سۆەتقالي نۇرجان. شىڭعىس حانمەن "شايقاس" (مۇحتار ماعاۋينگە)

...ەكٸ ۋىسى قان بولىپ,
ەستٸگەن جانعا تاڭ بولىپ,
شىڭعىس تۋىپ – ارقاردان,
نۇرى كٷندەي بالقىعان!..
...ساداعىن سارى ساعىمعا ٸلدٸرگەن,
قۋانسا, – پاقىردايىن كٸشٸرگەن,
كەرلەنسە, – اسپاننان جاي تٷسٸرگەن...
شىڭعىستاي اسقار شىڭ ٶتكەن!..

قاشاعان كٷرجٸمانۇلى.

بيسسميللە-ھي-راحمان-راحيم!..

...ون تٶرتٸنەن تولعان ايدىڭ ٶزگە بٷگٸن ٸرەڭٸ,
لٷپ-لٷپ ەتتٸ سىقىلدانىپ بەينە كٶكتٸڭ جٷرەگٸ.

اي استىندا مٷلگٸپ قالعان ەسەكەيدٸڭ كٷرەنٸ,
وقىراندى بەلدەۋدەگٸ باھادٷردٸڭ كٷرەڭٸ...

كەتتٸ ويانىپ كەنەت باتىر...
جاڭا عانا كٶز ٸلگەن,
تامىرلارىن لاپىلى ۇرعان وعاش ٶرتتٸ سەزٸنگەن.

تىنا قالدى دەمٸن تارتىپ, جيىپ الىپ ەسٸن بۇل,
وردا ٸشٸندە جالىنعا ۇقساس كٶكشٸل ساعىم كٶشٸپ جٷر.

شاڭىراقتان نۇر قۇيىلىپ –
تولقىتادى ساعىمىن,
قۇرساق تۇسىن تۇردى ٷيٸرٸپ
ۇيقىداعى جارىنىڭ.

بٸر قىزىعى, تٷندٸك جابىق, سەۋلە كٸرەر جٶنٸ جوق,
تۋىرلىقتى تٷتٸپ ٶتكەن نۇرعا قارىق تٶڭٸرەك.

كەمپٸرقوساق سيياقتانىپ كەرەگەنٸڭ تاڭعىشى,
كٶگٸس ساعىم ٶشپەي قويدى شىرلاعانشا تاڭ قۇسى.

كەنەت... كٶزگە شالىندى اڭنىڭ ەجەپتارقى سۇلباسى,
نۇر ٸشٸنەن مەكٸرەنٸپ شىقتى ارقاردىڭ قۇلجاسى.

كٶككە قاراپ تۇردى-داعى تاناۋىمەن دەم تارتىپ,
وت جارقىلداپ تۇقايىنان جٸبەرگەنٸ جەر تارپىپ!

سوسىن كٶككە كٶتەرٸلدٸ سەۋلە بويلاپ نار-قۇلجا,
قالدى ەسەكەي ەسەڭگٸرەپ!
قانداي جۇمباق بار مۇندا?..

تٷتٸندەنٸپ تٷندٸك قالدى, تٷتەلەنٸپ شاڭىراق,
قۇلجا سٶيتٸپ عايىپ بولدى عارشى جاقتان ماڭىراپ.

ەسەڭگٸرەپ ەر ەسەكەي, دەمٸن جۇتىپ تۇر سۇلىق,
جارى عانا پىسىلدايدى تىم تەرەڭنەن كٷرسٸنٸپ.

ٷي ٸشٸنەن ەلٸ كٶشٸپ بولماعانداي نۇر-ساعىم,
التىن سەۋلە ۇيىپ قاپتى تۇتىپ جاردىڭ قۇرساعىن.

قۇشقانى ونى كەمٸل ەدٸ عايىپ-عالام قۇشاعى,
مىناداي دا سٷگٸرەتتٸ ەلەستەتشٸ, مىسالى.

تاڭعى ىرالار شىڭنان قۇلاپ, سۋعا سٸڭٸپ كەتپەي مە,
كەشكٸ شۇعىلا كەيدە جۇعىپ قالماۋشى ما ەد بەتكەيگە?

ايدىڭ تٸلٸ اق سەۋلە بوپ اق قارى بار شىڭ جالاپ,
جاپىراقتان تامباۋشى ما ەد بٸر مٶلت تامشى سىرعاناپ?

اعىپ شىعىپ, جارىپ شىعىپ كٶكتٸڭ جەتٸ قاباتىن,
كٶگٸس جۇلدىز اقپاۋشى ما ەد شارپىپ بۇلتتىڭ قاناتىن? –

ەسەكەيدٸڭ تۇر كٶزٸندە كٸلەڭ سونداي سٷگٸرەت,
ۋەلٸننٸڭ پەك قۇرساعى نۇردى قانباي سٸڭٸرەد!..

ال شاڭىراق – ورىنىندا, تٷندٸك, ٷزٸك – بٷپ-بٷتٸن,
كٶشكەن ساعىم – ٶشكەن جالىن...
ۇشپاعانداي تٷك تٷتٸن...

ٷش تٷن بويى قايتالاندى سىرى تىلسىم وسى جاي,
ەسەكەي دە ٷيرەتتٸ بوي بۇرىنعىداي شوشىماي.

ٷش كٷن, ٷش تٷن تىسقا شىقپاي جاتتى جارى بٷك تٷسٸپ,
قۇرساققا نۇر ۇيا سالعان, ال كٸرپٸككە قۇتتى شىق!

ونسىز-داعى سەۋلەلٸ جٷز كٶرگەن كٶزدٸ ۇيالتىپ,
شۇعىلاعا بٶلەنەتٸن ول بارعان جەر – قييان تٷپ.

ٷش تٷن كٶكتەن نىشان ەنگەن دەل وسىناۋ نۇر-شاقتا,
ۇيا سالعان التىن سەۋلە ەلٸ قۇرعاق قۇرساققا!

سٶيتٸپ انا توعىز ايدا تورسىق شەكە تۋادى ۇل,
بۇل سٶزٸمە
بارىس ٷندٸ
كەرٸ شىڭدى كۋە قىل!

كٸم بٸلەدٸ, قالماۋى دا مٷمكٸن ەدٸ بۇل دا ەستە –
قاشاعانداي ۇلى جىراۋ جىرلاپ بەرگەن بٸر كەشتە.

مەن جادىمنان ەش ٶشٸرمەي ۇلىق جىردىڭ سارىنىن,
كٶكٸرەكتٸڭ قۋىسىندا ساقتاپ كەلەم ەلٸ كٷن.

ول جىردى ايتقان – دەرەتتەنٸپ, ەش ٷزبەستەن جەتٸ كٷن,
بۇزامىن دەپ, قيسايعانى ىراس ەدٸ بەتٸنٸڭ...

سٶزدە سالماق قالدى ما ٶزٸ وسى كٷندە, جىردا زٸل,
قاسيەتتٸ قازاق سٶزٸن كٸمدەر بۇزباي جٷر قازٸر?!

ساڭىلاۋىن سەۋلە شالماي, كٶكٸرەگٸن كٷي شايماي,
بەدٸك ايتىپ جٷرگەندەر كٶپ بەت-اۋىزى قيسايماي.

كٶنە جىردى بٷگٸنگٸ ەنشٸ ايتا المايدى نەگە-دٷر? –
ۋىزىنان ەمبەگەن ول – ەمٸرەنگەندە ەنە-قىر!..

ەنە-قىردىڭ ەتەگٸنەن تٷسٸك بولعان كٶر-وعىل,
كٶزدەرٸڭە قادالادى تٸلٸمدەگٸ جەبە بۇل!

حوش, سونىمەن ارى قاراي نە دەر ەدٸ كٶنە جىر? –
كٶنە جىردىڭ كٶمەسكٸ ٷنٸن كٶكەي-كٶزبەن كٶرە بٸل!..

سودان بەرٸ تٶرەلەردٸڭ قالدى ۇرانى «ارقار» بوپ,
ارقار-مٷيٸز اي تۋعاندا قاراپ تۇرام اڭ-تاڭ بوپ...

قاشاعاندى تىڭداماعان سٶز كيەسٸن نە بٸلسٸن?! –
مٸنە, سولاي دٷنيەگە كەلٸپ ەدٸ تەمٸرشىڭ!

ٸي-اۋىزعا بىلعانبايدى ول! –
قوسىلماعان ارام قان –
مٶرلٸ تاعدىر تەمٸرشىڭنىڭ زادى نۇردان جارالعان!

بۇل بالانىڭ ودان ەرٸ قىلادى اڭىز تۋىسىن,
كٸندٸكشەشە كٶردٸ كەشە – قانعا تولى ۋىسىن!..

اناسىنىڭ قۇرساعىندا سەۋلە تۇتقان, نۇر قۇشقان,
دٷنيەجارىق قاپىسىنان ەنگەن سولاي – شىڭعىس حان!

ەسەكەيگە ۋ ٸشكٸزٸپ دۇشپاندارى قاپىدا,
جەتٸم قالدى ول ٸلەسە الماي اعاماندار ساپىنا.

جات-جاقىننىڭ بٷكٸل يتٸن بالاعىندا ٷرگٸزٸپ,
«جەتٸم قوزى – تاسباۋىر» دەپ, ٶسە بەردٸ ول – تٸرمٸزٸك.

قۇداي جازعان تالانىنا قاشۋشى ەدٸ باق قايدا?! –
جاتتى جاۋلار, جاقتى باۋرار تال بويىنان تاپتى ايلا.

ودان ەرٸ باياندايدى «قاسيەتتٸ شەجٸرە» –
قالاي ونىڭ كٷللٸ ەلەمدٸ سالعاندىعىن تەزٸنە.

باتىس-شىعىس, جەلدٸك-تٷستٸك تۇردى اتىنا اڭ-تاڭ قاپ,
شايتان-شەردٸڭ شىقتى بەرٸن تاس وشاقشا تالقانداپ!

التىن تۋىن قايتا تٸكتٸ ول وزعان-مەدٸ جۇرتىنىڭ,
ەرگەنەقون-ٶتٷكەنگە باردى كٶشٸ تٷركٸنٸڭ.

جيىرىلىپ جەرگە تٷسكەن تۋىن تٸكتەپ ەدٸلدٸڭ,
جٷردٸ جٷيتكٸپ اراسىندا قوبى مەنەن وبىلدىڭ.

بوشىمان مەن كٷلتەگٸننٸڭ تاۋىپ الىپ بايساسىن,
تاققا قوندى, اتقا قوندى تاراعان تٷن اي شاشىن!

قيىقكٶزدٸ قىتاي قالعان قورعانىندا قامالىپ,
ويىقكٶزدٸ ورىس جٷرگەن ورمانىندا ومالىپ!

نۇردى كٶردٸم – جارق ەتكەندە تٷن تٷنەگٸن تٷردٸرگەن,
ەردٸ كٶردٸم – كٶن ساداعىن سار ساعىمعا ٸلدٸرگەن!..

«سٸرنەكەيدٸ اس ەتكەن ول, سٸلەكەيٸن نەر ەتٸپ»,
مىڭ سان دۇشپان جاۋدىرسا وعىن, جولاماعان بەلە تٷك!

313 ساردارىمەن شىققاندا قول الدىنا,
جاسانعان جاۋ بٶكٸپ بەزگەن, تاپپاي قارمار تالدى دا...

بەرٸ دە بار تاريحتا! –
قانداي پاتشا قاي تاعىن
قالاي تاستاپ قاشقاندىعى ەمەس بٷگٸن ايتارىم.

ايتامىن تەك قاعانىمنىڭ قۋىپ سارتتىڭ سايتانىن,
قايتٸپ ازات ەتكەندٸگٸن دەشتٸ-قىپشاق بايتاعىن...

بەتشە الدىرىپ ٷندٸ جاقتان, ەنشٸ الدىرىپ پارسىدان,
جەرتەڭٸرسٸپ اسپان-جەردەن تەڭٸن تاپپاي پاڭسىعان;

ۇلى قىردىڭ اڭعال جۇرتىن قاپى شاۋىپ قارسىدان,
تالاي ٸرەت ناقاق قانعا حارام قولىن مالشىعان;

مەۋرەنناحر توپىراعىن ناس تابانمەن جانشىعان,
تٷردٸ بۇزىپ, دٸندٸ بۇزىپ, «جاۋاپ تاپقان بالشىدان»;

ۇلدى قۇنسىز, قىزدى پۇلسىز ازىق قىلىپ اڭسىعان,
ساسىق تاعى تاقىمىندا نەشە زامان قاڭسىعان;

ەلشٸ ٶلتٸرمەك ەلدە جوق-تى! –
قىرىپ سالىپ ەلشٸنٸ,
وتىراردى ويرانداعان قان عانا بوپ جەڭسٸگٸ;

قاپييادا قان-قان قىلعان قاراحاننىڭ ەۋلەتٸن,
كٶرگەن جاندى اڭ-تاڭ قىلعان كٷندە اسىرىپ سەۋلەتٸن.

سول حورەزم-شاحى مٷلدە تانىتقاسىن جاۋ نيەتٸن,
شىڭعىس كەلٸپ تالقان قىلعان سارتاۋىلدىڭ دەۋلەتٸن!

قايتا اينالىپ باسقا قوندى كٶشكەن كەشە عاجاپ قۇت,
سارتتان سىردا ەلۋ شاھار الىپ ەدٸ-اۋ ازاتتىق!

...جىر جەلٸسٸن بۇزۋ ەگەر بوپ جٷرمەسە اسا ايىپ,
كٶنە شەردەن اتتاپ كەتپەي سەل شەگٸنٸس جاسايىق...

كٶنە ٷرگەنٸش شاھارى ەدٸ.
حورەزم-شاح سارايى.
بۇل سارايدا بولعان ٸستٸڭ بەرٸ دە ەرسٸ, انايى.

گارەمدەردٸ جاڭعىرتادى ەسٸرەڭكٸ ەكٸەستٸ ٷن –
اراق قۇسقان, جەلەپ قۇشقان ەسٸرەڭكٸ تەكەش-تٸن.

جاڭىلماسام, حيجرانىڭ 615 ساناسى,
سول سارايعا كٸردٸ بٸرەۋ, جەتەگٸندە بالاسى.

ساراي ٸشٸ قالىڭ نٶپٸر.
كٶرمەگەن ەش سەن تايىپ,
حورەزم-شاح تاعىندا وتىر
ىرق-ىرق كٷلٸپ تالتايىپ.

باس ۋەزٸر – ماحاللاۋي جٶھٸتتەردٸڭ ۇلتىنان,
ال باس پٸرٸ – «قارامويىن قاراسارتتىڭ» جۇرتىنان.

ەر تٷن سايىن بٸر قاتىنمەن «نەكەلەرٸن قيعىزىپ»,
بارلىق ٸسٸن بەرگەن «پٸرٸ» شاريعاتقا «سىيعىزىپ»!

قاتىنداردان جالىققاندا, ٸس تاپپاسا كٶنبەت تٷك,
باقسىز تۋعان بەتشەلاردى قويار ەدٸ ەرمەك قىپ!..

ەستەن تانا ٶشكەن سانا, جويىلعان-دى پاتشادا ار,
بار قۇمارى كٷنٸ-تٷنٸ قار-بەتشە مەن بەتشە-قار!

تاققا قونعان «قۇدايلاردىڭ» بٸلۋ ٷشٸن كٸمدٸگٸن,
جادقا توقىپ وتىرعايسىڭ تاعى مىناۋ سۇمدىعىن!

قورعانى جوق قاراشىنىڭ تارتىپ الىپ بٶبەگٸن,
قانىن شىلاپ نان پٸسٸرتٸپ ايىرادى ول «قورەگٸن»!..

شاقالاقتى شارىلداتىپ ۇن ٷستٸنە جاتقىزىپ,
ٸستٸكپەنەن پٸسكٸلەيتٸن قانىن سۋداي اققىزىپ!

مەن ويىمنان قوسقانىم جوق, ٶتكەن ٸس بۇل, وللا, شىن! –
ٶلەكسەنٸ تاستايدى يتكە – قان سارقىلىپ بولعاسىن!

تاقتا وتىرعان جاۋىز تٶبەت قالۋ ٷشٸن كٷشٸندە,
قانشا بٶبەك شار-شار ەتٸپ كەتتٸ يتتەردٸڭ تٸسٸندە!

وعان كۋە حيۋا مەن بۇقارانىڭ تٷندەرٸ,
ەلٸ سونداي «نان» جەيدٸ-دٸر كەي «تاريحات» «پٸرلەرٸ».

بار سۇمدىعىن جازا المايمىن بۇدان ەرٸ تارقاتىپ,
قازا بەرسەڭ, – كەتۋٸ حاق تاڭدايلارىڭ قان تاتىپ!

...بٷگٸن دە سول حورەزم-شاح وتىر ەدٸ كٸسٸنەپ,
جاراستىعىن بىت-شىت قىلدى ۇلىن ەرتكەن كٸسٸ كەپ!

قارسى الدىندا كٸل قارباشا بىلقىلداتىپ مىقىندى,
تۇتجالاڭاش بيلەپ جاتقان قىسىر جىلان سىقىلدى!

توزاڭ-مۇنار سەيٸلگەندەي – قورقورىنىڭ تٷتٸنٸ,
كٶز الدىنان شەگٸنگەندەي بيشٸلەردٸڭ مىقىنى...

قالدى ەسٸندە ۇلىن ەرتكەن قاھارلى ەردٸڭ كەسكٸنٸ,
كەيٸن بٸلسە, – كٷزەتشٸنٸڭ كٶرمەپتٸ ونى ەشبٸرٸ.

دۋتارلار مەن رۋبابتىڭ مىڭق-مىڭق ەتٸپ ٶشتٸ ٷنٸ,
ساراي ٸشٸن سولقىلداتقان ەردٸڭ ٷنٸن ەستٸدٸ:

«...ەي, قارا بەت, ساقي-اللا باق بەرمەگەن تۇل-نادان,
حاننىڭ تاعىن, ەلدٸڭ باعىن نەجٸسٸمەن بىلعاعان!

اينالدىردىڭ شاھارىڭدى سايتاناتتىڭ شەرٸنە,
ۇشىرادىڭ جاساعاننىڭ ەندٸ وڭدىرماس كەرٸنە!

سەن مٸسكٸنسٸڭ – اللاعا ەمەس, ٸبٸلٸسكە باعىنعان,
ٶزٸن قۇداي ساناي باستار –
نەپسٸ-پۇتقا تابىنعان!

اق-تاريحات ەرەندەرٸن استىنا ساپ قۇلىپتىڭ,
تارسا, سارتتى ويناتتىڭ سەن تٶبەسٸنە تٷرٸكتٸڭ!

ەر تٷرٸكتٸڭ اسىل تٸلٸ قالدى اياقتا تۋلاق بوپ,
جات ماقاممەن شٷلدٸرلەيسٸڭ, شيبٶرٸشە شۋلاپ كەپ!

ۇل مەنەن قىز كٶز اشا الماي كەنەۋٸ جوق بٷلٸكتەن,
ەلدٸڭ دٸلٸن «تازالادىڭ» قاۋٸپ پەنەن ٷمٸتتەن!

قاتىنىڭا بيلٸك بەرٸپ, بالدىزىڭدى ەمٸر عىپ,
قىز-كٷيەۋدٸ قۇتىرتتىڭ سەن بار بايتاققا «تەڭٸر» عىپ!

سان عاسىرلىق قازىناسىن مىناۋ ۇشان دەۋلەتتٸڭ –
يت-جەمٸنە اينالدىردىڭ سەندٸك بٸر-اق ەۋلەتتٸڭ!

شيرەك عاسىر سەنٸڭ جەمٸڭ – تاپقانىم مەن باققانىم,
ەر نامىسىن, ەلدٸڭ ارىن تابانعا ساپ تاپتادىڭ!

قورلادىڭ سەن ۇلدىڭ جانىن, ارۋلاردىڭ پەك تەنٸن,
دٸننەن بەزگەن جٶگٸلەرگە قولجاۋلىق بوپ حاق-تانىم!

«حەل»* عىلىمىن كٶرگە تىعىپ,
«قەل»* بٸلٸمٸن «باپتادىڭ»,
ونىڭ-داعى قاعيداتىن تەك تٸلٸڭمەن جاتتادىڭ!
----------------------------------------------
«حەل»* (لادۋني, ياكي جٷرەك ٸلٸمٸ) – اللادان تٸكەلەي بەرٸلەتٸن ٸلٸم; «قەل»* (شاريعي) – ادامنان ٷيرەنەتٸن بٸلٸم.

اتتادىڭ سەن حاق جولىنان!
كەشٸپ نەپسٸ باتپاعىن! –
حاقسىز تاپقان باقتا بايان, بولۋشى ما ەد تاقتا – قۇن?!

كٸر جۇقتىردىڭ سۇبحان-پەكتٸڭ «تۇت» دەپ بەرگەن دٸنٸنە! –
جەتتٸڭ اقىر راسۋلدٸڭ دٸنٸنٸڭ سەن تٷبٸنە!

كٷت, ەندەشە, قادير-حاقتىڭ تٶنەر ساعان قاھارىن! –
تات اياۋسىز تاعدىرىڭنىڭ بالدان «تەتتٸ» زەھارىن!

زەھار ەدٸ «تەڭٸر-اسىڭ» – تاڭنان تۇرىپ تاتارىڭ,
كٶپ ۇزاماي كٷلگە اينالماق مىناۋ شايتان-شاھارىڭ!

شىعىپ قويدى ساعان حاقتىڭ بۇلجىمايتىن ٷكٸمٸ! –
ەزٸر ونى تۇر كٶرسەتپەي ماداق-ماستىق تٷتٸنٸ...

كٶزٸڭ سوقىر! –
جارتى دٷنيە ۋىسىڭدا تۇر بٷگٸن,
بٸر ۋىس قۇم قۇيىلعانشا تٷرمەيدٸ ول كٶز «تٷندٸگٸن»!

ال ەزٸرگە جالعانداعى ەڭ كٶرەگەن جانسىنىپ,
تەك ٶزٸڭدە تۇرعانداي-اق سەزٸنەسٸڭ بارشا ٷمٸت...

قۇل مەن كٷڭٸڭ «شٷكٸر» ەتەر:
«ورناپ تۇر, – دەپ, – تىنىشتىق»,
ويلايدى ولار ٶزدەرٸنە قونعانداي بار ىرىس-قۇت.

ول «تىنىشتىق» ۇلت جٷرەگٸن سورىپ قارا جىلان بوپ,
جاتقاندىعىن كٶرمەيدٸ ەشكٸم – جاۋلاپ قىزىل-ۇران بوپ!

«تىنىشتىقپەن» تۇنشىقتىرىپ جاس قاۋىمنىڭ جٸگەرٸن,
تۋماي جاتىپ ٶر رۋحتان «تازارتادى» جٷرەگٸن!

مۇنىڭ بەرٸن «وقىپ تۋعان» مىنا وتىرعان قۇلعانا,
كەرەك بۇعان باسىبايلى, جانى «جايلى» قۇل عانا!

كٷن تۋعاندا, تۇتاتقاندا شىندىق شاقپاق-وتتىعىن,
وتانعا يە بولا المايدى سەندٸك «ٶنٸم» – كٶپ قۇلىڭ!

بٷگٸن, مٸنە, بارشا جانعا ۇعىناتىن جەتتٸ كٷن:
«شىندىققا ۇقساس جالعاندىقتان جامان نەرسە جوقتىعىن!..»

ۇزاماي-اق تٷتٸن تاراپ,
ٷنٸ سولىپ بۇلبۇلىڭ,
باستاعى باق, استاعى تاق – بۇلبۇل ۇشار بۇل كٷنٸڭ!

بٸر ۋىس قۇم قۇيىلعاندا, سوعىلعاندا شىڭعا ٷنٸڭ –
بار سيپاتىن اشار جالعان, شاشار شىنى-شىندىعىن!

بٸر ۋىس بوپ سٶنەر كٷنٸڭ!..
تارتار تٷپسٸز تۇل جىلىم –
قانعا قانباس ىندىنىڭ مەن جەمگە تويماس قۇردىمىڭ!

الاۋلاپ گٷل – تالاۋراپ تۇر اناۋ كٷننٸڭ شىعىسى,
شىعىستان كەپ شابار سەنٸ «حاقتىڭ قاھار-قىلىشى»!..

بٸرٸ قالماي ماڭىڭداعى مىنا وتىرعان دٷرمەك-توپ,
سول قىلىشتىڭ جٷزٸندە اعار ارام قانىڭ دٸردەكتەپ!..

سەن باس تىعار قۋىس قالماس كەڭ اسپاننىڭ استىنان! –
جانازاڭدى شىعارىپ قوي,
تٸرلٸگٸڭنەن قاشتى مەن!

جانازاسى شىقپاس مۇنىڭ!
تۇتىلمايدى ازاسى! –
بۇل – اللانىڭ بۇلجىمايتىن بۇعان كەسكەن جازاسى!

تىعىلار بۇل جانۇشىرىپ ەلسٸز-كٷنسٸز اداعا*,
سٷيەكتەرٸن مٷجٸمەككە شۋلار سانسىز شاعالا!

تاس تٶبەدەن ۇرار مۇنى تاعدىرىنىڭ تاسى اۋىر –
مىڭ سان قولدان, ال قاسىندا قالار جاڭعىز جاساۋىل!

سەنبەيسٸڭدەر قازٸر بٸرٸڭ, وتىر جٷزٸپ مامىققا –
بۇيىرمايدى, – دەسەم, – ەرتەڭ تەنٸن ارتار تابىت تا!
-----------------
ادا* – ارال.

بۇل كەبٸنسٸز جەرلەنەدٸ!
كەسۋلٸ تۇل تاعدىرى,
شاپانىنا وراپ كٶمەر جاساۋىلى, ال مۇنى!..»

وسىنى ايتىپ, ۇلىن ەرتٸپ شىعىپ كەتتٸ ەلگٸ ادام,
سەڭ سوققانداي سەندەلٸسٸپ جاساۋىل تۇر سانداعان.

اقيقاتتىڭ دىراۋ ٷنٸ ەستەن مٷلدە تاندىرىپ,
شاح تا, «پٸر» دە, ۋەزٸر دە – قالدى بەرٸ مەڭگٸرٸپ!

بەرٸنٸڭ دە القىمىنان بۋىندىرىپ بۇعالىق,
ٶلٸ جىلان قىزدار جاتىر تاس ەدەندە بۇرالىپ.

تٷسٸنبەي دال مۇنى ٶڭٸندە,
تٷستە, بەلكٸم, كەشتٸ مە? –
«قايدا-لاسىپ?!» جانتالاستى باستاعاندا ەس كٸرە!..

شٶمەلە-بۇلت ٶرتەنگەندەي تيٸپ كەتٸپ شىرپى-ايىڭ,
جٶڭكٸپ كەتتٸ كٷللٸ شاھار,
ال ەلگٸ جان زىم-قايىم!..

مٸنە, وسىلاي باياندايدى كٶنەدەگٸ جىلناما,
كٶپ ۇزاماي ول شاھاردان قالعانى ىراس كٷل عانا!

تاپ وسىلاي جىرلارى حاق كٶنە كٷننٸڭ ٶلەڭٸ,
ەش مٷلتٸكسٸز قايتالاندى ۋەليدٸڭ دەگەنٸ!

كٶكٸرەككە قولدى قويىپ بەرە الامىن كۋەلٸك,
نەمٸن ايتسام, ول ەۋليە – بەھەۋاددين ۋەلٸت*!

نۇرعا تولعان,
سىرعا تولعان,
جىرعا تولعان ٶزەگٸ,
جەتەكتەگٸ ۇل – جەلەلاددين رۋميدٸڭ ٶزٸ ەدٸ!
-----------------------------------
بەھەۋاددين ۋەلٸت (ر.ع.)* مۇحاممەد يبن احمەد حاتيبي (1231 ج.ق.ب.) – «ٷلەمدەردٸڭ سۇلتانى» اتانعان رۋحاني ۇستاز, جەلەلاددين رۋميدٸڭ ەكەسٸ.

ەكەسٸنٸڭ جەتەگٸندە حات تانىپ ول, حاق تانىپ,
سول كٷنٸ ولار انادولى جاققا كەتكەن اتتانىپ.

ٸزدەگەنمەن دٷرلٸگٸسٸپ سارباز بٸتكەن شارق ۇرىپ,
ٶزٸ تٷگٸل, ٸزٸن تاپپاي قالدى شاڭعا مالتىعىپ.

بۇيرىق بولىپ,
زالىم شاحقا ايتتى ٷكٸمٸن پەرنەلەپ,
جەندەتتەردەن قاقتى ولاردى پەرٸشتەلەر پەردەلەپ!

جەردٸڭ جٷزٸن نەجٸستەردەن تازالاعان قىلىشپەن,
ۋەلٸننٸڭ قۇرساعىندا-اق قانعانىنشا نۇر ٸشكەن

شىڭعىس جايلى مٷشەل جاستا بٸلٸپ ەدٸ مەۋلەنا,
ەكە اۋزىنان شىندىقتى ەستٸپ, ۇعىپ ەدٸ مەۋلەنا!

ول مەۋلەنا, كٷللٸ ەلەمدٸ جاۋلاپ نۇرمەن, سىرمەنەن,
گٷلدەرگە ٸرەڭ,
تاستارعا دا جان بٸتٸردٸ تۇل-كەرەڭ!..

جٷرەكتەرٸ – حاق شارابى شٷپٸلدەگەن قۇمىرا,
بۇل شىندىقتى ىراستايدى ەتتار* مەنەن كٷبٸرە*...

حوش, سونىمەن حان شىڭعىسقا قايتا اينالىپ سوعالىق,
وتىراردى سارتاۋىلدان بوساتقانى, ول – انىق!

«بۇل – باق-قۇتتىڭ قالاسى!»* دەپ, زارنۇققا كەپ باس يگەن,
كەڭەس قۇرعان حاق-حاليفا دەنٸسپانداي* اسىلمەن!
----------------------------------------
فەريدەددين ەتتەر (ر.ع.)* مۇحاممەد يبن يبراحيم ەبۋ-ل-حاميد ەن-نيشاپۋري (1161-1239) – پارسىنىڭ داڭقتى سوفى-شايىرى.
نەجمەددين كٷبٸرە (ر.ع.)* احمەد يبن ومار ەبۋ-ل-جەنيب (1145-1221) – ەيگٸلٸ شايحى, سوفى-شايىر. بەھەۋاددين ۋەلٸتتٸڭ (ر.ع.) ۇستازى. ف.ەتتەر (ر.ع.) دا, ن.كٷبٸرە (ر.ع.) دا شىڭعىس حاننىڭ «اللا-تاعالانىڭ قاھار قىلىشى» ەكەنٸن مويىنداعان, حاق قالاۋىمەن شەيٸتتٸك كەشكەن ەۋليەلەر.
«بۇل – باق-قۇتتىڭ قالاسى»* – زارنۇق تۋرالى شىڭعىس حاننىڭ ٶز سٶزٸ.
مۇحاممەد دەنٸسپان (ر.ع.) ەز-زارنۇقي* – وتىرار ماڭىنداعى زارنۇق قالاسىندا ٸلٸم ورداسىن ۇستاعان ۋەلي. ق.ا.ياساۋيدٸڭ (ر.ع.) حاليفاسى ھەم ٸنٸسٸ. حان شىڭعىستىڭ كەڭەسشٸسٸ. زيراتى, 9 ورداسى ماڭعىستاۋدا.
تەجٸم قىلعان تٷركٸستانعا – ەزٸرەت سۇلتان باسىنا,
تٸكتٸ ورداسىن قارناقتاعى تەكييانىڭ قاسىنا!

مىڭ بٸر مەرتە مٸنەجات قىپ باس پٸر جاتقان مازارعا,
حاق ٸلٸمٸن باسشى ەتكەن-دٸ «ياسىنى» جازاردا!..

سارتاۋىلدىڭ قاراسى ٶشٸپ, باسىن ەزٸپ بٷلٸكتٸڭ,
سانسىز شاھار قايتا كٶشكەن بيلٸگٸنە تٷرٸكتٸڭ!..

تٶرتكٷل ەلەم «حورەزمدٸ الدى!» دەگەن حاباردى اپ,
ٷش كٷن, ٷش تٷن جەڭٸس تويىن تويلاپ ەدٸ اباردات*!

جٷز بٸر ۇلىس, مىڭ بٸر تايپا دەرگەيٸنە باس ۇرىپ,
جارتى ەلەمدٸ بيلەپ ەدٸ ول الاپاتىن اسىرىپ!

ۇلى دالا عۇمىر كەشكەن ونىڭ جازعان زاڭىمەن! –
ەربٸر قەرپٸن جازىپ ەدٸ ول جٷرەكتەگٸ قانىمەن!

سول زاڭنان سوڭ بۇل دالادا بولماعان ەش قييانات! –
شىن-قىلاپسىز قالپىن تاپقان «ادام» دەگەن زييالى ات!

قايران بابام, شار-عالامعا تٸككەن التىن ورداسىن! –
سول ورداعا قايتا ەنەتٸن كٷن بولار ما قور باسىم?..

ەندٸ قاشان جارقىلدايسىڭ, حاقتىڭ قاھار قىلىشى? –
وتىن بولدى ٶزٸڭ قۇرعان التىن وردا ۇلىسى!

سەنٸڭ جازعان التىن زاڭىڭ قالدى اياققا تاپتالىپ,
كەسەنەڭدٸ, كٶسەگەمدٸ قورلاۋدا ەلٸ جات سارىپ!..

ەندٸ قانشا جٷرەم «جولمەن» سىزىپ بەرگەن دۇشپانىم,
ٶلە مە ٶلٸ تىنىشتىقتا – شىن اڭسار, حاس قۇشتارىم!?

تارقاپ كەتكەن جولشى ۇلىڭنىڭ باياعى وردا-بازارى,
نەگە ماعان ٷندەمەيسٸڭ, الاشا-حان مازارى?!
----------------
اباردات* – شىڭعىس حاننىڭ حورەزم مەملەكەتٸن العاننان كەيٸن (1223 ج.) جەڭٸس تويىن تويلاعان قونىسى. قازٸرگٸ جۋالى-مىڭبۇلاق ماڭى.
جولشى* – جوشى.

تٶرت تاراپتى تٷگەل العان ٷش نەمەرەڭ دابىلى-اي! –
قەزٸر مەنٸ ٶزگە تٷگٸل, ٶز كٶشەم جٷر تانىماي!

ەرتە كٶكتەم, قارا كٷزدە ەڭسەم قارا بۇلت بوپ,
الاشا-حان مازارىندا ەڭٸرەيمٸن ۇلىپ كەپ!

قان-جٷزٸمدٸ جاسىم ٸرەپ, جٷرەگٸمدٸ تٸلٸپ كەك,
مەن جىلاسام, ىرجاڭدايدى تۋريست-توپ, جٷلٸك-كٶپ!

شىعىپ سوسىن «ەدٸگە مەن توقتامىستىڭ تاۋىنا»,
تاسقا قايراپ ازۋىمدى, شەگەم ايبات جاۋىما!

ۇلىتاۋدىڭ ۇشارىندا قارا جاڭبىر استىندا,
قييال اتتى قايىعىمدى قارسى سالام تاسقىنعا!

جاڭبىرمەنەن جوسىلادى جٷرەك قانىم – جاس-تۇمام,
قارا تٷنگە قوسىلادى تورلاپ تۇرعان تاس-تۇمان!

اللام, قاشان وياتاسىڭ قارا تٷنگە نۇر بٷركٸپ? –
تٷنگە قاماپ قوياسىڭ با شىڭ ٷستٸندە شىڭعىرتىپ?!

ۇلى دالا تٶسٸن جانشىپ قانشا جاتپاق كٶر-ىمىرت,
ۇلى بابا اتىن قورلاپ جٶگٸ قىرت پەن ٶلٸ جۇرت?!

ەتەكتەگٸ, كەتەكتەگٸ ٶلٸ جۇرتتىڭ قاسىنان
ورىنىمدى تابا الماي مەن, شىڭعا شىعىپ اشىنام!..

ۇستاپ الىپ قارا تٷننٸڭ جالبىراعان شاشىنان,
ەر تالىنا ٶرت جٸبەرٸپ جاسىن بولىپ شاشىلام!..

ەندٸ قاشان شاڭقىلدايسىڭ, شىڭعىستاۋدىڭ قىرانى?
نەگە مەنٸ جۇباتپايسىڭ, ۇلىتاۋدىڭ ۇلارى?!

وردا تٸككەن وردا تاۋىڭ, مۇڭال-جارى جوتاسى,
بوزدايدى ەلٸ نارماياداي بٷگٸن ٶلگەن بوتاسى...

كٶز جاسىمدى كٸم سٷرتەدٸ, جٷرەك قانىن كٸم كٶرەر? –
تٸرٸٶلٸكتەر تٷسٸنە مە, مٷڭكٸپ جٷرگەن مٷردەلەر?!

كٸم ٷڭٸلسٸن جانارداعى جان-ازامدى سٷرتپەك بوپ?! –
تاپسا, سٷرٸپ تاستاماق بوپ مولانى جٷر تٷرتپەكتەپ!

«شىڭعىس حانمەن بٸر كٶمٸلگەن» قازىپ الىپ التىنىن,
ٶزٸن تۋراپ تاستاماقشى تٷك قالدىرماي تامتىعىن!

«كٶز سالمادى ول, – دەسەم ەگەر, – دٷنيەبايلىق دەگەنگە!» –
جٷز اتاسى اشتان ٶلگەن ڭٶڭدەر وعان سەنەر مە?!

اۋىزىنا التىن تٸستەپ ٶلەتۇعىن كٶمەردە –
قالاي ونى ۇقتىرارمىن كٶردەمشە مەن كەرەڭگە?!

«وتىراردى ويرانداعان, ٶرتەپ كٸتاپحاناسىن
حاس قانٸشەر حان شىڭعىستىڭ ٶشٸرەيٸك قاراسىن!..»

وسى ۇراندى تامىزىق قىپ وتشا شالقىپ لاپىلدار –
كيٸزتۇمسىق عالىمدار مەن مٷيٸزتۇمسىق اقىندار!

كٸتاپحانا تابىلسا ەگەر – وقي قويار جان قۇساپ,
ەكٸلەنٸپ ەسٸرەدٸ «تاعىنداعى» ەڭگٸ «شاح»!

باباسىمەن «سوعىسام» دەپ ٶتتٸ ۇيىقتاماي كٶپ تٷنٸ,
ەسەپ ەمەس مىيىن اشسا, – بەس ەرٸپتٸڭ جوقتىعى!

وتىرادى «ٶرمەك توقىپ» سايتان-سيراق «بٸزٸمەن» –
دۇشپان جازىپ بەرگەن جالعان «تاريحتىڭ» ٸزٸمەن.

جيدٸپ كەتكەن سول «ٶرمەگٸن» تۇتپاق التىن سارايعا! –
ٸرٸپ تۇرعان ٶلٸ بۇيىم مٷلٸكتٸككە جاراي ما?!

ودان, بٸراق حابارى جوق ٶلەرمەن مەن جازارمان,
ويىپ ولجا الىپ قالماق دەرٸلفەني-بازاردان!..

«ٶرمەكتەرٸن» بٸرجولاتا تىعار ەدٸ سەيفٸنە, –
اقيقاتتىڭ ايناسىمەن قاراپ كٶرسە كەيپٸنە!

بٸراق ول پۇت جالعانشىدا جان تەڭگەرمەس – ٶزٸنە,
شاعىلىسىپ – ٶلەكسە مەن جەزٶكشەنٸڭ كٶزٸنە!

قيسىق اينا قورتىق ويىن كٶرسەتكەندە سىمداي عىپ,
تامسانادى ول ٶز كەيپٸنە:
«بولدى ما ەر, – دەپ, – مۇندايلىق?!»

ارعى-بەرگٸ تاريحتان ٶز تەڭدەسٸن تاپپاي قاپ,
عاسىرلاردىڭ بەيگٸسٸنە قوستى ەسەگٸن قاقپايلاپ!

ال ول ەسەك جاساماي بٸر قالا الار ما – ەڭگٸلٸك?! –
تاريحتىڭ جاقپارىندا داۋىسى جٷر جاڭعىرىپ!..

«سوتس.شىنشىلدىق» شىڭعىرتقاندا كٶرٸندٸ, ىراس, بابا جات,
جاتتىقپەنەن بٸراز نەرسە جازىپ قويعان قارالاپ.

سول جازعانىن قورعاپ قالماق – جالعاندىقتان قامال ساپ,
ساۋساعىنان «اڭىز» سورىپ سايتان-سيراق قالامساپ.

«قامالدارىن» ۋاقىت جەلٸ كەتكەندٸگٸن كٷيرەتٸپ
ەش ۇقپايدى ول – وي-ساناسىن نەپسٸ-پۇتقا بيلەتٸپ.

ۇعىنسا دا نەپسٸسٸ – تاۋ, مٷمكٸن ەمەس مويىنداۋ,
سودان, بەلكٸم, سٶز – شۋلىعان, جانازام – شار, تويىم – داۋ!

ۇقتىرىپ تۇر, ىقتىرىپ تۇر ىزعىرىق تٷن, جەلكەم كٷن:
ەش ٶتٸرٸك ٶتپەيتٸنٸن ٶڭەشٸنەن ەرتەڭنٸڭ!..

ەسەر بالا, ول دا كٷشتٸ – كٶشەسٸندە ٶزٸنٸڭ,
شەت كٶشەگە شىققانىنشا شەلٸ قالىڭ كٶزٸنٸڭ!

ول شەت كٶشە «تازارتقاندا» شەلدەن ونىڭ جانارىن,
ۇعار ما ەزٸر, قايتا اينالىپ ٷيٸن تاپپاي قالارىن?!

تۇرعانىندا شارۋاڭ قانشا سۇق ساۋساعىن كەزەپ شىڭ? –
ٶز كٶشەڭدە ەسەگٸڭمەن «جٷلدە» العانعا نە جەتسٸن!..

ادامزاتتىڭ اسپانىندا اي-تۇياقتى الماۋىت
كەلەدٸ اعىپ! –
تالاي ەسەك قالىپ جاتىر شاڭ قاۋىپ!

سول الماۋىت قايتا تاۋىپ الا ما دەپ يەسٸن, –
دۇشپان جاتىر جانتالاسىپ قاشىرماققا كيەسٸن!

يەسٸ الىپ قويا ما دەپ – الاماننىڭ جٷلدەسٸن,
كٷنٸ-تٷنٸ قازادى ولار وتانىمنىڭ ٸرگەسٸن!

«ٶز كٶشەمدە پٸلگە ٷردٸم!..» دەپ مەزٸگەتٸن ماسايراپ,
كٶپەكتەر مەن ەسەكتەردٸ الامانعا قوسا ايداپ!..

بارلىق ماقسات: پٸرلٸ ۇعىمدى ۇرعىنىمنان جاسىرۋ –
الاماننىڭ كيەسٸ مەن قاسيەتٸن قاشىرۋ!..

ٶزٸن تانىپ قويا ما دەپ – ەر تٷرٸكتٸڭ ۇرپاعى,
دۇشپان جازعان جالعان تاريح تاققا مٸنٸپ تۇر تاعى!

ٶزٸن تانىپ قويسا ەگەر دە – جاتقان رۋح سٸلكٸنبەي
باباسىنا قاراپ بويىن تٷزەۋٸ دە مٷمكٸن عوي!

ول تٷزەلسە, – ۋاقىتتان سۇراپ كەتكەن ەسەسٸن,
تٷزەپ الىپ جٷرسە قايتپەك – شاھارىنىڭ كٶشەسٸن?!

ال ول كٶشە بولىپ شىقسا, – كٶشەسٸ التىن وردانىڭ, –
«قورعاندارى» كٷيرەپ بارلىق, ٶرت شالماي ما «ورمانىن»?!

سوندىقتان دا قولىندا ەزٸر تۇرعاندا ۋاقىت شىلبىرى:
ٶز اتاسىن جاۋ ساناۋ شارت – ەر بابانىڭ ۇرعىنى!

سوندىقتان دا بارلىق «جٷلدە» بەرٸلەدٸ – ەسەككە! –
سوندىقتان دا ەسەكتەردٸڭ الدىنان ەش كەسە ٶتپە!

كەسە ٶتسەڭ-اق, جەم بولاسىڭ وق پەنەن تاس, كەسەككە,
تامىزىق بوپ ٶرتەنەسٸڭ عايبات پەنەن ٶسەككە!

سوندىقتان دا بابامدى ايتسا, – كٷرە ٷرەدٸ جىلقىسىپ,
مەلٸننٸڭ دە كٶرگٸسٸ بار ارىستانمەن جۇلقىسىپ!

كەر زاماننىڭ بٸزگە «سىيى» بولار ەكەن تاعى قاي? –
اعاش وعىن اتادى ۇرعىن – ٶز اتاسىن تانىماي!..

بابام تەنٸن شابا الماعان ۋاقىتتىڭ بالتاسى,
قانداي زالال كەلتٸرە الماق اعاش وقتىڭ جاڭقاسى?!

سوندا دا قور «ٶرٸن» بەرمەس – قۋراعانشا قاڭقاسى,
زەرٸن شاشپاق قۇرعاعانشا ىندىنى مەن اڭقاسى!

قانىن ٶرتەپ باباسىنا جاققان قىرتتىڭ جالاسى,
چەحقا قاشتى, شەتكە قاشتى ماعاۋييا بالاسى!

وقپەن ەمەس, بوقپەن كەپتەپ, كەزەپ ۇڭعى-ٶڭەشٸن,
«اۋلاپ» جٷرگەن كٶبەيدٸ «اڭشى» «شىڭعىس حاننىڭ ەلەسٸن»!

شەتكە قاشتى ول تٷسٸنگەسٸن «دۇشپانداردىڭ» «ٶرەسٸن» –
ٶز جەرٸندە ٶز باباسىن قورعاۋ مٷمكٸن ەمەسٸن!!!

اسىلدارىن, حاس ۇلدارىن سىيدىرماعان تٶرٸنە,
نە دەي الام ەلٸرمەلٸ «ەگەمەنشٸل» ەلٸمە?..

نار جىعىلىپ, پٸل بٷگٸلٸپ, بولدى جەمٸ قۇزعىننىڭ,
ولار سٶيتٸپ جاپا شەكسە, – شٸكٸرەسٸ بٸز كٸمنٸڭ?!

شيرەك عاسىر ۋاقىتتا بۇلتتان اسىپ مەرتەبەم,
شىڭعىس-بابام الدىنا كەپ باسىن يگەن جارتى ەلەم!

شيرەك عاسىر مەنٸڭ دە ەندٸ العانىما – «ازاتتىق»,
شيرەك قادام العا قاراي باستى ما ەكەن – قازاقتىق?!

ٶز جەرٸمدە ٶز تٸلٸمدٸ قورعاي الماي كەلەمٸن,
ٶز تٶرٸمدە ٶز دٸنٸمدٸ قورلاي (اللا-اي!) بەرەمٸن!

ٶز ەلٸمدە مەنٸ ەل قىلعان ٶز بابامدى جاتسىنىپ,
بار قارعىستى جاۋدىرامىن – ٶلٸ ەرۋاققا تاپسىنىپ!..

بەس-اق كٷندٸك بوق-تٸرلٸكتە جٷرگەنگە ەپتەپ ٷكٸمٸم,
كيٸپ الدىم بەتپەردە عىپ ماداق-ماستىق تٷتٸنٸن!

تٷتٸن تورلاپ وي-سانامدى تٷك كٶرمەيمٸن بٷگٸن مەن,
ەڭ باستىسى, قول كٶتەرٸپ – بەزدٸم اتا-دٸنٸمنەن!..

سٶزٸم جايلى سارناما كٶپ, ٶزٸم جايلى جارناما! –
ۇمىتتىم مەن ارنالارىن: ماداق – جالعىز اللاعا!

ويلاپ پا ەڭٸز: «بەرٸ ماعان بەرٸلدٸ دەپ – تەگٸن!..» – سٸز? –
ۇمىتتىم مەن قالۋىم دا مٷمكٸندٸگٸن كەبٸنسٸز!..

ٶزدٸگٸنەن ورناعانداي باستاعى از-كەم ٸزگٸ شاق,
«تٶركٸنٸمدٸ تانىمايمىن – ٶزٸ بولعان قىز قۇساپ»!

كٶزٸم وزىپ ۇياسىنان, ٶزٸم وزىپ تەنٸمنەن,
ٶز قولىممەن جاساعان بوپ كٶرٸنبەكپٸن بەرٸن مەن.

«بەرٸ مەنەن باستالادى!..
ٶتكەن – تٷگەل وڭباعان!..» –
وسى پيعىل اقىندى دا, ەكٸمدٸ دە تورلاعان!

اسقىنا كەپ وسى پيعىل – ٶز باباسىن قورلاعان! –
كٶزٸن قاشان اشار ەكەن كٶروعىلى – ڭٶڭ-نادان?..

«بٸزدە بۇرىن شەگارا دا, مەملەكەت بولماعان!..» –
دەگەن «پٸكٸر» جادقا ورالىپ, قىلىش-قالام قولعا الام.

تەك ٶز باسىن اسىرام دەپ, جەرگە تىعىپ ٶز جۇرتىن,
يت-كەۋٸردٸڭ ودان سايىن قوزدىرادى كٶز قۇرتىن...

«سەندە ەشتەڭە بولماپتى عوي!..
ايتقان مۇنى – ٶزٸڭ!..» – دەپ,
بەزەپ كەۋٸر سۇق ساۋساعىن, كەزەپ وتىر كٶزٸن كەپ!

«سەنٸ ەل قىلعان بابام ەد!..» – دەپ, ۇستايىن با نان-قۇران? –
ٶزٸم نانباي وتىرعاندا, جاتتى قالاي ناندىرام?..

بابام قۇرعان مەملەكەت – ۋىعى التىن وردانىڭ
بوساعاسىن كٶرٸپ پە ەدٸ – تٶرٸمدەگٸ كٶپ زالىم?!

كٶرمەك تٷگٸل, اتى ەستٸلسە, – سيگەكتەيتٸن ٸنٸندە,
و, كەر زامان, و دا ماعان «قوجا» بوپتى بٷگٸندە!..

ول وردانىڭ مىناۋ «قوردا» استارىنا جارار ما?! –
سونى ويلاسام, جٷرەك قانى سالادى ۇيا جانارعا...

قايران بابام, جارتى ەلەمگە جٷرگەنٸمەن ٶكٸمٸ –
ەكەندٸگٸن تۇتقان جادقا – ٶز ەلٸنٸڭ ٶكٸلٸ.

ماداق-ماستىق تٷتٸنٸنەن كيمەگەن ەش بەتپەردە,
ورانىپ اپ شٸرەنبەگەن شٸرٸك شەن مەن شەكپەنگە!

بەتپەردەسٸز جٷرگەننەن سوڭ ويى دا ايىق, سٶزٸ انىق,
اي-مٷيٸزدٸ قۇلجا بولىپ شىڭدا تۇر ول بوزاڭىپ...

تالاي تەكسٸز تالاسقانمەن تەلٸمەككە «مۇڭعىلعا»,
نۇر-بەينەسٸ جٷرەگٸمنەن ٶشكەن ەمەس مىڭ جىلدا!

«مۇڭعىلدىق» پەن «مۇڭالدىقتىڭ» قانشا عاسىر اراسى? –
كٶپٸرٸمدٸ كەپٸر جۇلىپ كەتكەندٸگٸن قاراشى!..

كٶز جەتكٸسٸز – اقيقاتتىڭ ايدىنىنىڭ جاعاسى,
«ول – بابام!» دەپ ايتا الماي تۇر مۇڭال-شالدىڭ بالاسى...

باق بەتٸندە نەبٸر «پٸكٸر» ايتىلسا دا ۇشقارى,
جٷرٸپ ەدٸم ارالاسپاي بۇل «سوعىستان» تىسقارى.

قاندەن ٷرٸپ ابادانعا, تالاعاندا يتٸمسٸپ,
سٷيەگٸمدٸ يتاياق قىپ جالاعاندا قىي-تۇمسىق;

مەن دە يت ەكەم – كٶتەرٸپپٸن يتاقايلار جالاسىن,
كٶرە تۇرا تالاتتىرىپ ماعاۋييا بالاسىن!..

تٷپتٸڭ-تٷبٸ قيرارى حاق جالعاندىقتىڭ تٷرمەسٸ! –
اي تۋعاندا ەلەستەۋشٸ ەد ەر قاعاننىڭ سٷلدەسٸ!..

بوزاڭ قىردان, توزاڭ-نۇردان كٶرگەلٸ ونىڭ ەلەسٸن,
بۇل «شايقاستان» تىس قالۋىم ۇقتىم مٷمكٸن ەمەسٸن!

اقيقاتتىڭ ايدىنىنا سالدىم شىندىق-كەمەسٸن,
سول كەمەمەن جٷزٸپ ٶتەم, كٸم نە دەسە, و دەسٸن!..

كٶك جٷزٸندە ماڭىراعان اي-مٷيٸزدٸ ارقار-بۇلت
قىلىش-مٷيٸز اقيقاتپەن كەتتٸ «وردامدى» تالقان عىپ!

قىلىش-مٷيٸز شىندىق-ارقار تاس-كەۋدەمدٸ سٷزدٸ كەپ,
جاڭقالارىم جۇلدىزشا ۇشىپ, كٶزدەرٸمدە جٷزدٸ كٶك!

سول-اق ەكەن, تٷستٸ كٷيرەپ, شاشىپ سەۋلە قۇز كٷرەپ –
تابالاعان تاس-جٷرەك پەن ابالاعان مۇز-جٷرەك!

حان شىڭعىسپەن «سوعىسام» دەپ, پەندە بار ما ەد باق تاپقان?! –
حاقتىڭ قاھار قىلىشى بوپ تاعى دا الدان اتپاق تاڭ!

تەۋەكەلگە تاقىم ارتىپ, بۇردىم, مٸنە, ات باسىن,
اتپاق تاڭنىڭ جارشىسى بوپ تاپتىم شاھار قاقپاسىن!

بار شىندىقتى بايانداۋعا قادير-حاقتان بۇيرىق كەپ,
ەندٸم شاھار قاقپاسىنان! –
ەش جٶنٸم جوق سىي كٷتپەك!..

قاننىڭ وتى لاپىلداپ تۇر, شامنىڭ نۇرى لٷپٸلدەپ,
نە دە بولسا, بۇل شايقاستان شەگٸنۋگە حۇقىم جوق!

جۇرتتان دا ىقپاي, سۇقتان بۇقپاي, كٶزدەن زىتپاي «قىراعى»,
كەلٸپ تۇرمىن سەندەرگە ايتىپ كەتۋ ٷشٸن مىنانى:

...اي استىندا ورناپ تاعى التىن وردا – ۇلىسىم,
كٷن استىنان شىعادى ەرلەر تٷرە سوزىپ قىلىشىن!

كەككە قايراپ, سەرتكە بايلاپ ەر قازاعىم قۇرىشىن,
بٸلەدٸ ەلەم ٶلمەي ونىڭ كەلگەندٸگٸن كٸم ٷشٸن!

التىن وردا تٷندٸگٸنەن ەر تٷن سايىن نۇر ساۋلاپ,
ەز-انالار قۇرساقتارىن تۇتار ساعىم قۇرساۋلاپ!

التىن ايدار ۇلان ٶرٸپ ەر شاڭىراق, بەسٸكتەن,
قىزىر-ٸليياس مەيمان بولىپ ەنەر سوندا ەسٸكتەن!

جىن-ماسى ەمەس, كەلەدٸ ۇرپاق ىشىق كەرنەپ نۇر-ماسى,
ەر تٷندٸكتەن ەر تاڭ سايىن ٶرەر ارقار قۇلجاسى!..

حابار بەرەر قۇلجا سوندا عارشى جاقتان ماڭىراپ,
سەت-ساعاتتا قوزىقاسى ەنەسٸنە جامىراپ!

مٸسكٸندەردٸڭ قاراسى ٶشٸپ – تٷبٸ بٸرگە, جانى جات,
التىن شاراپ قۇيار جانعا – التىن شارا-شاڭىراق!

نۇر-شاراپقا قانىپ الىپ ۇل مەنەن قىز جانى ەپپاق,
جالعىز حاقتى ەرتەلٸ-كەش جاتار سوندا ماداقتاپ!

ولاردى ەشكٸم داتتامايدى: «مىناۋ بٸزگە شەت دٸن!..» دەپ,
جالعان قۇداي سوتتامايدى: «حاقتى زٸكٸر ەتتٸڭ!..» دەپ.

جىن قارىعىپ وتتامايدى «قوسبارماقتى» – ٶلەسٸ ٷن,
زٸكٸرشٸنٸ بوقتامايدى كەپتەپ «كٶكتەر» – «نەمەسٸن»!..

جالعان ۋاعىز جاتتامايدى ٸش-قىرى ناس دٸن-ماسى,
جوق ق...ياسىن ساپتامايدى ىشقىرى بوس ۇرعاشى!..

جٷرەكتەردەن جٷرەكتەرگە نۇرلار اعىپ جەتكەندە,
ماستىق-ناستىق تٷتٸنٸ بوپ ىدىرار بار بەتپەردە!

سول بەتپەردە جىرتىلعان كٷن – سٶگٸپ حاقتىڭ قاھارى,
قيراپ تٷسەر پۇت-قۇدايدىڭ بارلىق شايتان-شاھارى!

پۇت-قۇدايلار سارايلارىن تاستاي قاشار جۇتاعان,
ەركەك-شورا قارباشالار تىرداي بولىپ لىپادان!..

دٸنٸن سوتتاپ,
تٸلٸن تاپتاپ,
باباسىنا وتتاعان
«ەكٸمدٸ» دە, «اقىندى» دا سوندا سوتقا اپ بارام!

ار-سوتىنا الىپ بارام – «ارقاردى» اتقىش «اڭشىنى»,
جىندى-دوراق «بالشى» مەنەن جٷندٸباراق «تامشىنى»!

«جٷسٸپتەردٸڭ» قۇدىعىنا عارشىدان پەك نۇر ساۋلاپ,
ازاتتىققا شىعار الىپ اق سەۋلەلەر قۇرساۋلاپ!

اي التىنىن شاشىپ بارلىق, تٶگٸپ كٷن دە كٷمٸسٸن,
ەربٸر پۇتقا سٸلتەر سوندا اللا قاھار قىلىشىن!

«ەكٸم» مىسقال پايدا كٶرمەي باتپانسىتقان تاعىنان,
«اقىن» نىشان ھايلا كٶرمەي وتپانسىتقان جاعىنان;

وبىرشا وبىپ قامقا تونى, شاعىپ شايان-شەكپەنٸ,
«قىزىل» قانىن دٸردەكتەتەر كەر-قىلىشتىڭ وت-دەمٸ!

جاتتىڭ ۋىن ٸشكەن كٷنٸن قارعاۋعا كەپ شاماسى,
ۋە, سول سەتتە تٷسەر مە ەسكە التىن ايدار باباسى?..

باعىن, تاعىن, جاعىن قارعاپ – جىلان جۇمىرتقالاعىر,
ساۋعا سۇراپ ٷلگەرەر مە جاققاندا ىمىرت قارا كٸر?..

...بٷگٸن, مٸنە, تاڭدايىنا جۇمىرتقالاپ بوزتورعاي,
بٸر دەرۋٸش شاھارعا كەپ باستاعانى-اي سٶز تولعاي!

تاڭى مىلقاۋ,
تٷسٸ قىلقاۋ,
تٷنٸ سوقىر,
ٶلٸ كەش
شۋلى شاھار سٶزٸن, تٸپتٸ, ەلەر ەمەس ونىڭ ەش! –

ال ول بولسا, جىرتىپ تاستاپ ماداق-ماستىق تٷتٸنٸن,
شاحتى ورداعا ايتىپ جاتىر قادير-حاقتىڭ ٷكٸمٸن!

حاق ٶكٸمٸن جەتكٸزەدٸ جٷيرٸك تٸلمەن پەرنەلەپ,
جاساۋىلدان جاسىرادى پەرٸشتەلەر پەردەلەپ...

تاقتا – تۇلدار, پۇتقاقۇلدار كٶز سالمايدى بۇل جاققا,
قىسىر جىلان قىزعا قاراپ باسىپ وتىر ىرجاققا!

شيبٶرٸ توپ شەۋٸلدەيدٸ ماداق ايتىپ زىقىنى اپ,
شايتان-شەردٸڭ قابىرعاسى بارادى, ەنٸ, شىتىناپ!

كٶرمەيدٸ ونى «قولى جٷيرٸك», «كٶزدەرٸ ٶتكٸر» سوقىرلار,
پۇتقاقۇلعا ەمشەگٸنەن ۋ ەمٸزٸپ وتىر قار!

ۋەلٸتتٸڭ سٶزٸن ۇققان حورەزم-شاح قۇلاعى
تٷرٸك ەكەن! –
قايتٸپ ەندٸ وياتارمىز مىنانى?..

مٷلدە سٶنٸپ تىيىلعانداي قارا تاس بوپ شىراعى,
كٶزگە شٶگٸپ قۇيىلعانداي قارا ناس بوپ بۇلاعى...

...جەتەگٸندە – جالعىز ۇلى!
كٶزٸندە – نۇر!
سٶزٸندە – وت! –
ال دەرۋٸش ٷكٸم وقىپ تۇر الدىندا بەزٸلدەپ!..

بٸر قاراساڭ, كٶزگە قوراش, كٶرٸنگەنمەن جۇپىنى,
بۇلت-سيياعا تولتىرىپتى ول اسپان اتتى قۇتىنى!

قاۋىرسىنى كٶك قاپىسىن قاپىسىز-اق ارشىعان,
كەۋسار-شىندىق جۇلدىز بولىپ تامادى وعان عارشىدان!

جۇلدىز بٸتكەن سىر جازىلعان سىقىلدانىپ تاس-تاڭبا,
ناجاعايمەن قول قويادى ول قارا دەپتەر-اسپانعا!..

جالعىز ۇلدى دەرۋٸشتٸڭ تٸلٸندە حاق ٷكٸمٸ,
الدىندا ونىڭ قالتىرايدى قاشقان ساراي ىپىنى!..

...جارييالاپ – جەلگە ۇشارىن, جەر قۇشارىن مۇنشا باق,
ەڭ اقىرعى تٷيٸرشٸگٸن ساۋىپ جاتىر قۇم-ساعات!..

15 – 17.06.14 ج.
قوشقار-اتا – قولتىق قونىسى.

سۆەتقالي نۇرجان

ۇلت پورتالى