ShYŃǴYS HANMEN «ShAIQAS»
(«KIShI QIIaMETTEGI QAZAQSTAN» hikaia-dastandar toptamasynan)
(hikaia)
Muhtar Maǵaýinge
...Eki ýysy qan bolyp,
Estigen janǵa tań bolyp,
Shyńǵys týyp – Arqardan,
Nury kúndei balqyǵan!..
...Sadaǵyn sary saǵymǵa ildirgen,
Qýansa, – paqyrdaiyn kishirgen,
Kárlense, – aspannan jai túsirgen...
Shyńǵystai asqar shyń ótken!..
Qashaǵan Kúrjimanuly.
Bissmillá-hi-Rahman-Rahim!..
...On tórtinen tolǵan Aidyń ózge búgin ireńi,
Lúp-lúp etti syqyldanyp beine kóktiń júregi.
Ai astynda múlgip qalǵan Esekeidiń kúreni,
Oqyrandy beldeýdegi bahadúrdiń kúreńi...
Ketti oianyp kenet batyr...
Jańa ǵana kóz ilgen,
Tamyrlaryn lapyly urǵan oǵash órtti sezingen.
Tyna qaldy demin tartyp, jiyp alyp esin bul,
Orda ishinde jalynǵa uqsas kókshil saǵym kóship júr.
Shańyraqtan nur quiylyp –
tolqytady saǵymyn,
Qursaq tusyn turdy úiirip
uiqydaǵy jarynyń.
Bir qyzyǵy, túndik jabyq, sáýle kirer jóni joq,
Týyrlyqty tútip ótken nurǵa qaryq tóńirek.
Kempirqosaq siiaqtanyp keregeniń tańǵyshy,
Kógis saǵym óshpei qoidy shyrlaǵansha tań qusy.
Kenet... kózge shalyndy ańnyń ájeptarqy sulbasy,
Nur ishinen mekirenip shyqty arqardyń quljasy.
Kókke qarap turdy-daǵy tanaýymen dem tartyp,
Ot jarqyldap tuqaiynan jibergeni jer tarpyp!
Sosyn kókke kóterildi sáýle boilap nar-qulja,
Qaldy Esekei eseńgirep!
Qandai jumbaq bar munda?..
Tútindenip túndik qaldy, tútelenip shańyraq,
Qulja sóitip ǵaiyp boldy ǵarshy jaqtan mańyrap.
Eseńgirep Er Esekei, demin jutyp tur sulyq,
Jary ǵana pysyldaidy tym tereńnen kúrsinip.
Úi ishinen áli kóship bolmaǵandai nur-saǵym,
Altyn Sáýle uiyp qapty tutyp jardyń qursaǵyn.
Qushqany ony kámil edi Ǵaiyp-Ǵalam qushaǵy,
Mynadai da súgiretti elestetshi, mysaly.
Tańǵy yralar shyńnan qulap, sýǵa sińip ketpei me,
Keshki shuǵyla keide juǵyp qalmaýshy ma ed betkeige?
Aidyń tili aq sáýle bop aq qary bar shyń jalap,
Japyraqtan tambaýshy ma ed bir mólt tamshy syrǵanap?
Aǵyp shyǵyp, jaryp shyǵyp kóktiń jeti qabatyn,
Kógis juldyz aqpaýshy ma ed sharpyp bulttyń qanatyn? –
Esekeidiń tur kózinde kileń sondai súgiret,
Ýálinniń pák qursaǵy nurdy qanbai sińired!..
Al shańyraq – orynynda, túndik, úzik – búp-bútin,
Kóshken saǵym – óshken jalyn...
Ushpaǵandai túk tútin...
Úsh tún boiy qaitalandy syry tylsym osy jai,
Esekei de úiretti boi burynǵydai shoshymai.
Úsh kún, úsh tún tysqa shyqpai jatty jary búk túsip,
Qursaqqa nur uia salǵan, al kirpikke qutty shyq!
Onsyz-daǵy sáýleli júz kórgen kózdi uialtyp,
Shuǵylaǵa bólenetin ol barǵan jer – qiian túp.
Úsh tún kókten nyshan engen dál osynaý nur-shaqta,
Uia salǵan Altyn Sáýle áli qurǵaq qursaqqa!
Sóitip ana toǵyz aida torsyq sheke týady ul,
Bul sózime
barys úndi
kári shyńdy kýá qyl!
Kim biledi, qalmaýy da múmkin edi bul da este –
Qashaǵandai uly jyraý jyrlap bergen bir keshte.
Men jadymnan esh óshirmei Ulyq Jyrdyń sarynyn,
Kókirektiń qýysynda saqtap kelem áli kún.
Ol jyrdy aitqan – dárettenip, esh úzbesten jeti kún,
Buzamyn dep, qisaiǵany yras edi betiniń...
Sózde salmaq qaldy ma ózi osy kúnde, jyrda zil,
Qasietti Qazaq Sózin kimder buzbai júr qazir?!
Sańylaýyn sáýle shalmai, kókiregin kúi shaimai,
Bádik aityp júrgender kóp bet-aýyzy qisaimai.
Kóne Jyrdy búgingi ánshi aita almaidy nege-dúr? –
Ýyzynan embegen ol – emirengende Ene-Qyr!..
Ene-Qyrdyń eteginen túsik bolǵan kór-oǵyl,
Kózderińe qadalady tilimdegi jebe bul!
Hosh, sonymen ary qarai ne der edi Kóne Jyr? –
Kóne Jyrdyń kómeski únin Kókei-Kózben kóre bil!..
Sodan beri tórelerdiń qaldy urany «Arqar» bop,
Arqar-múiiz Ai týǵanda qarap turam ań-tań bop...
Qashaǵandy tyńdamaǵan Sóz Kiesin ne bilsin?! –
Mine, solai dúniege kelip edi Temirshyń!
Ii-aýyzǵa bylǵanbaidy ol! –
Qosylmaǵan aram qan –
Mórli taǵdyr Temirshyńnyń zady Nurdan jaralǵan!
Bul balanyń odan ári qylady ańyz týysyn,
Kindiksheshe kórdi keshe – qanǵa toly ýysyn!..
Anasynyń qursaǵynda sáýle tutqan, nur qushqan,
Dúniejaryq qapysynan engen solai – Shyńǵys han!
Esekeige ý ishkizip dushpandary qapyda,
Jetim qaldy ol ilese almai aǵamandar sapyna.
Jat-jaqynnyń búkil itin balaǵynda úrgizip,
«Jetim qozy – tasbaýyr» dep, óse berdi ol – tirmizik.
Qudai jazǵan talanyna qashýshy edi Baq qaida?! –
Jatty jaýlar, jaqty baýrar tal boiynan tapty aila.
Odan ári baiandaidy «Qasietti shejire» –
Qalai onyń kúlli álemdi salǵandyǵyn tezine.
Batys-shyǵys, jeldik-tústik turdy atyna ań-tań qap,
Shaitan-shárdiń shyqty bárin tas oshaqsha talqandap!
Altyn týyn qaita tikti ol Ozǵan-Mádi jurtynyń,
Ergeneqon-Ótúkenge bardy kóshi túrkiniń.
Jiyrylyp jerge túsken týyn tiktep Edildiń,
Júrdi júitkip arasynda Qoby menen Obyldyń.
Boshyman men Kúlteginniń taýyp alyp baisasyn,
Taqqa qondy, atqa qondy taraǵan tún Ai shashyn!
Qiyqkózdi qytai qalǵan qorǵanynda qamalyp,
Oiyqkózdi orys júrgen ormanynda omalyp!
Nurdy kórdim – jarq etkende tún túnegin túrdirgen,
Erdi kórdim – kón sadaǵyn sar saǵymǵa ildirgen!..
«Sirnekeidi as etken ol, silekeiin nár etip»,
Myń san dushpan jaýdyrsa oǵyn, jolamaǵan bále túk!
313 sardarymen shyqqanda qol aldyna,
Jasanǵan jaý bókip bezgen, tappai qarmar taldy da...
Bári de bar tarihta! –
Qandai patsha qai taǵyn
Qalai tastap qashqandyǵy emes búgin aitarym.
Aitamyn tek Qaǵanymnyń qýyp sarttyń saitanyn,
Qaitip azat etkendigin Dáshti-Qypshaq baitaǵyn...
Bátshá aldyryp úndi jaqtan, ánshi aldyryp parsydan,
Jertáńirsip aspan-jerden teńin tappai pańsyǵan;
Uly Qyrdyń ańǵal jurtyn qapy shaýyp qarsydan,
Talai iret naqaq qanǵa haram qolyn malshyǵan;
Máýrennahr topyraǵyn nas tabanmen janshyǵan,
Túrdi buzyp, dindi buzyp, «jaýap tapqan balshydan»;
Uldy qunsyz, qyzdy pulsyz azyq qylyp ańsyǵan,
Sasyq taǵy taqymynda neshe zaman qańsyǵan;
Elshi óltirmek elde joq-ty! –
Qyryp salyp elshini,
Otyrardy oirandaǵan qan ǵana bop jeńsigi;
Qapiiada qan-qan qylǵan Qarahannyń áýletin,
Kórgen jandy ań-tań qylǵan kúnde asyryp sáýletin.
Sol Horezm-shahy múlde tanytqasyn jaý nietin,
Shyńǵys kelip talqan qylǵan sartaýyldyń dáýletin!
Qaita ainalyp basqa qondy kóshken keshe ǵajap qut,
Sarttan Syrda elý shahar alyp edi-aý azattyq!
...Jyr jelisin buzý eger bop júrmese asa aiyp,
Kóne shárden attap ketpei sál sheginis jasaiyq...
Kóne Úrgenish shahary edi.
Horezm-shah saraiy.
Bul saraida bolǵan istiń bári de ersi, anaiy.
Garemderdi jańǵyrtady ásireńki ekiesti ún –
Araq qusqan, jáláp qushqan esireńki Tekesh-tin.
Jańylmasam, hijranyń 615 sanasy,
Sol saraiǵa kirdi bireý, jeteginde balasy.
Sarai ishi qalyń nópir.
Kórmegen esh sán taiyp,
Horezm-shah taǵynda otyr
yrq-yrq kúlip taltaiyp.
Bas ýázir – mahallaýi jóhitterdiń ultynan,
Al Bas piri – «qaramoiyn qarasarttyń» jurtynan.
Ár tún saiyn bir qatynmen «nekelerin qiǵyzyp»,
Barlyq isin bergen «piri» shariǵatqa «syiǵyzyp»!
Qatyndardan jalyqqanda, is tappasa kónbet túk,
Baqsyz týǵan bátshálardy qoiar edi ermek qyp!..
Esten tana óshken sana, joiylǵan-dy patshada Ar,
Bar qumary kúni-túni qar-bátshá men bátshá-qar!
Taqqa qonǵan «qudailardyń» bilý úshin kimdigin,
Jadqa toqyp otyrǵaisyń taǵy mynaý sumdyǵyn!
Qorǵany joq qarashynyń tartyp alyp bóbegin,
Qanyn shylap nan pisirtip aiyrady ol «qoregin»!..
Shaqalaqty sharyldatyp un ústine jatqyzyp,
Istikpenen piskileitin qanyn sýdai aqqyzyp!
Men oiymnan qosqanym joq, ótken is bul, olla, shyn! –
Ólekseni tastaidy itke – qan sarqylyp bolǵasyn!
Taqta otyrǵan jaýyz tóbet qalý úshin kúshinde,
Qansha bóbek shar-shar etip ketti itterdiń tisinde!
Oǵan kýá Hiýa men Buqaranyń túnderi,
Áli sondai «nan» jeidi-dir kei «tarihat» «pirleri».
Bar sumdyǵyn jaza almaimyn budan ári tarqatyp,
Qaza berseń, – ketýi haq tańdailaryń qan tatyp!
...Búgin de sol Horezm-shah otyr edi kisinep,
Jarastyǵyn byt-shyt qyldy ulyn ertken kisi kep!
Qarsy aldynda kil qarbasha bylqyldatyp myqyndy,
Tutjalańash bilep jatqan qysyr jylan syqyldy!
Tozań-munar seiilgendei – qorqorynyń tútini,
Kóz aldynan shegingendei bishilerdiń myqyny...
Qaldy esinde ulyn ertken qaharly erdiń keskini,
Keiin bilse, – kúzetshiniń kórmepti ony eshbiri.
Dýtarlar men rýbabtyń myńq-myńq etip óshti úni,
Sarai ishin solqyldatqan Erdiń Únin estidi:
«...Ei, qara bet, Saqi-Alla Baq bermegen tul-nadan,
Hannyń Taǵyn, Eldiń Baǵyn nájisimen bylǵaǵan!
Ainaldyrdyń shaharyńdy saitanattyń shárine,
Ushyradyń Jasaǵannyń endi ońdyrmas kárine!
Sen miskinsiń – Allaǵa emes, ibiliske baǵynǵan,
Ózin Qudai sanai bastar –
nápsi-putqa tabynǵan!
Aq-Tarihat erenderin astyna sap qulyptyń,
Tarsa, sartty oinattyń sen tóbesine túriktiń!
Er túriktiń asyl tili qaldy aiaqta týlaq bop,
Jat maqammen shúldirleisiń, shibórishe shýlap kep!
Ul menen qyz kóz asha almai keneýi joq búlikten,
Eldiń dilin «tazaladyń» Qaýip penen Úmitten!
Qatynyńa bilik berip, baldyzyńdy ámir ǵyp,
Qyz-kúieýdi qutyrttyń sen bar baitaqqa «táńir» ǵyp!
San ǵasyrlyq qazynasyn mynaý ushan Dáýlettiń –
It-jemine ainaldyrdyń sendik bir-aq áýlettiń!
Shirek ǵasyr seniń jemiń – tapqanym men baqqanym,
Er namysyn, Eldiń aryn tabanǵa sap taptadyń!
Qorladyń sen uldyń janyn, arýlardyń pák tánin,
Dinnen bezgen jógilerge qoljaýlyq bop haq-tanym!
«Hál»* ǵylymyn kórge tyǵyp,
«Qál»* bilimin «baptadyń»,
Onyń-daǵy qaǵidatyn tek tilińmen jattadyń!
----------------------------------------------
«Hál»* (ladýni, iaki júrek ilimi) – Alladan tikelei beriletin ilim; «qál»* (shariǵi) – adamnan úirenetin bilim.
Attadyń sen Haq Jolynan!
Keship nápsi batpaǵyn! –
Haqsyz tapqan baqta baian, bolýshy ma ed taqta – qun?!
Kir juqtyrdyń Subhan-Páktiń «tut» dep bergen dinine! –
Jettiń aqyr Rasýldiń dininiń sen túbine!
Kút, endeshe, Qadir-Haqtyń tóner saǵan qaharyn! –
Tat aiaýsyz taǵdyryńnyń baldan «tátti» záharyn!
Záhar edi «Táńir-asyń» – tańnan turyp tataryń,
Kóp uzamai kúlge ainalmaq mynaý shaitan-shaharyń!
Shyǵyp qoidy saǵan Haqtyń buljymaityn úkimi! –
Ázir ony tur kórsetpei madaq-mastyq tútini...
Kóziń soqyr! –
Jarty dúnie ýysyńda tur búgin,
Bir ýys qum quiylǵansha túrmeidi ol kóz «túndigin»!
Al ázirge jalǵandaǵy eń kóregen jansynyp,
Tek ózińde turǵandai-aq sezinesiń barsha úmit...
Qul men kúńiń «shúkir» eter:
«Ornap tur, – dep, – tynyshtyq»,
Oilaidy olar ózderine qonǵandai bar yrys-qut.
Ol «tynyshtyq» ult júregin soryp qara jylan bop,
Jatqandyǵyn kórmeidi eshkim – jaýlap qyzyl-uran bop!
«Tynyshtyqpen» tunshyqtyryp jas qaýymnyń jigerin,
Týmai jatyp Ór Rýhtan «tazartady» júregin!
Munyń bárin «oqyp týǵan» myna otyrǵan qulǵana,
Kerek buǵan basybaily, jany «jaily» qul ǵana!
Kún týǵanda, tutatqanda Shyndyq shaqpaq-ottyǵyn,
Otanǵa ie bola almaidy sendik «ónim» – kóp qulyń!
Búgin, mine, barsha janǵa uǵynatyn jetti kún:
«Shyndyqqa uqsas jalǵandyqtan jaman nárse joqtyǵyn!..»
Uzamai-aq tútin tarap,
úni solyp bulbulyń,
Bastaǵy baq, astaǵy taq – bulbul ushar bul kúniń!
Bir ýys qum quiylǵanda, soǵylǵanda shyńǵa úniń –
Bar sipatyn ashar Jalǵan, shashar shyny-shyndyǵyn!
Bir ýys bop sóner kúniń!..
Tartar túpsiz tul jylym –
Qanǵa qanbas yndynyń men jemge toimas qurdymyń!
Alaýlap Gúl – talaýrap tur anaý kúnniń shyǵysy,
Shyǵystan kep shabar seni «Haqtyń Qahar-Qylyshy»!..
Biri qalmai mańyńdaǵy myna otyrǵan dúrmek-top,
Sol Qylyshtyń júzinde aǵar aram qanyń dirdektep!..
Sen bas tyǵar qýys qalmas keń aspannyń astynan! –
Janazańdy shyǵaryp qoi,
tirligińnen qashty mán!
Janazasy shyqpas munyń!
Tutylmaidy azasy! –
Bul – Allanyń buljymaityn buǵan kesken jazasy!
Tyǵylar bul janushyryp elsiz-kúnsiz adaǵa*,
Súiekterin mújimekke shýlar sansyz shaǵala!
Tas tóbeden urar muny taǵdyrynyń tasy aýyr –
Myń san qoldan, al qasynda qalar jańǵyz jasaýyl!
Senbeisińder qazir biriń, otyr júzip mamyqqa –
Buiyrmaidy, – desem, – erteń tánin artar tabyt ta!
-----------------
Ada* – aral.
Bul kebinsiz jerlenedi!
Kesýli tul taǵdyry,
Shapanyna orap kómer jasaýyly, al muny!..»
Osyny aityp, ulyn ertip shyǵyp ketti álgi adam,
Seń soqqandai sendelisip jasaýyl tur sandaǵan.
Aqiqattyń dyraý úni esten múlde tandyryp,
Shah ta, «pir» de, ýázir de – qaldy bári máńgirip!
Báriniń de alqymynan býyndyryp buǵalyq,
Óli jylan qyzdar jatyr tas edende buralyp.
Túsinbei dal muny óńinde,
túste, bálkim, keshti me? –
«Qaida-lasyp?!» jantalasty bastaǵanda es kire!..
Shómele-bult órtengendei tiip ketip shyrpy-Aiyń,
Jóńkip ketti kúlli shahar,
al álgi jan zym-qaiym!..
Mine, osylai baiandaidy Kónedegi Jylnama,
Kóp uzamai ol shahardan qalǵany yras kúl ǵana!
Tap osylai jyrlary haq Kóne Kúnniń Óleńi,
Esh múltiksiz qaitalandy ýálidiń degeni!
Kókirekke qoldy qoiyp bere alamyn kýálik,
Námin aitsam, ol áýlie – Báháýaddin Ýálit*!
Nurǵa tolǵan,
Syrǵa tolǵan,
Jyrǵa tolǵan ózegi,
Jetektegi ul – Jáláladdin Rýmidiń ózi edi!
-----------------------------------
Báháýaddin Ýálit (r.ǵ.)* Muhammed ibn Ahmed Hatibi (1231 j.q.b.) – «Úlemderdiń Sultany» atanǵan rýhani ustaz, Jáláladdin Rýmidiń ákesi.
Ákesiniń jeteginde hat tanyp ol, Haq tanyp,
Sol kúni olar Anadoly jaqqa ketken attanyp.
Izdegenmen dúrligisip sarbaz bitken sharq uryp,
Ózi túgil, izin tappai qaldy shańǵa maltyǵyp.
Buiryq bolyp,
zalym shahqa aitty úkimin pernelep,
Jendetterden qaqty olardy perishteler perdelep!
Jerdiń júzin nájisterden tazalaǵan qylyshpen,
Ýálinniń qursaǵynda-aq qanǵanynsha nur ishken
Shyńǵys jaily múshel jasta bilip edi Máýlána,
Áke aýzynan Shyndyqty estip, uǵyp edi Máýlána!
Ol Máýlána, kúlli álemdi jaýlap Nurmen, Syrmenen,
Gúlderge ireń,
tastarǵa da jan bitirdi tul-kereń!..
Júrekteri – Haq sharaby shúpildegen qumyra,
Bul Shyndyqty yrastaidy Áttar* menen Kúbirá*...
Hosh, sonymen Han Shyńǵysqa qaita ainalyp soǵalyq,
Otyrardy sartaýyldan bosatqany, ol – anyq!
«Bul – Baq-Quttyń qalasy!»* dep, Zarnuqqa kep bas igen,
Keńes qurǵan Haq-Halifa Dánispandai* asylmen!
----------------------------------------
Fáridáddin Áttár (r.ǵ.)* Muhammed ibn Ibrahim Ábý-l-Hamid án-Nishapýri (1161-1239) – parsynyń dańqty sofy-shaiyry.
Nájmáddin Kúbirá (r.ǵ.)* Ahmed ibn Omar Ábý-l-Jánib (1145-1221) – áigili shaihy, sofy-shaiyr. Báháýaddin Ýálittiń (r.ǵ.) ustazy. F.Áttár (r.ǵ.) da, N.Kúbirá (r.ǵ.) da Shyńǵys hannyń «Alla-Taǵalanyń qahar qylyshy» ekenin moiyndaǵan, Haq qalaýymen sháiittik keshken áýlieler.
«Bul – Baq-Quttyń qalasy»* – Zarnuq týraly Shyńǵys hannyń óz sózi.
Muhammed Dánispan (r.ǵ.) áz-Zarnuqi* – Otyrar mańyndaǵy Zarnuq qalasynda Ilim ordasyn ustaǵan ýáli. Q.A.Iasaýidiń (r.ǵ.) halifasy hám inisi. Han Shyńǵystyń keńesshisi. Ziraty, 9 ordasy Mańǵystaýda.
Tájim qylǵan Túrkistanǵa – Áziret Sultan basyna,
Tikti ordasyn Qarnaqtaǵy tákiianyń qasyna!
Myń bir márte minájat qyp Bas Pir jatqan mazarǵa,
Haq ilimin basshy etken-di «Iasyny» jazarda!..
Sartaýyldyń qarasy óship, basyn ezip búliktiń,
Sansyz shahar qaita kóshken biligine túriktiń!..
Tórtkúl álem «Horezmdi aldy!» degen habardy ap,
Úsh kún, úsh tún Jeńis toiyn toilap edi Abardat*!
Júz bir ulys, myń bir taipa dárgeiine bas uryp,
Jarty álemdi bilep edi ol alapatyn asyryp!
Uly Dala ǵumyr keshken onyń jazǵan Zańymen! –
Árbir qárpin jazyp edi ol júrektegi qanymen!
Sol Zańnan soń bul dalada bolmaǵan esh qiianat! –
Shyn-qylapsyz qalpyn tapqan «Adam» degen ziialy at!
Qairan babam, shar-ǵalamǵa tikken Altyn Ordasyn! –
Sol Ordaǵa qaita enetin kún bolar ma qor basym?..
Endi qashan jarqyldaisyń, Haqtyń Qahar Qylyshy? –
Otyn boldy Óziń qurǵan Altyn Orda Ulysy!
Seniń jazǵan Altyn Zańyń qaldy aiaqqa taptalyp,
Keseneńdi, kósegemdi qorlaýda áli jat saryp!..
Endi qansha júrem «jolmen» syzyp bergen dushpanym,
Óle me Óli Tynyshtyqta – Shyn Ańsar, Has Qushtarym!?
Tarqap ketken Jolshy ulyńnyń baiaǵy Orda-Bazary,
Nege maǵan úndemeisiń, Alasha-han mazary?!
----------------
Abardat* – Shyńǵys hannyń Horezm memleketin alǵannan keiin (1223 j.) Jeńis Toiyn toilaǵan qonysy. Qazirgi Jýaly-Myńbulaq mańy.
Jolshy* – Joshy.
Tórt tarapty túgel alǵan úsh nemereń dabyly-ai! –
Qázir meni ózge túgil, óz kóshem júr tanymai!
Erte kóktem, qara kúzde eńsem qara bult bop,
Alasha-han mazarynda eńireimin ulyp kep!
Qan-júzimdi jasym irep, júregimdi tilip kek,
Men jylasam, yrjańdaidy týrist-top, júlik-kóp!
Shyǵyp sosyn «Edige men Toqtamystyń taýyna»,
Tasqa qairap azýymdy, shegem aibat jaýyma!
Ulytaýdyń usharynda qara jańbyr astynda,
Qiial atty qaiyǵymdy qarsy salam tasqynǵa!
Jańbyrmenen josylady Júrek Qanym – jas-tumam,
Qara túnge qosylady torlap turǵan tas-tuman!
Allam, qashan oiatasyń Qara Túnge Nur búrkip? –
Túnge qamap qoiasyń ba shyń ústinde shyńǵyrtyp?!
Uly Dala tósin janshyp qansha jatpaq kór-ymyrt,
Uly Baba atyn qorlap jógi qyrt pen óli jurt?!
Etektegi, ketektegi óli jurttyń qasynan
Orynymdy taba almai men, shyńǵa shyǵyp ashynam!..
Ustap alyp qara túnniń jalbyraǵan shashynan,
Ár talyna órt jiberip jasyn bolyp shashylam!..
Endi qashan shańqyldaisyń, Shyńǵystaýdyń qyrany?
Nege meni jubatpaisyń, Ulytaýdyń ulary?!
Orda tikken Orda taýyń, Muńal-Jary jotasy,
Bozdaidy áli narmaiadai búgin ólgen botasy...
Kóz Jasymdy kim súrtedi, Júrek Qanyn kim kórer? –
Tiriólikter túsine me, múńkip júrgen múrdeler?!
Kim úńilsin Janardaǵy Jan-Azamdy súrtpek bop?! –
Tapsa, súrip tastamaq bop molany júr túrtpektep!
«Shyńǵys hanmen bir kómilgen» qazyp alyp altynyn,
Ózin týrap tastamaqshy túk qaldyrmai tamtyǵyn!
«Kóz salmady ol, – desem eger, – dúniebailyq degenge!» –
Júz atasy ashtan ólgen ńóńder oǵan sener me?!
Aýyzyna altyn tistep óletuǵyn kómerde –
Qalai ony uqtyrarmyn kórdemshe men kereńge?!
«Otyrardy oirandaǵan, órtep kitaphanasyn
Has qanisher Han Shyńǵystyń óshireiik qarasyn!..»
Osy urandy tamyzyq qyp otsha shalqyp lapyldar –
Kiiztumsyq ǵalymdar men múiiztumsyq aqyndar!
Kitaphana tabylsa eger – oqi qoiar jan qusap,
Ekilenip esiredi «taǵyndaǵy» áńgi «shah»!
Babasymen «soǵysam» dep ótti uiyqtamai kóp túni,
Esep emes myiyn ashsa, – bes áriptiń joqtyǵy!
Otyrady «órmek toqyp» saitan-siraq «bizimen» –
Dushpan jazyp bergen jalǵan «tarihtyń» izimen.
Jidip ketken sol «órmegin» tutpaq Altyn Saraiǵa! –
Irip turǵan óli buiym múliktikke jarai ma?!
Odan, biraq habary joq ólermen men jazarman,
Oiyp olja alyp qalmaq dárilfáni-bazardan!..
«Órmekterin» birjolata tyǵar edi seifine, –
Aqiqattyń Ainasymen qarap kórse keipine!
Biraq ol Put jalǵanshyda jan teńgermes – Ózine,
Shaǵylysyp – Ólekse men Jezóksheniń kózine!
Qisyq Aina Qortyq Oiyn kórsetkende symdai ǵyp,
Tamsanady ol Óz Keipine:
«Boldy ma er, – dep, – mundailyq?!»
Arǵy-bergi tarihtan óz teńdesin tappai qap,
Ǵasyrlardyń Báigisine qosty esegin qaqpailap!
Al ol esek jasamai bir qala alar ma – áńgilik?! –
Tarihtyń jaqparynda daýysy júr jańǵyryp!..
«Sots.shynshyldyq» shyńǵyrtqanda kórindi, yras, baba jat,
Jattyqpenen biraz nárse jazyp qoiǵan qaralap.
Sol jazǵanyn qorǵap qalmaq – jalǵandyqtan qamal sap,
Saýsaǵynan «ańyz» soryp saitan-siraq qalamsap.
«Qamaldaryn» Ýaqyt Jeli ketkendigin kúiretip
Esh uqpaidy ol – oi-sanasyn nápsi-putqa biletip.
Uǵynsa da nápsisi – taý, múmkin emes moiyndaý,
Sodan, bálkim, sóz – shýlyǵan, janazam – shar, toiym – daý!
Uqtyryp tur, yqtyryp tur Yzǵyryq Tún, Jelkem Kún:
ESh ÓTIRIK ÓTPEITININ ÓŃEShINEN ERTEŃNIŃ!..
Eser bala, ol da kúshti – kóshesinde óziniń,
Shet kóshege shyqqanynsha sheli qalyń kóziniń!
Ol shet kóshe «tazartqanda» shelden onyń janaryn,
Uǵar ma ázir, qaita ainalyp úiin tappai qalaryn?!
Turǵanynda sharýań qansha suq saýsaǵyn kezep shyń? –
Óz Kósheńde esegińmen «júlde» alǵanǵa ne jetsin!..
Adamzattyń Aspanynda Ai-tuiaqty almaýyt
Keledi aǵyp! –
Talai esek qalyp jatyr shań qaýyp!
Sol almaýyt qaita taýyp ala ma dep Iesin, –
Dushpan jatyr jantalasyp qashyrmaqqa kiesin!
Iesi alyp qoia ma dep – ALAMANNYŃ JÚLDESIN,
Kúni-túni qazady olar otanymnyń irgesin!
«Óz kóshemde pilge úrdim!..» dep mázigetin masairap,
Kópekter men esekterdi alamanǵa qosa aidap!..
Barlyq maqsat: Pirli Uǵymdy urǵynymnan jasyrý –
Alamannyń Kiesi men Qasietin qashyrý!..
ÓZIN TANYP qoia ma dep – Er Túriktiń urpaǵy,
Dushpan jazǵan jalǵan tarih taqqa minip tur taǵy!
Ózin tanyp qoisa eger de – jatqan rýh silkinbei
Babasyna qarap boiyn túzeýi de múmkin ǵoi!
Ol túzelse, – Ýaqyttan surap ketken esesin,
Túzep alyp júrse qaitpek – shaharynyń kóshesin?!
Al ol kóshe bolyp shyqsa, – kóshesi Altyn Ordanyń, –
«Qorǵandary» kúirep barlyq, órt shalmai ma «ormanyn»?!
Sondyqtan da qolynda ázir turǵanda ýaqyt shylbyry:
Óz Atasyn Jaý sanaý shart – Er Babanyń urǵyny!
Sondyqtan da barlyq «júlde» beriledi – esekke! –
Sondyqtan da esekterdiń aldynan esh kese ótpe!
Kese ótseń-aq, jem bolasyń oq penen tas, kesekke,
Tamyzyq bop órtenesiń ǵaibat penen ósekke!
Sondyqtan da babamdy aitsa, – kúre úredi jylqysyp,
Málinniń de kórgisi bar arystanmen julqysyp!
Ker zamannyń bizge «syiy» bolar eken taǵy qai? –
Aǵash oǵyn atady urǵyn – Óz Atasyn tanymai!..
Babam tánin shaba almaǵan Ýaqyttyń Baltasy,
Qandai zalal keltire almaq aǵash oqtyń jańqasy?!
Sonda da qor «órin» bermes – qýraǵansha qańqasy,
Zárin shashpaq qurǵaǵansha Yndyny men Ańqasy!
Qanyn órtep Babasyna jaqqan qyrttyń jalasy,
Chehqa qashty, shetke qashty Maǵaýiia balasy!
Oqpen emes, boqpen keptep, kezep uńǵy-óńeshin,
«Aýlap» júrgen kóbeidi «ańshy» «Shyńǵys hannyń elesin»!
Shetke qashty ol túsingesin «dushpandardyń» «óresin» –
Óz jerinde Óz Babasyn qorǵaý múmkin emesin!!!
Asyldaryn, has uldaryn syidyrmaǵan tórine,
Ne dei alam elirmeli «egemenshil» elime?..
Nar jyǵylyp, pil búgilip, boldy jemi quzǵynnyń,
Olar sóitip japa shekse, – shikirási biz kimniń?!
Shirek ǵasyr ýaqytta bulttan asyp mártebem,
Shyńǵys-babam aldyna kep basyn igen jarty álem!
Shirek ǵasyr meniń de endi alǵanyma – «azattyq»,
Shirek qadam alǵa qarai basty ma eken – QAZAQTYQ?!
Óz Jerimde Óz Tilimdi qorǵai almai kelemin,
Óz Tórimde Óz Dinimdi qorlai (Alla-ai!) beremin!
Óz Elimde meni EL qylǵan Óz Babamdy jatsynyp,
Bar qarǵysty jaýdyramyn – Óli Árýaqqa tapsynyp!..
Bes-aq kúndik boq-tirlikte júrgenge eptep úkimim,
Kiip aldym betperde ǵyp madaq-mastyq tútinin!
Tútin torlap oi-sanamdy túk kórmeimin búgin men,
Eń Bastysy, QOL KÓTERIP – BEZDIM ATA-DINIMNEN!..
Sózim jaily sarnama kóp, ózim jaily jarnama! –
Umyttym men arnalaryn: MADAQ – JALǴYZ ALLAǴA!
Oilap pa eńiz: «Bári maǵan berildi dep – tegin!..» – siz? –
Umyttym men qalýym da múmkindigin kebinsiz!..
Ózdiginen ornaǵandai bastaǵy az-kem izgi shaq,
«Tórkinimdi tanymaimyn – ózi bolǵan qyz qusap»!
Kózim ozyp uiasynan, ózim ozyp tánimnen,
Óz qolymmen Jasaǵan bop kórinbekpin bárin men.
«Bári menen bastalady!..
Ótken – túgel ońbaǵan!..» –
Osy piǵyl aqyndy da, ákimdi de torlaǵan!
Asqyna kep osy piǵyl – Óz Babasyn qorlaǵan! –
Kózin qashan ashar eken kóroǵyly – ńóń-nadan?..
«Bizde buryn shegara da, memleket bolmaǵan!..» –
Degen «pikir» jadqa oralyp, qylysh-qalam qolǵa alam.
Tek Óz Basyn asyram dep, jerge tyǵyp Óz Jurtyn,
It-káýirdiń odan saiyn qozdyrady kóz qurtyn...
«Sende eshteńe bolmapty ǵoi!..
Aitqan muny – óziń!..» – dep,
Bezep káýir suq saýsaǵyn, kezep otyr kózin kep!
«Seni el qylǵan Babam ed!..» – dep, ustaiyn ba nan-quran? –
Ózim nanbai otyrǵanda, jatty qalai nandyram?..
Babam qurǵan memleket – ýyǵy Altyn Ordanyń
Bosaǵasyn kórip pe edi – tórimdegi kóp zalym?!
Kórmek túgil, aty estilse, – sigekteitin ininde,
O, ker zaman, o da maǵan «qoja» bopty búginde!..
Ol Ordanyń mynaý «qorda» astaryna jarar ma?! –
Sony oilasam, Júrek Qany salady uia janarǵa...
Qairan Babam, jarty álemge júrgenimen ókimi –
Ekendigin tutqan jadqa – Óz Eliniń Ókili.
Madaq-mastyq tútininen kimegen esh betperde,
Oranyp ap shirenbegen shirik shen men shekpenge!
Betperdesiz júrgennen soń oiy da aiyq, sózi anyq,
Ai-múiizdi qulja bolyp shyńda tur ol bozańyp...
Talai teksiz talasqanmen telimekke «muńǵylǵa»,
Nur-beinesi júregimnen óshken emes myń jylda!
«Muńǵyldyq» pen «muńaldyqtyń» qansha ǵasyr arasy? –
Kópirimdi kápir julyp ketkendigin qarashy!..
Kóz jetkisiz – aqiqattyń aidynynyń jaǵasy,
«Ol – babam!» dep aita almai tur Muńal-shaldyń balasy...
BAQ betinde nebir «pikir» aitylsa da ushqary,
Júrip edim aralaspai bul «soǵystan» tysqary.
Qanden úrip abadanǵa, talaǵanda itimsip,
Súiegimdi itaiaq qyp jalaǵanda qyi-tumsyq;
Men de it ekem – kóterippin itaqailar jalasyn,
Kóre tura talattyryp Maǵaýiia balasyn!..
Túptiń-túbi qirary haq jalǵandyqtyń túrmesi! –
Ai týǵanda elesteýshi ed Er Qaǵannyń Súldesi!..
Bozań qyrdan, tozań-nurdan kórgeli onyń Elesin,
Bul «shaiqastan» tys qalýym uqtym múmkin emesin!
Aqiqattyń Aidynyna saldym Shyndyq-Kemesin,
Sol kememen júzip ótem, kim ne dese, o desin!..
Kók júzinde mańyraǵan Ai-múiizdi Arqar-Bult
Qylysh-Múiiz Aqiqatpen ketti «ordamdy» talqan ǵyp!
Qylysh-Múiiz Shyndyq-Arqar tas-keýdemdi súzdi kep,
Jańqalarym juldyzsha ushyp, kózderimde júzdi Kók!
Sol-aq eken, tústi kúirep, shashyp sáýle quz kúrep –
Tabalaǵan tas-júrek pen abalaǵan muz-júrek!
Han Shyńǵyspen «soǵysam» dep, pende bar ma ed baq tapqan?! –
Haqtyń Qahar Qylyshy bop taǵy da aldan atpaq tań!
Táýekelge taqym artyp, burdym, mine, at basyn,
Atpaq Tańnyń Jarshysy bop taptym shahar qaqpasyn!
Bar Shyndyqty baiandaýǵa Qadir-Haqtan buiryq kep,
Endim shahar Qaqpasynan! –
Esh jónim joq syi kútpek!..
Qannyń oty lapyldap tur, shamnyń nury lúpildep,
Ne de bolsa, bul shaiqastan sheginýge huqym joq!
Jurttan da yqpai, suqtan buqpai, kózden zytpai «qyraǵy»,
Kelip turmyn senderge aityp ketý úshin mynany:
...Ai astynda ornap taǵy ALTYN ORDA – ULYSYM,
KÚN ASTYNAN shyǵady erler túre sozyp qylyshyn!
Kekke qairap, sertke bailap Er Qazaǵym quryshyn,
Biledi álem ólmei Onyń kelgendigin kim úshin!
Altyn Orda túndiginen ár tún saiyn Nur saýlap,
Áz-analar qursaqtaryn tutar saǵym qursaýlap!
Altyn aidar ulan órip ár shańyraq, besikten,
Qyzyr-Iliias meiman bolyp ener sonda esikten!
Jyn-masy emes, keledi urpaq yshyq kernep Nur-Masy,
Ár túndikten ár tań saiyn órer arqar quljasy!..
Habar berer qulja sonda Ǵarshy jaqtan mańyrap,
Sát-saǵatta qozyqasy enesine jamyrap!
Miskinderdiń qarasy óship – túbi birge, jany jat,
Altyn sharap quiar janǵa – altyn shara-shańyraq!
Nur-sharapqa qanyp alyp ul menen qyz jany áppaq,
Jalǵyz Haqty erteli-kesh jatar sonda madaqtap!
Olardy eshkim dattamaidy: «Mynaý bizge shet din!..» dep,
Jalǵan qudai sottamaidy: «Haqty zikir ettiń!..» dep.
Jyn qaryǵyp ottamaidy «qosbarmaqty» – ólesi ún,
Zikirshini boqtamaidy keptep «kókter» – «nemesin»!..
Jalǵan ýaǵyz jattamaidy ish-qyry nas din-masy,
Joq q...iasyn saptamaidy yshqyry bos urǵashy!..
Júrekterden júrekterge nurlar aǵyp jetkende,
Mastyq-nastyq tútini bop ydyrar bar betperde!
Sol betperde jyrtylǵan kún – sógip Haqtyń Qahary,
Qirap túser put-qudaidyń barlyq shaitan-shahary!
Put-qudailar sarailaryn tastai qashar jutaǵan,
Erkek-shora qarbashalar tyrdai bolyp lypadan!..
Dinin sottap,
tilin taptap,
babasyna ottaǵan
«Ákimdi» de, «aqyndy» da sonda Sotqa ap baram!
Ar-Sotyna alyp baram – «arqardy» atqysh «ańshyny»,
Jyndy-doraq «balshy» menen júndibaraq «tamshyny»!
«Júsipterdiń» qudyǵyna Ǵarshydan Pák nur saýlap,
Azattyqqa shyǵar alyp Aq Sáýleler qursaýlap!
Ai altynyn shashyp barlyq, tógip Kún de kúmisin,
Árbir putqa silter sonda ALLA QAHAR QYLYShYN!
«Ákim» mysqal paida kórmei batpansytqan taǵynan,
«Aqyn» nyshan haila kórmei otpansytqan jaǵynan;
Obyrsha obyp qamqa tony, shaǵyp shaian-shekpeni,
«Qyzyl» qanyn dirdekteter KÁR-QYLYShTYŃ OT-DEMI!
Jattyń ýyn ishken kúnin qarǵaýǵa kep shamasy,
Ýá, sol sátte túser me eske ALTYN AIDAR BABASY?..
Baǵyn, taǵyn, jaǵyn qarǵap – jylan jumyrtqalaǵyr,
Saýǵa surap úlgerer me jaqqanda ymyrt qara kir?..
...Búgin, mine, tańdaiyna jumyrtqalap boztorǵai,
Bir dárýish shaharǵa kep bastaǵany-ai sóz tolǵai!
Tańy mylqaý,
túsi qylqaý,
túni soqyr,
óli kesh
Shýly shahar sózin, tipti, eler emes onyń esh! –
Al ol bolsa, jyrtyp tastap madaq-mastyq tútinin,
Shahty ordaǵa aityp jatyr Qadir-Haqtyń úkimin!
Haq ókimin jetkizedi júirik tilmen pernelep,
Jasaýyldan jasyrady perishteler perdelep...
Taqta – tuldar, putqaquldar kóz salmaidy bul jaqqa,
Qysyr jylan qyzǵa qarap basyp otyr yrjaqqa!
Shibóri top sháýildeidi madaq aityp zyqyny ap,
Shaitan-shárdiń qabyrǵasy barady, áni, shytynap!
Kórmeidi ony «qoly júirik», «kózderi ótkir» soqyrlar,
Putqaqulǵa emsheginen ý emizip otyr qar!
Ýálittiń sózin uqqan Horezm-shah qulaǵy
Túrik eken! –
Qaitip endi oiatarmyz mynany?..
Múlde sónip tyiylǵandai qara tas bop shyraǵy,
Kózge shógip quiylǵandai qara nas bop bulaǵy...
...Jeteginde – jalǵyz uly!
Kózinde – nur!
Sózinde – ot! –
Al dárýish úkim oqyp tur aldynda bezildep!..
Bir qarasań, kózge qorash, kóringenmen jupyny,
Bult-siiaǵa toltyrypty ol aspan atty qutyny!
Qaýyrsyny kók qapysyn qapysyz-aq arshyǵan,
Káýsar-Shyndyq juldyz bolyp tamady oǵan Ǵarshydan!
Juldyz bitken Syr jazylǵan syqyldanyp tas-tańba,
Najaǵaimen qol qoiady ol qara dápter-aspanǵa!..
Jalǵyz uldy dárýishtiń tilinde Haq úkimi,
Aldynda onyń qaltyraidy qashqan sarai ypyny!..
...Jariialap – jelge usharyn, jer qusharyn munsha baq,
Eń aqyrǵy túiirshigin saýyp jatyr qum-saǵat!..
15 – 17.06.14 j.
Qoshqar-Ata – Qoltyq qonysy.
Svetqali Nurjan
