Japan daladaǵy jalǵyz baiǵyz
(Úshtaǵan)
Sóz Iesi: Svetqali Nurjan
Tergeýshiler: Aibol Islamǵali, Sherhan Talap
I
Aqyldyń suraǵy: – Erkin Ibitanov, Saǵat Ábdýǵaliev, Serik Tomanov... Armandaryńyz jasyrynǵan kóne kitap ashylmaǵan kúii «qoshaqan-dalanyń» keýdesinde qalyp qoiady dep qoryqpaisyz ba?
– Olar elde turǵandyqtan óz múmkindiginshe ashyla, tanyla almai ketti degileriń kelip otyr ǵoi? Qazir zaman basqa, zań bóten. Kópke tanylýdyń múmkindigi mol, túri kóp. Tipti, qattyraq «tanylǵyń» kelip bara jatsa, batpaqta, shańdaqta aýnap jatyp ótken-ketkenge topyraq, balshyq shash. «Táksiz» ósken eser balasha… Biraq bulai tanylýdyń qasieti joq. Qasietsiz nársede ósiet bola ma? Ósietsiz nárse kimge opa bergen?!
Joǵaryda attary atalǵan úsh aqynnyń tańdaǵan joldary bir bolǵanmen, taǵdyrlary árqily. Saǵatty kórgem joq. Biraq bala kezimde bizdiń elde, iaǵni Jańaózen qalasynda túrmede otyrypty. Men on jyl oqyǵan Jetibai kentinde bolypty. Oǵan kýá – onyń «Jetibaidaǵy jańbyr» óleńi. Taǵdyry aýyr aqyn. Ult rásýá bolǵan beidaýa kezeńde óz otyna órtenip ketti. Qysty kúni dalada ólip, máiitin jazǵytury bireý taýyp alǵan. Kózdiń botana jasyndai móldiregen jáýhar jyrlary qaldy. Kóńilge sol jubanysh. Erkin aqsaqaldyń Erlan atty balasymen birge oqydym. Ol kisi óz eliniń ortasynda, Narynqolda – kóptiń qolpashynda ǵumyr keshti. Poeziiaǵa qadari hál eńbek etti. Ótken kúzde 80 jyldyq toiy keń atalyp ótti. Serik Tomanov lapyldap turǵan jigit edi. Ótpeli kezeń, naryq-ajdaha jutyp qoiǵan alǵashqy qurbandardyń biri. Bereri kóp edi, degenine jete almady esil er… Al endi, qazaq poeziiasynyń bastaryn qyraý, kirpik-japyraqtaryn munar shalǵan birneshe záýlim qaraǵailary, shartty túrde aitqanda, elde turmai ma? Aldyńǵy býynda Narmahan Begaliev, Qýandyq Sholaqovtai ǵajap aqyndar bar. Prozashy Nesipbek Dáýtaevtar da elde turdym eken dep kóshten qalǵan jeri bar ma? Qaita, «kimiń bar?» degende osylar aýyzǵa aldymen ilinbei me?! Onyń ústine, qazirgi aqparat taratý múmkinshiligi keńeigen tusta, «kóne kitap» kómilip qala qoimas. Meili, Parijde, meili, provintsiiada bol, qalamgerge qoiylar jalǵyz ǵana talap bar. Ol – migirsiz jáne jaqsy jazý!
Oidyń suraǵy: – Janyńyzdyń kúmbezine qonaqtap suńqyldaǵan jalǵyz baiǵyzdyń jyry qandai?
– Jalǵyz baiǵyzdyń jyry – máńgilik serigim. Bizdiń eldiń kelinderi baiǵyzdyń atyn «tergeitin»: «Murataly», «Muratty qus» dep atar-dy. Baiǵyz shaqyrsa, oǵan qarap sálem salyp jatqan jeńgelerdi kórip óstik. «Ái, árýaǵyńnan ainalaiyn áýlie jurt, yrymyń qandai kieli edi, uǵymyń qandai júieli edi!» – dep tolqimyn osylar eske túskende… Qazir qusqa túgili, Qudaidan sońǵy qurmettileri – ata-enesine, qaiynaǵa, qaiynapa, abysyndaryna sálem etip, atyn tergese, «oibai, bul – shirk!» dep qyshqyryp jiberetin bir jyndysúreiler qaptap ketipti ǵoi… Al meniń baiǵyzym men ólgende de molamnyń atanaǵynda suńqyldap tura beredi. Oǵan kúmán joq. Tek, jalǵyz baiǵyz jylamasa eken, kóbirek kúlse eken dep duǵa qylyp júrem. Óitkeni ol jylasa – jamanshylyq, kúlse jaqsylyq bolady. Mindetti túrde! Bul jóninen árbir adam – ibrogasil. Basyńda baiǵyzyń bolýdyń bir sharty: kieli aǵash kúieli aǵashqa ainalyp ketpeýge tiis! Eger kúieli aǵashqa ainalsań, Murataly qus basyńnan ushyp ketedi. Máńgige! Jáne jai ketpeidi, jylap ketedi!..
Sezimniń suraǵy: – Almatyny saǵynasyz ba?
– Almatysyn saǵynbaityn jan, onyń ishinde qalam iesi bola ma eken?! Almaty – «jastyǵymnyń jazǵy baǵy» nemese «jazǵy jurty»! Alaida 17 jasymda barǵan Almatynyń jupary men ańsaryn keiin qansha izdesem de tappadym. Kózge kórinbeitin bireý ony urlap ketken: bálki, Almatydan, bálki, meniń kókiregimnen… Degenmen, janynyń qýysyna ara-tura «jazǵy baǵynyń» ińkár sáýlesi túsip turatyn adam baqtan qur emes…
Ashýdyń suraǵy: – «Kún – Qudaidyń muryny ǵoi, shyndyǵy, Kóp ishkennen qyzaryńqy túr bitken…» Eseninniń aiyby ne?
– Esenin 18-jyly jazǵan «Nebesnyi barabanshik» atty óleńinde «Qazan yńqylabyn» bylaisha qarsy alǵan: «Da zdravstvýet revoliýtsiia na zemle i na nebesah!..»
Alaida uzamai, «Teńdik», «Yntymaq» atty urandar tasasyndaǵy jahan-nami qubyjyqtardyń sumpaiy syqpyttary aqynnyń kóńil-ainasyna shaǵyldy! Sodan soń ol Leiba Bronshteinmen (Trotskiidiń shyn esim-námi) istes bolýdan shyǵyna qashty! Aqynnyń odan keiingi ómiri ómir bolmady. Sońǵy jyldarda onyń ústinen, ishinde «antisemit» degen de bap bar, 14 márte qylmystyq is qozǵaldy! Lenin 18-jyldyń 25 maýsymynda-aq «antisemitizm» jóninde qaýly shyǵaryp, óz talandastaryna zańnan qorǵan salǵan. Esenin ózin «Bojia dýdka» ataǵan. Al ondai jannyń eshýaqytta jendetterdiń qoljaýlyǵy bola almaityny belgili. Ergizde eki sóilemegen esil shaiyr Qudaisyz qubyjyq qoǵamǵa qupiia janaza shyǵardy! Bul kezde sovettik ókimet te uly aqynnyń úkimin kesip qoiǵan! «Strana negodiaev» (22-23 jyldary jazylǵan) dramasyndaǵy «Chekistov» obrazy arqyly Trotskiidi beineledi. «Pýstaia zabava, – Odni razgovory. – Ný chto je. – Ný chto je vziali vzamen? – Prishli te je jýliki, – Te je vory i zakonom revoliýtsii, – Vseh vziali v plen». (Bos ermek pen bosteki sóz. Endi ne? – Barlyq is te jurdai boldy máninen. – Sol baiaǵy ury-qarlar keldi de, – Júrgizdi ámir-jarlyǵyn. – Tóńkeristiń zańymen, – Tutqynǵa aldy barlyǵyn. – Qalyptaǵan – Sóz Iesi.) Bizdiń de osy Esenin aitqan shyndyqtan uzap ketken eshteńemiz joq. Aiyrmasy, qylmystar buryn revoliýtsiia uranymen jasalsa, endi táýelsizdik atymen júzege asyrylady…
Moia poeziia zdes bolshe ne nýjna,
Da i, pojalýi, sam ia
toje zdes ne nýjen, –
dep kúizelgen shálkes shaiyr muny mise tutsa, Esenin bola ma, «shabytty» kezderinde: «Bolshevikterdi qurtyńdar! Qutqaryńdar otandy!» dep súren shaldy! Al bolshevikterdiń kózderiniń qyraǵylyǵy, qulaqtarynyń túriktigi Lermontovtyń «kók shekpendilerinen» de beter-di: 1925-jyldyń sońynda Máskeýde VKP (b)-nyń XIY-shiiazy ótip jatqan. Zinovev-Kamenev-Trotskiiler úshtigi men Stalin sheshýshi shaiqasqa shyqqan 27 jeltoqsanda Leningradtaǵy «Internatsional» (Angleter) meimanhanasynda arsyz jendetter ar qulyn opat qyldy! Eń aýyr masqara, aqyn ólgen kúnniń erteńine jalǵan akt jasaldy. Oǵan qonaq úide kúnilgeri daiyndalyp qoiǵan jaldaptar «kýá-dirlikke» júrdi. Osy akt negizinde ol «ózine-ózi qol salǵan» – janyqas bolyp shyǵa keldi! Sol zalym jalany qoǵamǵa tańý naýqany bastaldy! Bul naýqandy ChK-nyń arabshy-salpańqulaqtaryna ainalǵan jádigóiler – aqjúrek aqynnyń «qalam-dostary», «tańdaýlylardan» quralǵan zymiiandar júzege asyrdy… Qai din de zoraqy kúnáǵa jatqyzatyn janyqastyq, bul – ulttyń uly aqynyna basylǵan asa jeksuryn tańba edi. Qudaidan bezgender ony «zańdy» tirliktei qabyldaǵanmen, mundai shennen shyqqan jalaly qylmysqa kónbegen ult perzentteri sol kezdiń ózinde bar-tyn. Olar aqyn óliminiń aqiqatyn ashý úshin kóp kúresti. N.Kliýev syndy emigratsiiadaǵy orys ziialylary talai nárseniń betin ashty. Dese de «temir perde» tumshalaǵan qoǵam selt etpedi. Talai urpaq sol «mifke» senip ómirden ozdy. Mine, 91 jyl «órmek júzin aýdardy», sol kúres áli júrýde. Biraq ál-ázir – Qudaiǵa sengen, ómiriniń sońǵy jyldarynda islam dinine yqylasy aiyryqsha qulaǵan (Esenin kezekti keskekti jumystaryna kiriser aldyn Shyǵystyń sofy-shaiyrlaryn oqyp, rýhani kúsh jiyp, shabyt shaqyrǵan!) aqyndy asa aýyr kúnániń bylǵanyshynan tazartyp alý eshkimniń qolynan keler emes! Aqyn óliminiń aqiqatyn ashatyn qanshama dáiekter men dálelder keltirilse de Rossiia biliginiń selt eter túri joq. Sebebi túsiniksiz, resmi Resei uly aqyn óliminiń qupiiasyn anyqtaýǵa múlde qulyqsyz. Bul kúrestiń qanshaǵa sozylary beimálim… Aqyn «qudaidyń» «murnynyń» ǵana emes, tisiniń de «qyzylyn» kórip qoidy. Menińshe, Eseninniń bar «kúnási» osy. Al ondai «kúnáhar» aqyndar búgin de bar…
Qiialdyń suraǵy:
– Mynaý óli kereńdikke tas tamǵan,
Únsizdigi dinsizdigin jasyryp,
Qarǵa jaýsa aspannan?..
– Bul saýal Artiýr Rembonyń men aýdarǵan óleńiniń ózgesheleý qalyptalǵan nusqasy eken. Shynynda, qazir esti alǵan janǵa eshne de, eshteńe de únsiz emes: tas ta, aǵash ta, qus ta, jan-janýarlar da Allanyń aqiqatyna shaqyryp shyńǵyryp jatyr! Nege ekenin qaidam, ony adamdar ǵana estimeidi! Kim biledi, bul da búgingi «Birinshi aqyrzamannyń» biz uǵyp bolmaǵan tylsym syrlarynyń biri shyǵar?.. Qarǵalar dál osy ýaqytta «jaýyp jatyr aspannan». Qur jaýyp jatqan joq: «Allalap!» jaýyp jatyr! Alaida ony – eshkim estimeidi emes, estigisi kelmeidi! Sebebi myidy – múk, súiekti túk basyp ketken! Tiri ólik qalpymyzda-aq basqan. Bul jónindegi óz paiymdaýymdy «Qarǵalar» atty óleńimde jazǵanmyn. Qyzyqqan jandar áleýmettik jelilerden taýyp oqýyna bolady.
Aqyldyń suraǵy: – Syilyqqa usynylý – el ardaqtylarynyń arasyna ot tastaýdyń ádemi úlgisi...
– Nege olai bolýǵa tiis? Mysaly, meni biyl joǵarǵy syilyqqa usyndy. Alǵashqy ainalymnan ótpedim. Sóitti eken dep, nege «bir jerimdi» ashyp, kúlimdi nemese jynymdy shashýym kerek?! Nege ólilermen «jaǵa jyrtysyp», tirilermen júz shaiysýǵa tiispin?! Basqany qaidam, ózimniń óitýge huqym joqtyǵyn jaqsy bilem. Biyl almasam, kelesi joly alarmyn, bermei jatsa, atamnan ármen! Mem.syilyq – meniń beiitimniń basyndaǵy kók qulpytas emes, syilastyǵym men qimastyǵymnyń sadaǵasy!.. Qazaqta «júz kórisetin adam» degen sóz bar. Al bir-birimen júz kórispeitin qazaq joq. Sebebi onyń «torqaly toi, topyraqty ólimi», «bólinbegen enshisi» – dastarhany ortaq. Bolmashy nársege bola ózdi-ózine or men kór qazǵan, aryz uiymdastyrǵan, «qol» jinaǵan, aiaýlylarynyń árýaǵyn kúńirentken, bir-biriniń ata-babasyn sógip qiianat qylǵan miskinder ondai jerde ne kúi keshpek?! Rasýl Ǵamzatov aitpaqshy, «keide bylai da bolýy múmkin ǵoi»: sál nárse úshin keshe ǵana kórmestei jaýlasqan ekeýdiń biriniń uly biriniń qyzyn kelin qylyp ákelip tursa... Bul búgingisi... Óitpegen kúnde de kez kelgen esi durys jan Erteńiniń de qaiǵysyn jep, keler urpaǵynyń da bet-bedel, ar-abyroiyn oilap júrýi kerek emes pe?! Meili, tipti, júz kórispegenniń ózinde sol Syilyq «tatýdy araz, jaqyndy jat qylýǵa» turatyn nárse me?! Soǵan bola ylas oiyn oinaý boiǵa min, júrekke kir juqtyrmai ma? Ol kirdi qai monshaǵa kirip tazartarsyń?! Al ondailardyń «eldiń ardaqtylary» atanýǵa haqy bar ma?! Meniń «syilyq» týraly kózǵarasym osy jobada. «Syilyq taǵaiyndaý kerek pe ózi?» degen saýalǵa jaýap bere almaimyn. Ol memlekettiń óz sharýasy. Memleket osy ýaqytqa sheiin bir de bir sharýasyn menimen aqyldasyp sheshken joq, budan bylai da óitedi dep oilamaimyn...
Aqyldyń suraǵy: – Sizdiń sózderińizden R.Otarbaevtyń sońǵy suhbatyndaǵy pikirlerge nárizalyq baiqalady. Solai ma?
– Bir nárseniń basyn ashyp alaiyq: «Mynaǵan jurt jabylyp jatyr eken, men de tebe ne ura salaiyn» degen náiis nietim joq. Kúnim túsedi-aý degendi keptire maqtap, isi túspeitinderdi bóktire boqtaý – jiirkenishti qubaqandyq. Bireýdiń betine aita almaitynymdy syrtynan da aitpaimyn. Bul – mendik printsip. Sondyqtan súiekke tigen sodyr suhbatqa pikir bildirýge tiispin. Suhbat iesin jaqsy tanimyn. Talai tórles, san saparlas bolǵam. Ol meni, men ony tipti jaqynnan bilemiz. Qazir 60-qa kelgen aqsaqal. Álim-berim jazýshy. Dramatýrgiiasyn bilmeimin. «60» demekshi, adam 60-qa kelgende ǵana aqsaqal bolmaidy. «30-da omyraýly aqsaqal, 40-ta qońyraýly aqsaqal» degen burynǵylardyń sózi bar. Al «burynǵylardyń – bári áýlie» ekenine kúmánsizbin. Solardyń biri Mahambet te aitqan: «Kárisi kimniń joq bolsa, – Jasy bolar dýana!» dep. Mańǵystaýda Orazmaǵambet Turmaǵambetuly atty ǵulama-geolog ǵalym ótken. Sovet ókimeti ol kisini Irannan ustap ákelip, qupiia kúide geologiialyq barlaý jumystaryna jegip, keiin atyp tastaǵan. Ol týraly belgili jazýshy Asqar Altai óz romanynda jazdy. Sol kisiniń Iranda turatyn qos perzentiniń biri Sharǵi aqsaqal (2009 jyly 87 jasynda q.b.) 2008 jyly kezdeskenimde: «Ákem 1938 jyly 16 jasymda Irandaǵy az qazaqty maǵan amanattap ketip edi, mine, 70 jyl boldy, elge aqsaqal bolyp kelem. Allanyń bergen abyroiy, osy jyldar ishinde qazaqtyń bir toqtysyn qyzylbas pen túrkpenge jem qylǵan joqpyn!» dep edi. Asylyq sóilemeitin, áýlie-pishimdi, batyr adam edi, jaryqtyq. Osyny estigende, ata-qazaqtyń: «Bolar bala on besinde baspyn der» degen sóziniń mánin uqtym. Budan soń alpystaǵy qarttan salýaly áńgime, sarabdal pikir kútýge haqym bar shyǵar?..
Ózim pikirlerine qurmetpen qaraityn syilas inim Aidos Sarym atalmysh suhbat jóninde: «Jazýshylyq – din emes. Maǵaýin – Qaǵba emes. Jazýshylyq, shyǵarmashylyq úshin bul úrdis tipti paidaly... Búgingi ádebietimizdiń turalap qalýy – synnyń joqtyǵynan. Maǵan dese, birikken Odaqtyń da qajeti joq. Qyryq odaq, júz uiym bolsyn. Bir-birin tútip jesin, aiamai synasyn, synaǵanda shańy kókke shyqsyn! Bul búgingi boq sasyǵan bolotodan jaqsy», – dep pikir bildiripti. Ashynǵannan aitylǵan. Menińshe, bul pikirdiń kelisetin de, kelispeitin de jaqtary bar. Qansha «shańdy aspanǵa shyǵarǵanymyzben» biz bir sát te Qazaq ekenimizdi jáne búgingi hám keler urpaq aldynda jaýaptylyǵymyzdy esten shyǵarmaýǵa tiispiz! Syn bolmaǵannan turalap jatqanymyz shyn, biraq ol urdajyqtyqtan, odanylyqtan, áperbaqandyqtan, áýlekilikten, bopsalaýdan, ese qaitarýdan, álimjettikten, júzshildik pen rýshyldyqtan, toptyq múddeden, qajet bolsa, ártistikten ada Ádil syn bolýy kerek! Al búgingi «basy – bulaǵai, aiaǵy – teńiz, it kózi tútin tanymas» (osyndai ráýishti jaǵydaida Kókem marqumnyń kóp aitatyn sózi edi) hálde otyryp, biz ádebiet áleminde ondai atmosfera qalyptastyra alamyz ba? «Boq sasyǵan bolotodan» betpaqtyqty kópir qylyp shyǵa almaimyz, shyqsaq, bilim men bilikti, parasat pen kisilikti, obal men saýapty, bir sózben aitqanda, Imanǵa sýarylǵan Ádiletti tý etip qana azat bolamyz. «Ádebiet» sóziniń maǵynasy «ádep týraly ilim» degendi bildiredi. Eger ádebietti jasaýshy qalamgerler aýyz ózimdiki dep bylapyttai bergisi kelse, onda ózderiniń ájeptarqy álemderine «dámeliiek» nemese «páleniet» syqyldy at qoiyp alýlaryna keńes berem, áiteýir, «ádebiet» emes! Sebebi túzik piǵylsyz ádebiettiń ainalasynda júrý – eshkimdi, álbette, eń áýeli eldi jaqsylyqqa soqtyrmaidy. Bul jerde, másele Maǵaýinge ǵana tirelip turǵan joq. Suhbat iesi kúlli qazaq Rýhaniiatyn joqqa shyǵaryp otyr! Onyń uǵymyna júginsek, júz tomdyq «Babalar sózi» bosteki, topan sózderdiń jiyntyǵy ǵana, jyraýlar mirasynyń da eshkimge keregi joq! Sebebi olar Evropa men álemge qajetsiz-mys. Kúlli muramyz – úsh tomnan aspaityn tym shynjaý jurt kórinemiz. Abai shetelge tanyla almaǵan. «Abai jolyn» kúresinge ylaqtyryp tastasa da obaly joq tárizdi. Óitkeni ol: «endigi ýaqytta júz jerden jarnamalap, myń jerden tyqpalasań da báribir oqylmaidy»! Qazaq ádebietiniń klassikteri: Á.Kekilbaev, O.Bókei, T.Álimqulovtar orys pen Evropa ádebietiniń «sátsiz sýrrogattary» ǵana, M.Maǵaýin – «bas-aiaǵy joq synyq sóilemmen» jazýshy atanyp júrgen bireý ári ury-plagiat, A.Súleimenov pen Ó.Nurǵaliev maqsatyna jete almaǵan, ómirdi bosqa súrip óte shyqqan ádebi kóleńkeler syqyldy. Taǵy qaitalap aitaiyn, meniń suhbat berip otyrǵan jazýshynyń qara basynda, ish esebinde sharýam joq, alaida mynadai «ur-toqpaq» piǵyl-pikirlerine samsoz-samarqaý qarap otyrý beimúmkin. Óitkeni bul jaqsylyqqa bastamaityn úrdis. Bilemiz, Táýelsizdik kelgennen keiin bizdiń rýhani álemde «idol-puttardy qiratý» degen qupiia qara tolqyn júrdi. Onyń astarynda – ult aibynyp, urpaq qairylyp qaraityn bir de bir tulǵa qaldyrmaý úshin syrttan daiyndalǵan sumpaiy jospar jatyr edi. Sol ekpinmen biraz jigitter aqsaqaldardyń saqalynan aldy, aǵalarymen bet jyrtysty, basqa shapty, tóske órledi, aqyry, dushpan muratyna jetti. Búgingi tańda ólide de, tiride de kúlli ultymyz qadirleitin bir de bir tulǵa qalmady! Misaly, qansha qudaisyz qoǵamnan shyqtyq degenniń ózinde, osydan shirek ǵasyr buryn, iaǵni Táýelsizdik kelgen tusta Áýlieler Sultany Q.A.Iasaýidi qadirlemeitin qazaq bar ma edi!? Ateist-kommýnisterdiń ózi perzentterine «Qojahmet» dep at qoiǵanyna talai kýá boldyq qoi. Al endi ne boldy? «Sofy» eken dep, «tarihatshy-naqyshbanditterden» (shtab-páteri London qalasyndaǵy dini-saiasi uiym) surasań: «Iasaýi joly 500 jyl buryn toqtap qalǵan, onyń ornyna Naqyshbandiia tarihaty kelgen» dep sairai jóneledi. Sen de sosyn keýdeńde janyń bolǵasyn qarsy saýalǵa júginesiń: «Aý, ainalaiyn, Allanyń haq joly orta joldan toqtap qalsa, dinińde ne qun qalady?! Ondai bolsa, Aq Paiǵambarymyz 33 myń saqabasynyń aldynda Amanat-qurmany Arsylan-Babqa (Salmani Farsi) tapsyryp nesi bar?!» deseń, jaýap joq... Meniń qolyma ǵaiyptan taiyp beineýlik bireýdiń «qoljazbasy» tústi. Onda naqyshbanditterdiń kompiýterge basylǵan «tarihat-shejiresi» bar eken. Bul «shejirede» Amanat Iesi Áziret Sultan Ahmet Iasaýi joq! Demek, qoldan qurastyrlyǵan jasandy, jalǵan nárse! Álgi shirkin bir jerine qalamsappen «Beket Myrzaǵululy», tórt-bes adamnan keiin «Erjan qaziret Tólegenuly» dep kirgizip qoiypty. Keiingi kompiýtermen shyǵarylǵan nusqada eki atamyzdy aitylmysh jalǵan shejirege nyqtap «ornalastyryp», kóptep taratyp jatyr. Mundaǵy maqsat, ásirese Mańǵystaý óńirine asa qadirli eki áýlieni óz tarihattaryna «engizip alsa», bulardyń «jolyna» túsýshiler qara nor bolmaq. Qasterli kóne kitap-qoljazbalarmen kóp jumys jasadym, solardaǵy aqiqattarǵa súiene otyryp aitam, jaqtyrmaǵan jandar, meili, sáýegeilik, meili, pafos der, kóp uzamai Aqiqat Tańy atady. Sol kezde jańaǵy «shynjyr-shejireler» shirik jipshe úzilmek! Qaita jalǵanbastai bolyp!.. Bul – bir. Endi, qazaqqa din úiretpek bolyp júrgen taǵy bir «saqaldy saýdaiylar» ne deidi? Qazir anaý parlamenttegi «allah-lap» otyrǵan ánshiden bastap, «jasyl arnadaǵy» eks-aityskerge deiin bar esildertteri sol kók kúmbezdi qiratý ekeni kimge jasyryn?! Asyqpańyz, ol Kók kúmbezdi, olar túgili, patshanyń jezaiyry ot qusqan jandaraly Cherniaev te neshe zeńbiregimen atqylap qulata almaǵan, bulardyń da qolynan kelmeidi, inshalla! Áziret Sultandy aýyzǵa alyp qaldyq qoi, ol ulyqtyń «Alladan pármen bolyp 4400 hikmet jazǵany» málim. Onyń myńy – shariǵat, myńy – tarihat, myńy – maǵrifat, myńy haqiqat maqamdarynan syr shertedi. Bizge jetkeni «dáftar-sáni» («ekinshi dápter»), iaki tarihat jaily hikmetteri. Allanyń úsh qurany bar. Biri – qasietti «Kálam-Sháriptiń» ózi, ekinshisi – Q.A.Iasaýidiń hikmetteri (túrki jurtyna berilgen), úshinshisi – Máýlána Rýmidiń «Másnáýii» (parsy jurtyna berilgen). Násip bolyp, men Áziret Sultan men onyń shákirti Súleimen Baqyrǵanidyń hikmetterin, sondai-aq, Sofy Allaiardyń «Sábatýl ǵajezin» («Dármensizder qýaty») kitabyn qazirgi qazaq tiline tárjimaladym. Bul eńbekterdiń bári keshegi Sovet ókimeti ornaǵansha ár qazaqtyń basyna jastap oqityn kitaptary-tyn. Munyń ózi – úsh tom! Osy eńbekterdi aýdarý ústinde túsingenim, bulardyń ár tamshysy – káýsar, árbir árpi – gaýhar! Qazaq qana emes, kúlli adamzat qarder bolyp otyrǵan rýhaniiat marjandary! Al «Babalar sóziniń» ár tomynyń tereńine boilap, syryn taný – tanymy taiyz adamǵa beimúmkin is. Talantty jazýshy-dramatýrg Nurlan Qami ótken jyly bir áńgime ústinde bylai dedi: «Jaqynda «Babalar sóziniń» qolyma túsken bir tomyn oqyp bastadym. Men dúniejúzi ádebietine júzip júrip, mundai túpsiz de tańǵajaiyp muhitqa súńgip kórmeppin! Sodan keiin, bar qormalymdy satsam da úiimniń tórinde «Babalar sóziniń» júz tomy túgel turýy tiis dep sheshtim». Mine, qasietti muranyń syryna úńilgen adamnyń júrek sózi!.. Men jyraýlar murasyn túbijiktep oqyp, tastiyqtap tanýǵa tyrysqan pendemin («pendemin» deitin sebebim, osy murapalardyń syryna úńilgen saiyn ózimniń «adam», «azamat» atanýǵa ál-ázir ylaiyq emestigimdi bajailadym). Ol dúnielerde, suhbat iesi aitqandai, bir de bir bos sóz, albaty pikir joǵyna qapysyz kóz jetkizdim. Bul Baba-muralardyń bári – pende («bánd» – «jeńilgen» degen maǵyna beretin parsy sózi) dep atalatyn shadyrqai-miskin-sulbadan «adam», «kisi» deitin Tulǵa qalyptap shyǵaratyn shikizat. Árisi Amerika, berisi Ebiropa men shyǵys bizdiń rýhani muralarymyzdy zertteýge áldeqashan kirisip ketti. Bul baǵytta, jeke tulǵalardy aitpaǵanda, tutas institýttar men qorlar jumys jasap jatyrǵandyǵyn naqty málimetterden bilem. Olar osy muralardyń astaryndaǵy asyl ilimge erini jetpegennen Qudaiynan ajyrap, irip-shirýge bet alǵanyn kesh te bolsa sezinýde. Ol irip-shirýdiń belgilerin sanamalap bermei-aq qoiaiyn, estiiar jannyń bári biledi: «Osy batpaq bizdi de batyrady-aý...» Ultynyń erteńine beli qaiysatyn búgingi kez kelgen estiiar qazaqtyń báriniń de qaiǵysy osy... Óz asylymyzdy ózimiz túsinbei, oǵan murynymyzdy shúiire bersek, obalymyz kimge?
Al Abai murasy men «Abai joly» dúnie turǵansha turatyn qasterli tunyǵymyz. Olardy ótken-ketkenniń bylǵap, ylailap ótýine jol berýge bolmaidy! Óz basym Abai jyrlary men «Tastiq» kitabyn ai aralatyp, «Abai jolyn» 5 jyl saiyn qaitalap oqyp otyram. Olar meniń keýdemdi keńitedi, keýdeń keńigen saiyn dúnie saǵan tarshylyq qylmaidy...
Áńgimeniń shyny, búkil asyl qazynasy ustaǵannyń qoly, tistegenniń aýzynda ketip bara jatqan Táýelsizdikti alyp bergen qazaq qalamgerleri-tin. Ol qasietti sharýaǵa búgingi ury-qarylardyń túk qatysy joq. Óitkeni qasietti isti qasietsizder júzege asyra almaidy. Ultty Rýhaniiat sardarlary ishtei daiarlap jetildirdi, al kemeline kelgende olar Jeltoqsan alańynda janalǵysh jynperiiadan «aqyryp teńdik surady»! Onyń keiingi nátijesi ne bolǵany belgili. Osy maidandaǵy alyptar shyńynyń ejebasynda basqa da talaily tulǵalarmen birge: Á.Kekilbaev, T.Álimqulov, O.Bókeev, M.Maǵaýin, A.Súleimenov, Ó.Nurǵalievtar da tur. Qazaq oiynyń shalqarlyǵyn, sóziniń salqarlyǵyn, rýhynyń asqaq samǵaýlaryn qapysyz kórsetken: «Ańyzdyń aqyry», «Shyńyraý», «Kúi», «Hanshadariia hikaiasy», «Bir shoq jide», «Qusqanaty», «Báigetory», «Úrker» men «Eleń-alań» t.b. (Á.Kekilbaev týyndylary); «Qaraoi», «Kók qarshyǵa», «Sarjailaý», «Seitek saryny», t.b. (T.Álimqulov týyndylary); «Saitan kópir», «Ataý-kere», «Qaidasyń, qasqa qulynym?», «Qamshyger» t.b. (O.Bókeevtiń týyndylary); «Alasapyran», «Kókmunar», «Shaqan sheri», «Sary qazaq», «Qypshaq arýy», «Kesik bas – tiri tulyp», «Qumyrsqa-qyrǵyn» t.b. (M.Maǵaýinniń týyndylary); «Besatar», «Adasqaq», «Tórt taqta – jainamaz», «Qyzdai jesir – shtat qysqartý», «Kek», «Erýlik», «Jetinshi palata» t.b. (A.Súleimenovtiń týyndylary), «Soǵystyń sońǵy jazy», «Afina mektebi», «Gomer men Jambyl», «Óliler oiaý, tiriler nege uiqyda?», «Adaistan – Qazaqstan» t.b. (Ó.Nurǵalievtiń týyndylary) sekildi súiekti som dúnielerdi esh dálel-dáieksiz belinen bir-aq syzyp: «Evropa men orys ádebietiniń sátsiz sýrrogattary» dep, nemese túkke alǵysyz qylyp tastaý úshin, suhbat iesi aitqandai, adamnyń «tula boiy tolǵan kek, bitpeitin yza, tarqamaityn ashý» bolýy kerek shyǵar?.. Eger mundai piǵylmen bul qalamgerlerdi kúresinge ylaqtyrar bolsaq, onda: «Sýdyr Ahmet Sholohovtyń Shýkar shalyn eske túsiredi», «Oń qol» men «Parasat maidany» Kobo Abeniń «Chýjoe litsosyna» uqsaidy» dep, basqa da kúlli qazaq qalamgerleriniń shyǵarmalaryn qaraqtap, álem men orys ádebietinen «túpnusqalaryn» taýyp, barlyǵynan tegis qutylaiyq!.. Joq, syn bulai bolmaidy. Ádebiet zertteýshileriniń anyqtaýynsha, álem ádebietinde bar bolǵany 35-aq siýjet-fabýla bar. Erteli-kesh dúniege kelip jatqan týyndylardyń bári osy shynjyrǵa bailanǵan, alaida sol tar aianyń ózinen sheksiz kúneske jol tartqan ǵajaiyp dúnieler dúniege kelýin toqtatar emes. Qazaqtyń myń san qatparly tarihy, rýhani kemel álemi, kóshpelilerdiń otyryqshy jurttarǵa múlde jat bolyp kórinetin tylsym psihologiiasy, álem halyqtary ishindegi eń bai tili tek qana qazaq qalamgerleriniń júreginen ótip baryp, adamzat kókiregine sapar shegedi. Mundai zor missiiany atqarýda aitylmysh suhbat iesiniń qara siiasymen bir-aq syzylyp ketken qalamgerlerdiń eńbekteri ólsheýsiz! Á.Kekilbaev «Óli jandardy Pýshkin nege jazbaǵan?» atty maqalasynda I.Jansúgirovtiń aitýly poemasy haqynda: «Kúishi» – qazaqtyń arǵy-bergi ádebietindegi máni men mańyzy, sheberligi, áserliligi jaǵynan aiyryqsha aspandap shyqqan qol jetpes asa biik kúmbezderiniń biri. Ol – bizdiń halqymyzdyń poetikalyq qýatynyń eresen jeńisi», – degen baǵa bergen. Dál osy baǵany ielenýge joǵarydaǵy aýyzǵa ilingen shyǵarmalar da tolyq huqyly!
Al osynsha qundy muralarymyz nege barsha adamzattyń ortaq qundylyqtaryna ainalmai otyr degen saýalǵa kelsek, ol – basqa másele. Buǵan birinshiden, Abyl urpaǵynyń dúnietanymy men Qabyl áýletiniń álemtaný uǵymynyń bir-birinen múlde alshaq jatýy sebep; ekinshiden, qazaqtyń sheksiz bai tiliniń iirim-qaiyrymdary men shetsiz keńistikterdi igergen kóshpeliler oi-júiesiniń qaltarys-bultarystaryn jetkizýge basqa tilderdiń aiasy tarlyq etýi ábden múmkin; úshinshiden, búgingi saiasi bilik Qazaq rýhani áleminiń jarqyrap kórinýine, uly tilimizdiń ózine ylaiyq tuǵyryna shyǵýyna esh múddeli emes!
Eger shyndyǵynda da ózine deiingi qazaq qalamgerleriniń bári «sátsiz sýrrogattar» bolyp, suhbat iesi ǵana sheberliktiń shyńyna shyqqan bolsa, «qazaqtaǵy ádebi agenti bar birden bir jazýshy, shyǵarmalary kóptegen shettilderine aýdarylǵan» «jalǵyz atty jolaýshy» áldeqashan Mo Ian qusap Nobel syilyǵyn almaǵanmen, tym quryǵanda, ózi teńsinbei otyrǵan Harýki Mýrakami deńgeiinde tanylýy kerek edi. Joq, ókinishke orai, bizge ázir «qazaqtyń sondai qalamgeriniń jolynda álemniń oqyrmandary jyǵylyp ne qyrylyp qalypty» degen qýanyshty habar jetpei jatyr! Jete qalsa, qazaqtyń buǵan deiingi óli-tiri qalamgerlerin onyń jolyna sadaqaǵa shalyp jibermegenimizben, marqaiar edik. Demek, gáp basqada. Ol qansha jerden: «Qazaqtyń aishyqty, kórkem tili menimen birge óledi», – dep shyǵai mańyp, shyǵanǵa shapshyǵanymen, Qazaqtyń qasietti tili kim ólse de – ólmeidi! Meniń Medet aǵam aitpaqshy: «Abai ólgende de aman qalǵanbyz, Qalbai ólgende de qyrylyp qalmaimyz!..»
Men ózimdi Ábish Kekilbaevtyń artynda qalǵan jalǵyz murageri nemese joqtaýshysy dep eseptemeimin. Áitse de kemeńger aǵany tanyp-bilýge talpynǵan shákirtteriniń birimin. Talai márte mańdaiymnan sipap, san iret enekókirekpen emirenip qolymnan súigenin saǵynyshpen eske alam. Ol kisi uly júrekti adam edi. «Ant urǵan qazaqtan da úmit úzbeimin, sebebi onyń belinde ultymnyń bolashaǵy júrgen shyǵar dep úmit etem» deitin, jaryqtyq. Orynsyz betine túkirgen betsizdi de, eń kielisi – áýlieli topyraǵyna zárin shashqan zándámi teksizdi de ulttyń uly muraty úshin keshirip jiberetin! Keńdigi sondai, esh riiasyz olardyń jolyn da ashatyn. Kezinde (áli de sol!) Ábishtiń syrtynan ǵaibattyń qara boranyn boratyp júretin bir jazýshynyń, Mem.syilyq kerek bolǵanda, máimóńkelep aldyna baryp sharýasyn sheship shyqqanyn da bilem. Ol kezde jaspyn, «qyzylmyn», jańaǵy kepti bireýlerden estip, pendeshilikpen Ábish aǵaǵa: «Eń bolmaǵanda, qylǵandaryn esine túsirip janyn syqqanda, ol – syilyq úshin bárine de kóner edi», – degenimde. – «Ol talantty ǵoi», – dep bir-aq aýyz sózben ápigimdi basqan (ókinishke orai, búgingi alapes kezeńde sol «talant» atty qasiettiń ózi kisiliktiń kórsetkishi bola almai qalyp otyr). Sodan beri Ábish úlgisin óz boiymnan tapqym kep qansha talpynǵanmen, boiym sharǵy, oiym shaq, mine, bul joly da biraz sóz aityp qoiyp otyrmyn. Biraq Kie men Qasterdiń basynan esh qarǵýǵa bolmaitynyn kúlli qazaq este tutýy tiis! «Jalǵyz atty jolaýshy» túgili, «bassyz salt atty» bolsań da! Sonda ǵana otymyz óreli janady, sonda ǵana dos marqaiady, dushpan ortaiady. Ádebiettiń de, áleýmettiń de kósegesi kógeredi...
Aqyldyń suraǵy: – Otarbaev osy suhbatqa bola jaýap jazyp, keshirim surady ǵoi...
– Iá, balalar ýatsappen jiberipti. Qaradym, esh «jańalyq» tappadym. Tek eki aitqany erekshe este qaldy. Biri: «rý-rýǵa bólinip alyp ulttyń ózine urys salý qasireti qazaqty qaida aparady?!» Osy suraqty men suhbat iesiniń ózine qaiyra qoiar em. Ekinshisi: «ái, el emes ekenbiz ǵoi» degen «pikir», joq, úkim! Osy jerde taǵy bir suraq kómeiimdi qapty: nege – dyraý dáýirler daýyly men ótmish ómir órtterinen «illallalap» aman shyqqan Qazaq atty qansińdi halyq Qasterli Saraiynyń terezesin suhbat iesi qiratyp jatqanda úndemei qalsa, – «el bolýy» tiis te, onyń kórneý solaqai pikirlerine kópshilik jurt óz oilaryn bildirse, «el bolmai» qalýy kerek?.. «Danalyq pen nadandyqta shek joq» deýshi edi ǵulamalar, ózimshildikte de shek bolmai ma dedim...
II
Oidyń suraǵy: – Sizdiń poshtańyzǵa «Eldiń eń uly aqynyna» degen jazýy bar hat kelip tústi delik. Ózińizde qaldyrar ma edińiz, álde Giýgodai basqa bir aqynǵa jónelter me edińiz? Jáne ol «bireý» kim bolmaq?
– V. Giýgo – aqyldy adam, al odan úirený kerek. Men ol hatty esh oilanbastan Esenǵali aǵamnyń el.poshtasyna ylaqtyrar em.
Sezimniń suraǵy: – Sizdiń qasiretińiz?
– «Qasiret» degen emotsionaldy-ekspressivti reńki tym qoiý qatygez de qaterli sóz. Ulty – táýelsiz, jeri men eliniń qojasy – ózi, tili – taqta, dini Haqta bolsa, ol adamda qasiret bolmaýǵa tiisti. Al jeke bastyń ýaiym-muńy bola beredi ǵoi...
Ashýdyń suraǵy: – Óleń jazý – óle almaýdyń ermegi me?
– Óle almaýdan buryn, ajalynan buryn ólgisi keletin jankeshtiniń yshqynysy... bolýǵa tiis-tin, shara ne, búginde naryq jármeńkesindegi «sóz-saýdagerlerdiń» «aiyrbas-taýaryna» ainalyp ketti.
Oidyń suraǵy: – Sizdiń de Kúlteginniń qara tasyn qushaqtap otyryp aitar ishki arman-tilegińizdiń bary anyq. Baba basynda qobyz-júrek ne dep kúńirener edi?
– Dál sol ózim jazǵan «Kúltegin qaǵan basyndaǵy Nasyr men Nazym basynan ótken ýaqiǵadaǵydai» eńirer em tastai túnde qara jańbyrǵa qosylyp! Qobyz-júrek sol qulaq-kúide dáp sol únmen babaýrap baǵar edi... Bálkim, taǵy bireýler shyǵyp: «Búgingi urpaqqa nemese álem men Ebiropaǵa Maǵaýin ekeýińniń konservatizmderińniń túk quny joq!» dep «úkim» shyǵarar. Áitse de, túptiń túbinde, adamzat kóshiniń biz kóksegen jailaýdan basqa barar órisiniń joqtyǵy da aiqyndalar.
Ashýdyń suraǵy: – Janyńyzda júrgen jandardan dushpandyq kórgen kezderińiz bar ma? Ondaida qandai kúi keshesiz?
– A, ondai jaǵydai jii kezdesti. Barsha úshin jaýap bermei-aq qoiaiyn, óz ǵumyryma kóz jibersem, bul ózi ómirdiń ár kezeń-satysyna óterde qaitalanyp turatyn qubylys syqyldy. Jardyń synaǵy – jannyń qairaǵy.
Muqaǵalidyń «Aǵa, men tirimin» atty poemasynda: «Sálem, aǵa, kóńildiń arhivinen sen qaldyrǵan bir tozań kóterildi» deýshi edi ǵoi. Nege ekenin bilmeimin, meniń oiyma osy joldar men 90-jyldardyń sońynda basymnan ótken keleńsiz bir ýaqiǵa oralyp otyr. Tóbeme tutyp júrgen bir aǵam keiin «kóshke tiip», «shárge t...p» qoimady. Óreskel áreketterine «ták!» degenim úshin, aǵam meniń ǵumyrnamamdy bylǵap ketkisi kelip sheshse kerek, ústimnen UQK-ge aryz beripti. Tutas alty betten turatyn álgi aryz: «traibalist», «adaiskii klan qurýshy» t.b. tárizdi bylapyt jalalardan turady. Oǵan qaramaǵynda isteitin, sol kezde meniń qasymda júretin bir inim «kýá-dirlik» qylyp, bes bet «donesenie» jazypty. Qudai abyroi bergende, qolyma álgi aryzqoidyń óz rýlastaryn jiyp, óz qolymen jasaǵan, qurmaqshy bolashaq «klanynyń» qyzyl siiamen jazǵan qupiia jospary tústi. Kóp qylyp kóshirmesin jasattym. Ekeýin ózime «eskertkishke» qaldyrdym da, bir danasyn jaýap alyp otyrǵan jigitke usynyp oǵan saýal qoidym: «Al endi «traibalist» kim, baýyrym?!» Ishi sap-salqyn mekemeniń júzi sup-sýyq qyzymetkeri kúlip jiberdi de: «Aiyp etpeńiz, júre berińiz, aǵa» dedi. Mine, osyndai, óz ylańyn jurtqa jaýyp, aramy nietine bireýdi kópir qylyp ótkisi kelip júrgender kezdesip turady. Alaida saǵym synǵan, sansyrap qalǵan jerim joq, soǵan qaraǵanda «bir jaǵym ashyq-aý» dep úmittenem. Jalpy, adam Ótkenimen jáne Búginimen ómir súredi, al Erteń – sol eki beineń shaǵylysatyn aina ǵana. Ótkeniń – qap-qara, Búginiń – qara qoqym bolsa, Erteń-ainanyń bútindiginen qairan joq. Júregińniń sáýlesi túsip turmasa, ol onda aina emes, túpsiz qaraqurdym! Ótkenge qylar sharań qandai, eń uly kúres, eń bolmaǵanda, búginińniń júzin jaryq qylý úshin júrýi kerek qoi...
Aqyldyń suraǵy: – «Moiyndalý úshin músinge ainalý kerek» deidi Ótejan. Bul ne – zańdylyq pa?
– Músinge ainalý úshin de birdeńe bitirý kerek shyǵar?.. Esenǵali bir suhbatynda: «Shahanovtyń oqyrmandarynyń bári meni bile bermeýi múmkin» depti. Yras sóz! Ótejannyń uly aqyn ekenin tirisinde kóp jurt bilgen joq, áli de tanyp jatyrǵandar shamaly, áitse de bilgender, az da bolsa, bar edi. Sonyń ózi molynan jetedi... Bul – zańdylyq, óitkeni asyldy tanityndar qai kezde de az. Keiin aqynnyń kózi jumylyp, onyń tirisinde «kózdiń súielindei» kózge urǵan kemshilikteri ádemi ańyzǵa ainalady. Sóitip álgi tanyǵan azdyń dabylyna tanymaǵan kóptiń dabyry qosylady da, aqynnyń músini somdalady. Ótejan demekshi, imandy bolǵyr, bireý jaily qiiańqy pikir aityp alyp, artynan ol týraly emirenip estelik qozǵap otyrar-dy. Tún ishinde Eldostyń jyrlaryn úntaspadan tyńdap, eki-úsh saǵat eńirep jylaidy eken. «Jylasam, tazaram» deitin. Marqýma Kúlásh jeńgem aitatyn: «Ótejan jylap otyrsa, qyzdary: «Papa otanyn saǵynyp otyr» dep kúledi». Qyzdary durys baiqaǵan, aqyndy jylatatyn Shyn Otan – Túp Iesine degen sheksiz saǵynysh qana! Al biz urmasa jylamaimyz...
Qiialdyń suraǵy: – Dúnieniń Danalyǵy – Sheshendiktiń shaitan tapqan óneri...
– Olai emes. «Dana» – «hakim» sóziniń balamasy. Al «hakim» – hikmettiń, iaki Qudaiy danalyqtyń iesi. Haqty tanyǵan adamzat sol adamdy ǵana dana dep biledi. Mysaly, Súleimen Baqyrǵani áýlieni iisi musylman áleminiń «Hakim-Ata» nemese qazaqtyń «Altyn hákim Abai» deitini siiaqty. Demek, kóp jurttyń «dana» dep júrgen jandary Aqiqat tarazysyna tartqan kúni sender aitqan mánnen uzamai qalýy ábden múmkin...
Oidyń suraǵy: – «Aqyndarǵa azǵyndar eredi». Aqyn kim? Óleń qandai bolý kerek?
– Senderdiń aityp otyrǵandaryń qasietti «Kálam-Sháriptiń» «Shuǵara» súresindegi 224-aiat. Bylai jalǵasady: «Yras, olardyń etekte qańǵyp júrgenderin kórmediń be? Shyndyǵynda, olar istemegen isterin aitady (kýálik beredi). Biraq iman keltirip, izgilik qylǵandar, Allany kóp zikir etkender, zulymdyq kórgennen keiin (dushpannan) kek alǵandar basqa. Ol zulymdyq qylǵandar jaqyn arada qandai kúige ushyraǵanyn biledi». Bul jerdegi «zulymdyq qylǵandar» – insi, iaǵni ibilistiń qyzymetshileri – adam-shaitandar. Mine, bul – aqyndarǵa minsiz Jaratýshynyń tarapynan berilgen buljymas has qaǵida! Demek, Haqty tanymaǵan aqyn (qalamger) – azǵyndardyń jetekshisi. Al dushpannan, iaki adam balasyn jamandyqqa tartýshy eki kúsh – shaitan men nápsige Haqty zikir etý arqyly soǵys ashqandar, olar – aqiqattyń jarshylary. Abaidyń: «Ień minsiz jaralǵan, Ieńe uqsa» degen shyndyǵy osy jerden shyǵady. Osy basty qaǵidalarǵa imany bekigen Júrekten shyqqan jyr – shyn shahqar!
Sezimniń suraǵy: – Keńsaiǵa barǵanda eń birinshi kimge kórisesiz?
– Muqaǵali men Jumekenge, sosyn Báýkeńe.
Ashýdyń suraǵy: – Dindi qabyldaý – arabtyqty qabyldaý emes. Baba jolyn ainalyp ótkisi keletin ásiredinshilderdi qaitemiz?
– Sálafit-ýahabtardyń sandyraǵy – din de, arabtyq ta emes. Ol – zymiian ordalar jasap shyǵarǵan saiasi doktrina. Bular bir ǵana stsenariimen jumys jasaidy. Eń áýeli, ulttyq qundylyqtarǵa shabýyl jasaidy, ladýni ilim ieleri – shyn sofylardy alastaidy, Bilik basyndaǵy adamnyń eń jaqyn jandaryn nemese ultqa bedeli barlardy ýystaryna túsiredi, sóitip maqsattaryn oryndaidy. Bizde de kóptegen aityskerler, jýrnalister, ánshiler, sportshylar, tipti, saiasatkerler, bankirler bul qandy ýysqa áldeqashan ilinip úlgerdi. Ýahabshyldyqtyń túp maqsuty: memleketińdi qandy qoqysqa ainaldyrý! Sálaftardyń bizdiń elimizde de ylań salyp bastaǵanyna neshe jyldyń júzi bolsa da, tamyryn tym tereń jiberip úlgergeniniń kesirinen Bilik olardyń tirsegin qiiatyn Zańdy shyǵara almai otyr. Jýyrda UQK-niń bir shendisiniń «hidjab pen nikabqa qarsy zań babtary engizilmeitinin» málimdegenin BAQ quraldarynan oqydyq. Menińshe, Dáýren Qýat aitqan Saldatbai atty sáliaf-jornalshynyń: «Bizdi UQK qoldaidy!» deýi, nemese Tazabekovtiń: «Bizge saýsaq shoshaitqandar otpen oinap júr!» dep zár shasha qorazdanýylary tegin emes... Ýahabtar Aýǵanstanda, Pákstanda, Kavkazda, Irakta, Mysyrda, Týniste, Aljirde, Liviiada, aqyr sońy Siriiada jasap jatqan ylańdaryn Qazaqstanǵa kóshirmek! «Ýmerennyi» atanǵysy kelip, qoǵam ishine keýlep kirip, kisápir ireiimsizderden quralǵan tutas armiia jasaqtap úlgermekke jantalasyp jatqan múttáiim «madhalitterdiń» de, sumpaiy «sýrýridterdiń» de, teksiz «tákfiritterdiń» de kózdegenderi – osy ǵana! Alaida «shaitannyń múiizi» bizdiń áýlieli topyraǵymyzda birjola qairylady! Oǵan meniń dálelim kóp. Bireýin ǵana aitaiyn, múbárak Paiǵambarymyz (s.ǵ.s.) bir hadisinde: «Seihýn ýá Jeihýn min ánharil jánnah!» (Syrdariia men Ámýdariia jánnattyń ózenderi!) degende, alda keler Aqiqat Tańynan habar bergen, iaki Máýrennahr (qos dariianyń ishki beti) topyraǵynan biz kútken Tań ataryn bildirgen. Allanyń Aq tańynyń erteli-kesh ataryna kúmán joq, alaida Bilik – qos ókpesin syǵyp otyrǵan eki alpaýyt Qytai men Resei irgesindegi Qazaqstandy sáliaftarǵa biletip qoimaitynyn myqtap eskerýi kerek. Biz nemese qazaq úshin emes, ózderiniń kemdi kúngi oryntaǵy úshin ǵana sheshýshi qadamǵa barýlaryna bolady ǵoi, solai emes pe?! Aitqan jerden aýlaq, eger álgi eki alpaýyt Qazaqstandaǵy osy shetin máseleni «sheshýmen» shuǵyldana qalsa, onda «aman bol!» Túiip aitarym, bul sodyr-soiqan aǵymdardyń munsha etek jaiýy qazaqqa ǵana emes, adamzatqa kelgen alapat jut! Ótken ǵasyrda qazaq qaýymy keshken juttardy sanamalamai-aq qoiaiyn. Al myna jut ta óz úlesin alyp keteri haq. Bizdiń maqsat: ult bolyp, memleket bolyp osy kesapat juttan barynsha az shyǵynmen shyǵý...
Qiialdyń suraǵy: – Aqyn óltirýdiń eń ońai joly...
– Meniń de Lýtsii Annei Senekanyń sózimen: «Únsizdikpen óltirý» dep jaýap berip qutylyp ketýime bolar edi, biraq qut-qara basyma qorshaǵan ortanyń da, ádebi áleýmettiń de ózim jaily «únsizdigi» esh áser etpeidi. Aqyn úshin eń aýyr jaza – ishara-ymyńdy ultyń túsinbei qoisa, mine, budan keiin ómirińde qara baqyr qun qalmaǵandai kóriner...
Aqyldyń suraǵy: – «Táýelsizdik Túrmesinde ýlanǵan» bizdiń Otannyń bolashaǵyn qalai baǵamdaisyz?
– Buǵan joǵaryda jaýap berdim: Qazaqstannyń taýlary – erenderdiń esigine, dalasy – Altyn Zamannyń besigine ainalady!
Oidyń suraǵy: – Qazaq shaiyrlarynyń eýropa aqyndarynan nesi kem, nesi artyq: Artiýr Rembo myqty ma, Maǵjan ba? Verlenniń Abaidan aiyrmashylyǵy qandai?
– Joǵarydaǵy pikirlerimde buǵan da jaýap bar. Biz «Qudai – bir, quran – shyn» dep tanyǵan jurtpyz. Abyl záýzatymyz. Al aqiqatty tapqandar men eles qýǵandardyń ara-jigin ashý kóp qiyndyq týǵyzbasa kerek. Asyly, Sharl Bodlerdiń «Tsvety zlasyndaǵy» alty óleńin «máńgige tutqyndaǵan» Parij sotyn biryńǵai kinálai berýdiń jóni joqtai kórinedi keide...
Sezimniń suraǵy: – Svetqali kórgen «Jazýshylar Odaǵy» qandai edi?
– Burynǵy bir suhbatymda Jazýshylar Odaǵyn alǵash kórgendegi áserimdi aitqam. «Ótejanmen ótken 1-hikaia» atty balladamda da bar. Onda 1979 jyly alǵash Almatyǵa barǵanda bir jarym ai boiy joldyń arǵy betinen syǵalap, Odaqtyń kiesinen qaibyrtyp esiginen ene almai ketkenim aitylǵan. Osydan 20 jyl buryn jazǵan «Jastyqtyń jazǵy jurtynda» atty toptamamda:
Keýdege bulbul qonaqtap,
Sol jerde ǵajap nur bardai,
Enýshi ek bizder Odaqqa –
Meshitke kirgen dindardai! – dep jazdym. Yrasynda solai edi. Ǵ.Músirepov pen Ǵ.Mustafinniń, B.Momyshuly men Q.Qaisenovtiń. Á.Tájibaev pen Á.Sársenbaevtyń, Q.Bekqojin men H.Erǵalievtiń, T.Aqtanov pen S.Sháimerdenovtiń, S.Máýlenov pen Q.Shańǵytbaevtyń, T.Berdiiarov pen Ǵ.Qaiyrbekovtiń, Q.Muhametjanov pen T.Álimqulovtyń, J.Moldaǵaliev pen Á.Álimjanovtyń, J.Nájimedenov pen S.Jienbaevtyń, Q.Myrzaliev pen T.Moldaǵalievtiń, Á.Kekilbaev pen M.Maǵaýinniń, A.Súleimenov pen Z.Serikqalievtyń elesterin kórýdiń ózi múrshidke tájim qylǵan múrit-hálge túsirer-di... Qazirgi ahýal senderge de, maǵan da belgili ǵoi...
Búgingi tańda qazaq taǵdyry «bar» men «joqtyń» arasynda teńselip tur. Taǵdyr-tarazynyń munsha qyltyldaǵany buryn-sońdy, tipti, keshegi Zaýal men Náýbet tusynda da bolmaǵan shyǵar? Sebebi endigi tónip kele jatqan qaterlerdiń óńi zulmat, salmaǵy zilman, lebi tym sýyq, júrisi óte sýyt! Qazaq ultyna jasalyp jatqan zymiian eksperimentterdiń ózi jan shoshytady. Din qaterin aittyq. Shirek ǵasyrda qazaqtyń uly tilin bosaǵadan syǵalatyp qoidyq. Bilim júiesindegi masqaralardy aitsań – tiliń, aitpasań diliń órtenerdei! Keshegi «jer máselesi» kúlli dúnieniń ishin qaltyratyp otyrǵan «Qytai qateriniń» úskirigin tym jaqynnan sezdirdi. «Bes jyl moratorii» degenge ezýimizge kúlki úirile bastap edi, «51 kásiporyn» týraly habar aldan soǵar surapyldyń yzǵaryndai uryp, júrek-japyraǵymyzdy dirdektetip jibergenin kimnen jasyramyz? Mine, osynyń bárine bizdiń «tatýlyq pen dostyq laboratoriiasyndaǵy» bógde milletter mizemegenmen, keýdesiniń tini tiri Qazaquly óz pikirlerin ashyq bildirip jatyr. Keibireýleri el-jurtynyń táýelsizdigine beijai qarai almaǵandary úshin ǵana aiypty bolyp, abaqtyǵa qamalyp ta úlgerdi. Tutas ujymdar, ishterinde Sýretshiler Odaǵy, Kompozitorlar Odaǵy t.b.-lar bar, jan daýystary shyǵyp solaqai saiasatqa kónbeitinderin bildirýde. Logikaǵa salsań, osylardyń báriniń aldynda júrýge tiis Jazýshylar Odaǵy osyndai talaily sátte nemen ainalysty? Áýeli 443-i, ile-shala 555-i jabylyp Prezidentke «ashyq hat» jazdy! Ne úshin? Odaqty 26 jyl basqarǵan bir adamnyń kúrsisin qorǵap qalý úshin ǵana! Budan keiin osynshalyqty miskin kúige túsken Odaqta bolýdyń ne máni, álgi «qalamgerlerdiń» sapynda júrýdiń ne sáni qalmaq?! Sonymen, qazirgi kóz aldymyzda kóz jumyp jatqan kóptegen qundylyqtar qusap, meniń Odaǵym da óldi! Al ol qaita tirile me, joq, birjola joqtyqqa kete me, oǵan sáýegeilik aitpai-aq qoiaiyn...
Qiialdyń suraǵy: – «El oqyǵan –Jel oqyǵan» óleńdi Ýaqyt jutyp qoimasyna kim kepil?..
– Buǵan jaýapty kúndeligimnen alyp bereiin: «23 qarasha, 92 j. «Jazýshy» baspasynan «Arýana» atty «Qudaiy kúlshedei» ǵana tuńǵysh kitabym jaryq kórdi. Tem-aqań Medetbek Almatydan avtorlyq úsh danasyn alyp kelipti... Alǵash oblystyq gazette súiinshi surap jazǵan Ábý-Murat Bazarhanulyna mynadai qoltańbamen bireýin syiǵa tarttym:
Kitaptyń sipap kórip muqabasyn,
Syn taqpas árýaqty Abai, sypa Qasym.
Erteńgi Aq Saraidyń esigi bul,
Syiladym ázir saǵan juqanasyn!..
Yrym qylyp kitap sóresindegi Abaidyń eki tomdyǵynyń janyna qoidym. Sóitip, meniń tittei «tyrnaqaldym» qalyń tomdardyń arasyna qysyla qyzaryp baryp ornalasyp jatyr. Ulylardyń janynda qansha ýaqyt tura alar eken?..» Ony men áli kúnge deiin bilmeimin, ózime ózim «janaza» shyǵarmai-aq qoiaiyn, bar biletinim, saýsaǵymnan qaýyrsyn qalam birjola sýsyp túskenshe joǵymdy izdei beremin. Ol joq: qazaqtyń joǵy bolyp qalmaq...
Tergeýshiler: – Saýaldarymyzǵa búkpei bergen jaýaptaryńyz úshin sizge rahmet!
– Meiirimdi Alla bizdiń árqaisymyzdy barlyq «tergeýshilerden» (eki dúniede) osylai, «rahmetpen» qutqarǵai!
Ult portaly
