدىرماڭدار مەنٸ ەندٸ ساناتىڭنان!
بۇل قاپاستا قالدىرما – تەككە ٶلەمٸن,
ەكەتٸڭدەر جانىمدى كٶككە مەنٸڭ.
ايتىڭدارشى, ايتپاقشى, ماعان دەگەن
باسىلدى ما باياعى ٶكپەلەرٸڭ?..»
«جەردەن ٸزدەپ ٶزٸڭدٸ, كٶكتەن ٸزدەپ,
ەزەر تاپتىق – تەرٸمٸز كٶك تەڭٸز بوپ.
دوسان!
ساعان مەڭگٸلٸك ىرازىمىز,
ەندٸ بٸزدٸڭ ٶزٸڭە ٶكپەمٸز جوق!..
جاڭىلمايمىز سەرتٸمٸز, سٶزٸمٸزدەن,
تاسا ەتپەيمٸز سەنٸ ەندٸ كٶزٸمٸزدەن!
شاشۋ ٷشٸن دالاعا نۇرلى جۇپار,
ەرتٸپ مەڭگٸ كەتەمٸز – ٶزٸمٸزبەن!..»
...الىپ ۇشتى باتىردى قوس قالقان بوپ,
جۇلدىز شاشتى جولىنا داستارحان-كٶك.
...توردان شىعا ٷش اققۋ,
قارا قامال
قيراپ بارا جاتىردى تاس-تالقان بوپ!..
نۇر-تٸسٸمەن كەمٸرٸپ تاڭ قىرقانى,
شەر-قاڭقانى مٷجيدٸ قاندى ۇرتى, ەنٸ...
...قۇيرىعىمەن سابالاپ قىردى وياتىپ,
جەردە جورتىپ باراتتى –
تارعىل تاعى!..
2003 – قوي جىلى. ماۋسىمنىڭ 11-16 جۇلدىزى. شىنجىر قىستاعى
سۆەتقالي نۇرجان,
ۇلت پورتالى
