سۆەتقالي نۇرجان: مەم.سىيلىق – مەنٸڭ بەيٸتٸمنٸڭ باسىنداعى كٶك قۇلپىتاس ەمەس

جاپان دالاداعى جالعىز بايعىز

(ٷشتاعان)

سٶز يەسٸ: سۆەتقالي نۇرجان

تەرگەۋشٸلەر: ايبول يسلامعالي, شەرحان تالاپ

I

اقىلدىڭ سۇراعى: – ەركٸن ٸبٸتانوۆ, ساعات ەبدۋعاليەۆ, سەرٸك تومانوۆ... ارماندارىڭىز جاسىرىنعان كٶنە كٸتاپ اشىلماعان كٷيٸ «قوشاقان-دالانىڭ» كەۋدەسٸندە قالىپ قويادى دەپ قورىقپايسىز با?

– ولار ەلدە تۇرعاندىقتان ٶز مٷمكٸندٸگٸنشە اشىلا, تانىلا الماي كەتتٸ دەگٸلەرٸڭ كەلٸپ وتىر عوي? قازٸر زامان باسقا, زاڭ بٶتەن. كٶپكە تانىلۋدىڭ مٷمكٸندٸگٸ مول, تٷرٸ كٶپ. تٸپتٸ, قاتتىراق «تانىلعىڭ» كەلٸپ بارا جاتسا, باتپاقتا, شاڭداقتا اۋناپ جاتىپ ٶتكەن-كەتكەنگە توپىراق, بالشىق  شاش. «تەكسٸز» ٶسكەن ەسەر بالاشا… بٸراق بۇلاي تانىلۋدىڭ قاسيەتٸ جوق. قاسيەتسٸز نەرسەدە ٶسيەت بولا ما? ٶسيەتسٸز نەرسە كٸمگە وپا بەرگەن?!

جوعارىدا اتتارى اتالعان ٷش اقىننىڭ تاڭداعان جولدارى بٸر بولعانمەن, تاعدىرلارى ەرقيلى. ساعاتتى كٶرگەم جوق. بٸراق بالا كەزٸمدە بٸزدٸڭ ەلدە, ياعني جاڭاٶزەن قالاسىندا تٷرمەدە وتىرىپتى. مەن ون جىل وقىعان جەتٸباي كەنتٸندە بولىپتى. وعان كۋە – ونىڭ «جەتٸبايداعى جاڭبىر»  ٶلەڭٸ. تاعدىرى اۋىر اقىن. ۇلت رەسۋە بولعان بەيداۋا كەزەڭدە ٶز وتىنا ٶرتەنٸپ كەتتٸ. قىستى كٷنٸ دالادا ٶلٸپ, مەيٸتٸن جازعىتۇرى بٸرەۋ تاۋىپ العان. كٶزدٸڭ بوتانا جاسىنداي مٶلدٸرەگەن جەۋھار جىرلارى قالدى. كٶڭٸلگە سول جۇبانىش. ەركٸن اقساقالدىڭ ەرلان اتتى بالاسىمەن بٸرگە وقىدىم. ول كٸسٸ ٶز ەلٸنٸڭ ورتاسىندا, نارىنقولدا – كٶپتٸڭ قولپاشىندا عۇمىر كەشتٸ. پوەزيياعا قاداري حەل ەڭبەك ەتتٸ. ٶتكەن كٷزدە 80 جىلدىق تويى كەڭ اتالىپ ٶتتٸ. سەرٸك تومانوۆ لاپىلداپ تۇرعان جٸگٸت ەدٸ. ٶتپەلٸ كەزەڭ, نارىق-اجداھا جۇتىپ قويعان العاشقى قۇربانداردىڭ بٸرٸ. بەرەرٸ كٶپ ەدٸ, دەگەنٸنە جەتە المادى ەسٸل ەر…   ال ەندٸ, قازاق پوەزيياسىنىڭ باستارىن قىراۋ, كٸرپٸك-جاپىراقتارىن مۇنار شالعان بٸرنەشە زەۋلٸم قاراعايلارى, شارتتى تٷردە ايتقاندا, ەلدە تۇرماي ما? الدىڭعى بۋىندا نارماحان بەگاليەۆ, قۋاندىق شولاقوۆتاي عاجاپ اقىندار بار. پروزاشى نەسٸپبەك دەۋتاەۆتار دا ەلدە تۇردىم ەكەن دەپ كٶشتەن قالعان جەرٸ بار ما? قايتا, «كٸمٸڭ بار?» دەگەندە وسىلار اۋىزعا الدىمەن ٸلٸنبەي مە?! ونىڭ ٷستٸنە, قازٸرگٸ اقپارات تاراتۋ مٷمكٸنشٸلٸگٸ  كەڭەيگەن تۇستا, «كٶنە كٸتاپ» كٶمٸلٸپ قالا قويماس. مەيلٸ, پاريجدە, مەيلٸ, پروۆينتسييادا بول, قالامگەرگە قويىلار جالعىز عانا تالاپ بار. ول – مٸگٸرسٸز جەنە جاقسى جازۋ!

ويدىڭ سۇراعى: – جانىڭىزدىڭ كٷمبەزٸنە قوناقتاپ سۇڭقىلداعان جالعىز بايعىزدىڭ جىرى قانداي?

– جالعىز بايعىزدىڭ جىرى – مەڭگٸلٸك سەرٸگٸم. بٸزدٸڭ ەلدٸڭ كەلٸندەرٸ بايعىزدىڭ اتىن «تەرگەيتٸن»: «مۇراتالى», «مۇراتتى قۇس» دەپ اتار-دى. بايعىز شاقىرسا, وعان قاراپ سەلەم سالىپ جاتقان جەڭگەلەردٸ كٶرٸپ ٶستٸك. «ەي, ەرۋاعىڭنان اينالايىن ەۋليە جۇرت, ىرىمىڭ قانداي كيەلٸ ەدٸ, ۇعىمىڭ قانداي جٷيەلٸ ەدٸ!» – دەپ تولقيمىن وسىلار ەسكە تٷسكەندە… قازٸر قۇسقا تٷگٸلٸ, قۇدايدان سوڭعى قۇرمەتتٸلەرٸ – اتا-ەنەسٸنە, قايىناعا, قايىناپا, ابىسىندارىنا سەلەم ەتٸپ, اتىن تەرگەسە, «ويباي, بۇل – شيرك!» دەپ قىشقىرىپ جٸبەرەتٸن بٸر جىندىسٷرەيلەر قاپتاپ كەتٸپتٸ عوي… ال مەنٸڭ بايعىزىم مەن ٶلگەندە دە مولامنىڭ اتاناعىندا سۇڭقىلداپ تۇرا بەرەدٸ. وعان كٷمەن جوق. تەك, جالعىز بايعىز جىلاماسا ەكەن, كٶبٸرەك كٷلسە ەكەن دەپ دۇعا قىلىپ جٷرەم. ٶيتكەنٸ ول جىلاسا – جامانشىلىق, كٷلسە جاقسىلىق بولادى. مٸندەتتٸ تٷردە! بۇل جٶنٸنەن ەربٸر ادام – يبروگاسيل. باسىڭدا بايعىزىڭ بولۋدىڭ بٸر شارتى: كيەلٸ اعاش كٷيەلٸ اعاشقا اينالىپ كەتپەۋگە تيٸس! ەگەر كٷيەلٸ اعاشقا اينالساڭ, مۇراتالى قۇس باسىڭنان ۇشىپ كەتەدٸ. مەڭگٸگە! جەنە جاي كەتپەيدٸ, جىلاپ كەتەدٸ!..

سەزٸمنٸڭ سۇراعى: – الماتىنى ساعىناسىز با?

– الماتىسىن ساعىنبايتىن جان, ونىڭ ٸشٸندە قالام يەسٸ بولا ما ەكەن?! الماتى – «جاستىعىمنىڭ جازعى باعى» نەمەسە «جازعى جۇرتى»! الايدا 17 جاسىمدا بارعان الماتىنىڭ جۇپارى مەن اڭسارىن كەيٸن قانشا ٸزدەسەم دە تاپپادىم. كٶزگە كٶرٸنبەيتٸن بٸرەۋ ونى ۇرلاپ كەتكەن: بەلكي, الماتىدان, بەلكي, مەنٸڭ كٶكٸرەگٸمنەن… دەگەنمەن, جانىنىڭ قۋىسىنا ارا-تۇرا «جازعى باعىنىڭ» ٸڭكەر سەۋلەسٸ تٷسٸپ تۇراتىن ادام باقتان قۇر ەمەس… 

اشۋدىڭ سۇراعى: – «كٷن – قۇدايدىڭ مۇرىنى عوي, شىندىعى, كٶپ ٸشكەننەن قىزارىڭقى تٷر بٸتكەن…» ەسەنيننٸڭ ايىبى نە?

– ەسەنين 18-جىلى جازعان «نەبەسنىي بارابانششيك» اتتى ٶلەڭٸندە «قازان ىڭقىلابىن» بىلايشا قارسى العان: «دا زدراۆستۆۋەت رەۆوليۋتسييا نا زەملە ي نا نەبەساح!..»

الايدا ۇزاماي, «تەڭدٸك», «ىنتىماق» اتتى ۇراندار تاساسىنداعى جاھان-نامي قۇبىجىقتاردىڭ سۇمپايى سىقپىتتارى اقىننىڭ كٶڭٸل-ايناسىنا شاعىلدى! سودان سوڭ ول لەيبا برونشتەينمەن (تروتسكييدٸڭ شىن ەسٸم-نەمٸ) ٸستەس بولۋدان شىعىنا قاشتى! اقىننىڭ ودان كەيٸنگٸ ٶمٸرٸ ٶمٸر بولمادى. سوڭعى جىلداردا ونىڭ ٷستٸنەن, ٸشٸندە «انتيسەميت» دەگەن دە باپ بار, 14 مەرتە قىلمىستىق ٸس قوزعالدى! لەنين 18-جىلدىڭ 25 ماۋسىمىندا-اق «انتيسەميتيزم» جٶنٸندە قاۋلى شىعارىپ, ٶز تالانداستارىنا زاڭنان قورعان سالعان. ەسەنين ٶزٸن «بوجيا دۋدكا» اتاعان. ال ونداي جاننىڭ ەشۋاقىتتا جەندەتتەردٸڭ قولجاۋلىعى بولا المايتىنى بەلگٸلٸ. ەرگٸزدە ەكٸ سٶيلەمەگەن ەسٸل شايىر قۇدايسىز قۇبىجىق قوعامعا قۇپييا جانازا شىعاردى! بۇل كەزدە سوۆەتتٸك ٶكٸمەت تە ۇلى اقىننىڭ ٷكٸمٸن كەسٸپ قويعان! «سترانا نەگودياەۆ» (22-23 جىلدارى جازىلعان) دراماسىنداعى «چەكيستوۆ» وبرازى ارقىلى تروتسكييدٸ بەينەلەدٸ. «پۋستايا زاباۆا, – ودني رازگوۆورى. – نۋ چتو جە. – نۋ چتو جە ۆزيالي ۆزامەن? – پريشلي تە جە جۋليكي, – تە جە ۆورى ي زاكونوم رەۆوليۋتسيي, – ۆسەح ۆزيالي ۆ پلەن». (بوس ەرمەك پەن بوستەكٸ سٶز. ەندٸ نە? – بارلىق ٸس تە جۇرداي بولدى مەنٸنەن. – سول باياعى ۇرى-قارلار كەلدٸ دە, – جٷرگٸزدٸ ەمٸر-جارلىعىن. – تٶڭكەرٸستٸڭ زاڭىمەن, – تۇتقىنعا الدى بارلىعىن. – قالىپتاعان – سٶز يەسٸ.) بٸزدٸڭ دە وسى ەسەنين ايتقان شىندىقتان ۇزاپ كەتكەن ەشتەڭەمٸز جوق. ايىرماسى, قىلمىستار بۇرىن رەۆوليۋتسييا ۇرانىمەن جاسالسا, ەندٸ تەۋەلسٸزدٸك اتىمەن جٷزەگە اسىرىلادى…

مويا پوەزييا زدەس بولشە نە نۋجنا,

دا ي, پوجالۋي, سام يا

توجە زدەس نە نۋجەن, –

دەپ كٷيزەلگەن شەلكەس شايىر مۇنى مٸسە تۇتسا, ەسەنين بولا ما, «شابىتتى» كەزدەرٸندە: «بولشەۆيكتەردٸ قۇرتىڭدار! قۇتقارىڭدار وتاندى!» دەپ سٷرەن شالدى! ال بولشەۆيكتەردٸڭ كٶزدەرٸنٸڭ قىراعىلىعى, قۇلاقتارىنىڭ تٷرٸكتٸگٸ لەرمونتوۆتىڭ «كٶك شەكپەندٸلەرٸنەن» دە بەتەر-دٸ: 1925-جىلدىڭ سوڭىندا مەسكەۋدە ۆكپ (ب)-نىڭ XIY-شييازى ٶتٸپ جاتقان. زينوۆەۆ-كامەنەۆ-تروتسكييلەر ٷشتٸگٸ مەن ستالين شەشۋشٸ شايقاسقا شىققان 27 جەلتوقساندا لەنينگرادتاعى «ينتەرناتسيونال» (انگلەتەر) مەيمانحاناسىندا ارسىز جەندەتتەر ار قۇلىن وپات قىلدى! ەڭ اۋىر ماسقارا, اقىن ٶلگەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸنە جالعان اكت جاسالدى. وعان قوناق ٷيدە كٷنٸلگەرٸ دايىندالىپ قويعان جالداپتار «كۋە-دٸرلٸككە» جٷردٸ. وسى اكت نەگٸزٸندە ول «ٶزٸنە-ٶزٸ قول سالعان» – جانىقاس بولىپ شىعا كەلدٸ! سول زالىم جالانى قوعامعا تاڭۋ ناۋقانى باستالدى! بۇل ناۋقاندى چك-نىڭ ارابشى-سالپاڭقۇلاقتارىنا اينالعان جەدٸگٶيلەر – اقجٷرەك اقىننىڭ «قالام-دوستارى», «تاڭداۋلىلاردان» قۇرالعان زىميياندار جٷزەگە اسىردى… قاي دٸن دە زوراقى كٷنەعا جاتقىزاتىن جانىقاستىق, بۇل –  ۇلتتىڭ ۇلى اقىنىنا باسىلعان اسا جەكسۇرىن تاڭبا ەدٸ. قۇدايدان بەزگەندەر ونى «زاڭدى» تٸرلٸكتەي قابىلداعانمەن, مۇنداي شەننەن شىققان جالالى قىلمىسقا كٶنبەگەن ۇلت پەرزەنتتەرٸ سول كەزدٸڭ ٶزٸندە بار-تىن. ولار اقىن ٶلٸمٸنٸڭ اقيقاتىن اشۋ ٷشٸن كٶپ كٷرەستٸ. ن.كليۋەۆ سىندى ەميگراتسيياداعى ورىس زييالىلارى تالاي نەرسەنٸڭ بەتٸن اشتى. دەسە دە «تەمٸر پەردە» تۇمشالاعان قوعام سەلت ەتپەدٸ. تالاي ۇرپاق سول «ميفكە» سەنٸپ ٶمٸردەن وزدى. مٸنە, 91 جىل «ٶرمەك جٷزٸن اۋداردى», سول كٷرەس ەلٸ جٷرۋدە. بٸراق ەل-ەزٸر – قۇدايعا سەنگەن, ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى جىلدارىندا يسلام دٸنٸنە ىقىلاسى ايىرىقشا قۇلاعان (ەسەنين كەزەكتٸ كەسكەكتٸ جۇمىستارىنا كٸرٸسەر الدىن شىعىستىڭ سوفى-شايىرلارىن وقىپ, رۋحاني كٷش جيىپ, شابىت شاقىرعان!) اقىندى اسا اۋىر كٷنەنٸڭ بىلعانىشىنان تازارتىپ الۋ ەشكٸمنٸڭ قولىنان كەلەر ەمەس! اقىن ٶلٸمٸنٸڭ اقيقاتىن اشاتىن قانشاما دەيەكتەر مەن دەلەلدەر كەلتٸرٸلسە دە روسسييا بيلٸگٸنٸڭ سەلت ەتەر تٷرٸ جوق. سەبەبٸ تٷسٸنٸكسٸز, رەسمي رەسەي ۇلى اقىن ٶلٸمٸنٸڭ قۇپيياسىن انىقتاۋعا مٷلدە قۇلىقسىز. بۇل كٷرەستٸڭ قانشاعا سوزىلارى بەيمەلٸم… اقىن «قۇدايدىڭ» «مۇرنىنىڭ» عانا ەمەس, تٸسٸنٸڭ دە «قىزىلىن» كٶرٸپ قويدى. مەنٸڭشە, ەسەنيننٸڭ بار «كٷنەسٸ» وسى. ال ونداي «كٷنەھار» اقىندار بٷگٸن دە بار…

قييالدىڭ سۇراعى:

– مىناۋ ٶلٸ كەرەڭدٸككە تاس تامعان,

ٷنسٸزدٸگٸ دٸنسٸزدٸگٸن جاسىرىپ,

قارعا جاۋسا اسپاننان?..

– بۇل ساۋال ارتيۋر رەمبونىڭ مەن اۋدارعان ٶلەڭٸنٸڭ ٶزگەشەلەۋ قالىپتالعان نۇسقاسى ەكەن. شىنىندا, قازٸر ەستي العان جانعا ەشنە دە, ەشتەڭە دە ٷنسٸز ەمەس: تاس تا, اعاش تا, قۇس تا, جان-جانۋارلار دا اللانىڭ اقيقاتىنا شاقىرىپ شىڭعىرىپ جاتىر! نەگە ەكەنٸن قايدام, ونى ادامدار عانا ەستٸمەيدٸ! كٸم بٸلەدٸ, بۇل دا بٷگٸنگٸ «بٸرٸنشٸ اقىرزاماننىڭ» بٸز ۇعىپ بولماعان تىلسىم سىرلارىنىڭ بٸرٸ شىعار?.. قارعالار دەل وسى ۋاقىتتا «جاۋىپ جاتىر اسپاننان». قۇر جاۋىپ جاتقان جوق: «اللالاپ!» جاۋىپ جاتىر! الايدا ونى – ەشكٸم ەستٸمەيدٸ ەمەس, ەستٸگٸسٸ كەلمەيدٸ! سەبەبٸ مىيدى – مٷك, سٷيەكتٸ تٷك باسىپ كەتكەن! تٸرٸ ٶلٸك قالپىمىزدا-اق باسقان. بۇل جٶنٸندەگٸ ٶز پايىمداۋىمدى «قارعالار» اتتى ٶلەڭٸمدە جازعانمىن. قىزىققان جاندار ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەن تاۋىپ وقۋىنا بولادى.

اقىلدىڭ سۇراعى: – سىيلىققا ۇسىنىلۋ – ەل ارداقتىلارىنىڭ اراسىنا وت تاستاۋدىڭ ەدەمٸ ٷلگٸسٸ...

– نەگە ولاي بولۋعا تيٸس? مىسالى, مەنٸ بيىل جوعارعى سىيلىققا ۇسىندى. العاشقى اينالىمنان ٶتپەدٸم. سٶيتتٸ ەكەن دەپ, نەگە «بٸر جەرٸمدٸ» اشىپ, كٷلٸمدٸ نەمەسە جىنىمدى شاشۋىم كەرەك?! نەگە ٶلٸلەرمەن «جاعا جىرتىسىپ», تٸرٸلەرمەن جٷز شايىسۋعا تيٸسپٸن?! باسقانى قايدام, ٶزٸمنٸڭ ٶيتۋگە حۇقىم جوقتىعىن جاقسى بٸلەم. بيىل الماسام, كەلەسٸ جولى الارمىن, بەرمەي جاتسا, اتامنان ەرمەن! مەم.سىيلىق – مەنٸڭ بەيٸتٸمنٸڭ باسىنداعى كٶك قۇلپىتاس ەمەس, سىيلاستىعىم مەن قيماستىعىمنىڭ ساداعاسى!.. قازاقتا «جٷز كٶرٸسەتٸن ادام» دەگەن سٶز بار. ال بٸر-بٸرٸمەن جٷز كٶرٸسپەيتٸن قازاق جوق. سەبەبٸ ونىڭ «تورقالى توي, توپىراقتى ٶلٸمٸ», «بٶلٸنبەگەن ەنشٸسٸ» – داستارحانى ورتاق. بولماشى نەرسەگە بولا ٶزدٸ-ٶزٸنە ور مەن كٶر قازعان, ارىز ۇيىمداستىرعان, «قول» جيناعان, اياۋلىلارىنىڭ ەرۋاعىن كٷڭٸرەنتكەن, بٸر-بٸرٸنٸڭ اتا-باباسىن سٶگٸپ قييانات قىلعان مٸسكٸندەر ونداي جەردە نە كٷي كەشپەك?! راسۋل عامزاتوۆ ايتپاقشى, «كەيدە بىلاي دا بولۋى مٷمكٸن عوي»: سەل نەرسە ٷشٸن كەشە عانا كٶرمەستەي جاۋلاسقان ەكەۋدٸڭ بٸرٸنٸڭ ۇلى بٸرٸنٸڭ قىزىن كەلٸن قىلىپ ەكەلٸپ تۇرسا... بۇل بٷگٸنگٸسٸ... ٶيتپەگەن كٷندە دە كەز كەلگەن ەسٸ دۇرىس جان ەرتەڭٸنٸڭ دە قايعىسىن جەپ, كەلەر ۇرپاعىنىڭ دا بەت-بەدەل, ار-ابىرويىن ويلاپ جٷرۋٸ كەرەك ەمەس پە?! مەيلٸ, تٸپتٸ, جٷز كٶرٸسپەگەننٸڭ ٶزٸندە سول سىيلىق «تاتۋدى اراز, جاقىندى جات قىلۋعا» تۇراتىن نەرسە مە?! سوعان بولا ىلاس ويىن ويناۋ بويعا مٸن, جٷرەككە كٸر جۇقتىرماي ما? ول كٸردٸ قاي مونشاعا كٸرٸپ تازارتارسىڭ?! ال وندايلاردىڭ «ەلدٸڭ ارداقتىلارى» اتانۋعا حاقى بار ما?! مەنٸڭ «سىيلىق» تۋرالى كٶزعاراسىم وسى جوبادا. «سىيلىق تاعايىنداۋ كەرەك پە ٶزٸ?» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ بەرە المايمىن. ول مەملەكەتتٸڭ ٶز شارۋاسى. مەملەكەت وسى ۋاقىتقا شەيٸن بٸر دە بٸر شارۋاسىن مەنٸمەن اقىلداسىپ شەشكەن جوق, بۇدان بىلاي دا ٶيتەدٸ دەپ ويلامايمىن...

اقىلدىڭ سۇراعى: – سٸزدٸڭ سٶزدەرٸڭٸزدەن ر.وتارباەۆتىڭ سوڭعى سۇحباتىنداعى پٸكٸرلەرگە نەريزالىق بايقالادى. سولاي ما?

– بٸر نەرسەنٸڭ باسىن اشىپ الايىق: «مىناعان جۇرت جابىلىپ جاتىر ەكەن, مەن دە تەبە نە ۇرا سالايىن» دەگەن نەيٸس نيەتٸم جوق. كٷنٸم تٷسەدٸ-اۋ دەگەندٸ كەپتٸرە ماقتاپ, ٸسٸ تٷسپەيتٸندەردٸ بٶكتٸرە بوقتاۋ – جيٸركەنٸشتٸ قۇباقاندىق. بٸرەۋدٸڭ بەتٸنە ايتا المايتىنىمدى سىرتىنان دا ايتپايمىن. بۇل – مەندٸك پرينتسيپ. سوندىقتان سٷيەككە تيگەن سودىر سۇحباتقا پٸكٸر بٸلدٸرۋگە تيٸسپٸن. سۇحبات يەسٸن جاقسى تانيمىن. تالاي تٶرلەس, سان ساپارلاس بولعام. ول مەنٸ, مەن ونى تٸپتٸ جاقىننان بٸلەمٸز. قازٸر 60-قا كەلگەن اقساقال. ەلٸم-بەرٸم جازۋشى. دراماتۋرگيياسىن بٸلمەيمٸن. «60» دەمەكشٸ, ادام 60-قا كەلگەندە عانا اقساقال بولمايدى. «30-دا ومىراۋلى اقساقال, 40-تا قوڭىراۋلى اقساقال» دەگەن بۇرىنعىلاردىڭ سٶزٸ بار. ال «بۇرىنعىلاردىڭ – بەرٸ ەۋليە» ەكەنٸنە كٷمەنسٸزبٸن. سولاردىڭ بٸرٸ ماحامبەت تە ايتقان: «كەرٸسٸ كٸمنٸڭ جوق بولسا, – جاسى بولار دۋانا!» دەپ. ماڭعىستاۋدا ورازماعامبەت تۇرماعامبەتۇلى اتتى عۇلاما-گەولوگ عالىم ٶتكەن. سوۆەت ٶكٸمەتٸ ول كٸسٸنٸ يراننان ۇستاپ ەكەلٸپ, قۇپييا كٷيدە گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا جەگٸپ, كەيٸن اتىپ تاستاعان. ول تۋرالى بەلگٸلٸ جازۋشى اسقار التاي ٶز رومانىندا جازدى. سول كٸسٸنٸڭ يراندا تۇراتىن قوس پەرزەنتٸنٸڭ بٸرٸ شارعي اقساقال (2009 جىلى 87 جاسىندا ق.ب.) 2008 جىلى كەزدەسكەنٸمدە: «ەكەم 1938 جىلى 16 جاسىمدا يرانداعى از قازاقتى ماعان اماناتتاپ كەتٸپ ەدٸ, مٸنە, 70 جىل بولدى, ەلگە اقساقال بولىپ كەلەم. اللانىڭ بەرگەن ابىرويى, وسى جىلدار ٸشٸندە قازاقتىڭ بٸر توقتىسىن قىزىلباس پەن تٷركپەنگە جەم قىلعان جوقپىن!» دەپ ەدٸ. اسىلىق سٶيلەمەيتٸن, ەۋليە-پٸشٸمدٸ, باتىر ادام ەدٸ, جارىقتىق. وسىنى ەستٸگەندە, اتا-قازاقتىڭ: «بولار بالا ون بەسٸندە باسپىن دەر» دەگەن سٶزٸنٸڭ مەنٸن ۇقتىم. بۇدان سوڭ الپىستاعى قارتتان سالۋالى ەڭگٸمە, سارابدال پٸكٸر كٷتۋگە حاقىم بار شىعار?.. 

ٶزٸم پٸكٸرلەرٸنە قۇرمەتپەن قارايتىن سىيلاس ٸنٸم ايدوس سارىم اتالمىش سۇحبات جٶنٸندە: «جازۋشىلىق – دٸن ەمەس. ماعاۋين – قاعبا ەمەس. جازۋشىلىق, شىعارماشىلىق ٷشٸن بۇل ٷردٸس تٸپتٸ پايدالى... بٷگٸنگٸ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ تۇرالاپ قالۋى – سىننىڭ جوقتىعىنان. ماعان دەسە, بٸرٸككەن وداقتىڭ دا قاجەتٸ جوق. قىرىق وداق, جٷز ۇيىم بولسىن. بٸر-بٸرٸن تٷتٸپ جەسٸن, اياماي سىناسىن, سىناعاندا شاڭى كٶككە شىقسىن! بۇل بٷگٸنگٸ بوق ساسىعان بولوتودان جاقسى», – دەپ پٸكٸر بٸلدٸرٸپتٸ. اشىنعاننان ايتىلعان. مەنٸڭشە, بۇل پٸكٸردٸڭ كەلٸسەتٸن دە, كەلٸسپەيتٸن دە جاقتارى بار. قانشا «شاڭدى اسپانعا شىعارعانىمىزبەن» بٸز بٸر سەت تە قازاق ەكەنٸمٸزدٸ جەنە بٷگٸنگٸ ھەم كەلەر ۇرپاق الدىندا جاۋاپتىلىعىمىزدى ەستەن شىعارماۋعا تيٸسپٸز! سىن بولماعاننان تۇرالاپ جاتقانىمىز شىن, بٸراق ول ۇرداجىقتىقتان, ودانىلىقتان, ەپەرباقاندىقتان, ەۋلەكٸلٸكتەن, بوپسالاۋدان, ەسە قايتارۋدان, ەلٸمجەتتٸكتەن, جٷزشٸلدٸك پەن رۋشىلدىقتان, توپتىق مٷددەدەن, قاجەت بولسا, ەرتٸستٸكتەن ادا ەدٸل سىن بولۋى كەرەك! ال بٷگٸنگٸ «باسى – بۇلاعاي, اياعى – تەڭٸز, يت كٶزٸ تٷتٸن تانىماس» (وسىنداي رەۋٸشتٸ جاعىدايدا كٶكەم مارقۇمنىڭ كٶپ ايتاتىن سٶزٸ ەدٸ) حەلدە وتىرىپ, بٸز ەدەبيەت ەلەمٸندە ونداي اتموسفەرا قالىپتاستىرا الامىز با? «بوق ساسىعان بولوتودان» بەتپاقتىقتى كٶپٸر قىلىپ شىعا المايمىز, شىقساق, بٸلٸم مەن بٸلٸكتٸ, پاراسات پەن كٸسٸلٸكتٸ, وبال مەن ساۋاپتى, بٸر سٶزبەن ايتقاندا, يمانعا سۋارىلعان ەدٸلەتتٸ تۋ ەتٸپ قانا ازات بولامىز. «ەدەبيەت» سٶزٸنٸڭ ماعىناسى «ەدەپ تۋرالى ٸلٸم» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. ەگەر ەدەبيەتتٸ جاساۋشى قالامگەرلەر اۋىز ٶزٸمدٸكٸ دەپ بىلاپىتتاي بەرگٸسٸ كەلسە, وندا ٶزدەرٸنٸڭ ەجەپتارقى ەلەمدەرٸنە «دەمەلٸيەك» نەمەسە «پەلەنيەت» سىقىلدى ات قويىپ الۋلارىنا كەڭەس بەرەم, ەيتەۋٸر, «ەدەبيەت» ەمەس! سەبەبٸ تٷزٸك پيعىلسىز ەدەبيەتتٸڭ اينالاسىندا جٷرۋ – ەشكٸمدٸ, ەلبەتتە, ەڭ ەۋەلٸ ەلدٸ جاقسىلىققا سوقتىرمايدى. بۇل جەردە, مەسەلە ماعاۋينگە عانا تٸرەلٸپ تۇرعان جوق. سۇحبات يەسٸ كٷللٸ قازاق رۋحانيياتىن جوققا شىعارىپ وتىر! ونىڭ ۇعىمىنا جٷگٸنسەك, جٷز تومدىق «بابالار سٶزٸ» بوستەكٸ, توپان سٶزدەردٸڭ جيىنتىعى عانا, جىراۋلار ميراسىنىڭ دا ەشكٸمگە كەرەگٸ جوق! سەبەبٸ ولار ەۆروپا مەن ەلەمگە قاجەتسٸز-مىس. كٷللٸ مۇرامىز – ٷش تومنان اسپايتىن تىم شىنجاۋ جۇرت كٶرٸنەمٸز. اباي شەتەلگە تانىلا الماعان. «اباي جولىن» كٷرەسٸنگە ىلاقتىرىپ تاستاسا دا وبالى جوق تەرٸزدٸ. ٶيتكەنٸ ول: «ەندٸگٸ ۋاقىتتا جٷز جەردەن جارنامالاپ, مىڭ جەردەن تىقپالاساڭ دا بەرٸبٸر وقىلمايدى»! قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸ: ە.كەكٸلباەۆ, و.بٶكەي, ت.ەلٸمقۇلوۆتار ورىس پەن ەۆروپا ەدەبيەتٸنٸڭ «سەتسٸز سۋرروگاتتارى» عانا, م.ماعاۋين – «باس-اياعى جوق سىنىق سٶيلەممەن» جازۋشى اتانىپ جٷرگەن بٸرەۋ ەرٸ ۇرى-پلاگيات, ا.سٷلەيمەنوۆ پەن ٶ.نۇرعاليەۆ ماقساتىنا جەتە الماعان, ٶمٸردٸ بوسقا سٷرٸپ ٶتە شىققان ەدەبي كٶلەڭكەلەر سىقىلدى. تاعى قايتالاپ ايتايىن, مەنٸڭ سۇحبات بەرٸپ وتىرعان جازۋشىنىڭ قارا باسىندا, ٸش ەسەبٸندە شارۋام جوق, الايدا مىناداي «ۇر-توقپاق» پيعىل-پٸكٸرلەرٸنە سامسوز-سامارقاۋ قاراپ وتىرۋ بەيمٷمكٸن. ٶيتكەنٸ بۇل جاقسىلىققا باستامايتىن ٷردٸس. بٸلەمٸز, تەۋەلسٸزدٸك كەلگەننەن كەيٸن بٸزدٸڭ رۋحاني ەلەمدە «يدول-پۇتتاردى قيراتۋ» دەگەن قۇپييا قارا تولقىن جٷردٸ. ونىڭ استارىندا – ۇلت ايبىنىپ, ۇرپاق قايرىلىپ قارايتىن بٸر دە بٸر تۇلعا قالدىرماۋ ٷشٸن سىرتتان دايىندالعان سۇمپايى جوسپار جاتىر ەدٸ. سول ەكپٸنمەن بٸراز جٸگٸتتەر اقساقالداردىڭ ساقالىنان الدى, اعالارىمەن بەت جىرتىستى, باسقا شاپتى, تٶسكە ٶرلەدٸ, اقىرى, دۇشپان مۇراتىنا جەتتٸ. بٷگٸنگٸ تاڭدا ٶلٸدە دە, تٸرٸدە دە كٷللٸ ۇلتىمىز قادٸرلەيتٸن بٸر دە بٸر تۇلعا قالمادى! ميسالى, قانشا قۇدايسىز قوعامنان شىقتىق دەگەننٸڭ ٶزٸندە, وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن, ياعني تەۋەلسٸزدٸك كەلگەن تۇستا ەۋليەلەر سۇلتانى ق.ا.ياساۋيدٸ قادٸرلەمەيتٸن قازاق بار ما ەدٸ!? اتەيست-كوممۋنيستەردٸڭ ٶزٸ پەرزەنتتەرٸنە «قوجاحمەت» دەپ ات قويعانىنا تالاي كۋە بولدىق قوي. ال ەندٸ نە بولدى? «سوفى» ەكەن دەپ, «تاريحاتشى-ناقىشبانديتتەردەن» (شتاب-پەتەرٸ  لوندون قالاسىنداعى دٸني-ساياسي ۇيىم) سۇراساڭ: «ياساۋي جولى 500 جىل بۇرىن توقتاپ قالعان, ونىڭ ورنىنا ناقىشباندييا تاريحاتى كەلگەن» دەپ سايراي جٶنەلەدٸ. سەن دە سوسىن كەۋدەڭدە جانىڭ بولعاسىن قارسى ساۋالعا جٷگٸنەسٸڭ: «اۋ, اينالايىن, اللانىڭ حاق جولى ورتا جولدان توقتاپ قالسا, دٸنٸڭدە نە قۇن قالادى?! ونداي بولسا, اق پايعامبارىمىز 33 مىڭ ساقاباسىنىڭ الدىندا امانات-قۇرمانى  ارسىلان-بابقا (سالماني فارسي) تاپسىرىپ نەسٸ بار?!» دەسەڭ, جاۋاپ  جوق... مەنٸڭ قولىما عايىپتان تايىپ بەينەۋلٸك بٸرەۋدٸڭ  «قولجازباسى» تٷستٸ. وندا ناقىشبانديتتەردٸڭ كومپيۋتەرگە باسىلعان «تاريحات-شەجٸرەسٸ» بار ەكەن. بۇل «شەجٸرەدە» امانات يەسٸ ەزٸرەت سۇلتان احمەت ياساۋي جوق! دەمەك, قولدان قۇراستىرلىعان جاساندى, جالعان نەرسە! ەلگٸ شٸركٸن بٸر جەرٸنە قالامساپپەن «بەكەت مىرزاعۇلۇلى», تٶرت-بەس ادامنان كەيٸن «ەرجان قازٸرەت تٶلەگەنۇلى» دەپ كٸرگٸزٸپ قويىپتى. كەيٸنگٸ كومپيۋتەرمەن شىعارىلعان نۇسقادا ەكٸ اتامىزدى ايتىلمىش جالعان شەجٸرەگە نىقتاپ «ورنالاستىرىپ», كٶپتەپ تاراتىپ جاتىر. مۇنداعى ماقسات, ەسٸرەسە ماڭعىستاۋ ٶڭٸرٸنە اسا قادٸرلٸ ەكٸ ەۋليەنٸ ٶز تاريحاتتارىنا «ەنگٸزٸپ السا», بۇلاردىڭ «جولىنا» تٷسۋشٸلەر قارا نور بولماق. قاستەرلٸ كٶنە كٸتاپ-قولجازبالارمەن كٶپ جۇمىس جاسادىم, سولارداعى اقيقاتتارعا سٷيەنە وتىرىپ ايتام, جاقتىرماعان جاندار, مەيلٸ, سەۋەگەيلٸك, مەيلٸ, پافوس دەر, كٶپ ۇزاماي اقيقات تاڭى اتادى. سول كەزدە جاڭاعى «شىنجىر-شەجٸرەلەر» شٸرٸك جٸپشە ٷزٸلمەك! قايتا جالعانباستاي بولىپ!.. بۇل – بٸر. ەندٸ, قازاققا دٸن ٷيرەتپەك بولىپ جٷرگەن تاعى بٸر «ساقالدى ساۋدايىلار» نە دەيدٸ? قازٸر اناۋ پارلامەنتتەگٸ «اللاح-لاپ» وتىرعان ەنشٸدەن باستاپ, «جاسىل ارناداعى» ەكس-ايتىسكەرگە دەيٸن بار ەسٸلدەرتتەرٸ سول كٶك كٷمبەزدٸ قيراتۋ ەكەنٸ كٸمگە جاسىرىن?! اسىقپاڭىز, ول كٶك كٷمبەزدٸ, ولار تٷگٸلٸ, پاتشانىڭ جەزايىرى وت قۇسقان جاندارالى چەرنياەۆ تە نەشە زەڭبٸرەگٸمەن اتقىلاپ قۇلاتا الماعان, بۇلاردىڭ دا  قولىنان كەلمەيدٸ, ينشاللا! ەزٸرەت سۇلتاندى اۋىزعا الىپ قالدىق قوي, ول ۇلىقتىڭ «اللادان پەرمەن بولىپ 4400 حيكمەت جازعانى» مەلٸم. ونىڭ مىڭى – شاريعات, مىڭى – تاريحات, مىڭى – ماعريفات, مىڭى حاقيقات ماقامدارىنان سىر شەرتەدٸ. بٸزگە جەتكەنٸ «دەفتار-سەني» («ەكٸنشٸ دەپتەر»), ياكي تاريحات جايلى حيكمەتتەرٸ. اللانىڭ ٷش قۇرانى بار. بٸرٸ – قاسيەتتٸ «كەلام-شەرٸپتٸڭ» ٶزٸ, ەكٸنشٸسٸ – ق.ا.ياساۋيدٸڭ حيكمەتتەرٸ (تٷركٸ جۇرتىنا بەرٸلگەن), ٷشٸنشٸسٸ – مەۋلەنا رۋميدٸڭ «مەسنەۋيٸ» (پارسى جۇرتىنا بەرٸلگەن). نەسٸپ بولىپ, مەن ەزٸرەت سۇلتان مەن ونىڭ شەكٸرتٸ سٷلەيمەن باقىرعانيدىڭ حيكمەتتەرٸن, سونداي-اق, سوفى اللاياردىڭ «سەباتۋل عاجەزين» («دەرمەنسٸزدەر قۋاتى») كٸتابىن قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنە تەرجٸمالادىم. بۇل ەڭبەكتەردٸڭ بەرٸ كەشەگٸ سوۆەت ٶكٸمەتٸ ورناعانشا ەر قازاقتىڭ باسىنا جاستاپ وقيتىن كٸتاپتارى-تىن. مۇنىڭ ٶزٸ – ٷش توم! وسى ەڭبەكتەردٸ اۋدارۋ ٷستٸندە تٷسٸنگەنٸم, بۇلاردىڭ ەر تامشىسى – كەۋسار, ەربٸر ەرپٸ – گاۋھار! قازاق قانا ەمەس, كٷللٸ ادامزات قاردەر بولىپ وتىرعان رۋحانييات مارجاندارى! ال «بابالار سٶزٸنٸڭ» ەر تومىنىڭ تەرەڭٸنە بويلاپ, سىرىن تانۋ – تانىمى تايىز ادامعا بەيمٷمكٸن ٸس. تالانتتى جازۋشى-دراماتۋرگ نۇرلان قامي ٶتكەن جىلى بٸر ەڭگٸمە ٷستٸندە بىلاي دەدٸ: «جاقىندا «بابالار سٶزٸنٸڭ» قولىما تٷسكەن بٸر تومىن وقىپ باستادىم. مەن دٷنيەجٷزٸ ەدەبيەتٸنە جٷزٸپ جٷرٸپ, مۇنداي تٷپسٸز دە تاڭعاجايىپ مۇحيتقا سٷڭگٸپ كٶرمەپپٸن! سودان كەيٸن, بار قورمالىمدى ساتسام دا ٷيٸمنٸڭ تٶرٸندە «بابالار سٶزٸنٸڭ» جٷز تومى تٷگەل تۇرۋى تيٸس دەپ شەشتٸم». مٸنە, قاسيەتتٸ مۇرانىڭ سىرىنا ٷڭٸلگەن ادامنىڭ جٷرەك سٶزٸ!.. مەن جىراۋلار مۇراسىن تٷبٸجٸكتەپ وقىپ, تاستيىقتاپ تانۋعا تىرىسقان پەندەمٸن («پەندەمٸن» دەيتٸن سەبەبٸم, وسى مۇراپالاردىڭ سىرىنا ٷڭٸلگەن سايىن ٶزٸمنٸڭ «ادام», «ازامات» اتانۋعا ەل-ەزٸر ىلايىق ەمەستٸگٸمدٸ باجايلادىم). ول دٷنيەلەردە, سۇحبات يەسٸ ايتقانداي, بٸر دە بٸر بوس سٶز, الباتى پٸكٸر جوعىنا قاپىسىز كٶز جەتكٸزدٸم. بۇل بابا-مۇرالاردىڭ بەرٸ – پەندە («بەند» – «جەڭٸلگەن» دەگەن ماعىنا بەرەتٸن پارسى سٶزٸ) دەپ اتالاتىن شادىرقاي-مٸسكٸن-سۇلبادان «ادام», «كٸسٸ» دەيتٸن تۇلعا قالىپتاپ شىعاراتىن شيكٸزات. ەرٸسٸ امەريكا, بەرٸسٸ  ەبٸروپا مەن شىعىس بٸزدٸڭ رۋحاني مۇرالارىمىزدى زەرتتەۋگە ەلدەقاشان كٸرٸسٸپ كەتتٸ. بۇل باعىتتا, جەكە تۇلعالاردى ايتپاعاندا, تۇتاس ينستيتۋتتار مەن قورلار جۇمىس جاساپ جاتىرعاندىعىن ناقتى مەلٸمەتتەردەن بٸلەم. ولار وسى مۇرالاردىڭ استارىنداعى اسىل ٸلٸمگە ەرٸنٸ جەتپەگەننەن قۇدايىنان اجىراپ, ٸرٸپ-شٸرۋگە بەت العانىن كەش تە بولسا سەزٸنۋدە. ول ٸرٸپ-شٸرۋدٸڭ بەلگٸلەرٸن سانامالاپ بەرمەي-اق قويايىن, ەستييار جاننىڭ بەرٸ بٸلەدٸ: «وسى باتپاق بٸزدٸ دە باتىرادى-اۋ...» ۇلتىنىڭ ەرتەڭٸنە بەلٸ قايىساتىن بٷگٸنگٸ كەز كەلگەن ەستييار  قازاقتىڭ بەرٸنٸڭ دە قايعىسى وسى... ٶز اسىلىمىزدى ٶزٸمٸز تٷسٸنبەي, وعان مۇرىنىمىزدى شٷيٸرە بەرسەك, وبالىمىز كٸمگە?      

ال اباي مۇراسى مەن «اباي جولى» دٷنيە تۇرعانشا تۇراتىن قاستەرلٸ تۇنىعىمىز. ولاردى ٶتكەن-كەتكەننٸڭ  بىلعاپ, ىلايلاپ ٶتۋٸنە جول بەرۋگە بولمايدى! ٶز باسىم اباي جىرلارى مەن «تاستيق» كٸتابىن اي ارالاتىپ, «اباي جولىن» 5 جىل سايىن قايتالاپ وقىپ وتىرام. ولار مەنٸڭ كەۋدەمدٸ كەڭٸتەدٸ, كەۋدەڭ كەڭٸگەن سايىن دٷنيە ساعان تارشىلىق قىلمايدى...

ەڭگٸمەنٸڭ شىنى, بٷكٸل اسىل قازىناسى ۇستاعاننىڭ قولى, تٸستەگەننٸڭ اۋزىندا كەتٸپ بارا جاتقان تەۋەلسٸزدٸكتٸ الىپ بەرگەن قازاق قالامگەرلەرٸ-تٸن. ول قاسيەتتٸ شارۋاعا بٷگٸنگٸ ۇرى-قارىلاردىڭ تٷك قاتىسى جوق. ٶيتكەنٸ قاسيەتتٸ ٸستٸ قاسيەتسٸزدەر جٷزەگە اسىرا المايدى. ۇلتتى رۋحانييات ساردارلارى ٸشتەي دايارلاپ جەتٸلدٸردٸ, ال كەمەلٸنە كەلگەندە ولار جەلتوقسان الاڭىندا جانالعىش جىنپەرييادان «اقىرىپ تەڭدٸك سۇرادى»! ونىڭ كەيٸنگٸ نەتيجەسٸ نە بولعانى بەلگٸلٸ. وسى مايدانداعى الىپتار شىڭىنىڭ ەجەباسىندا باسقا دا تالايلى تۇلعالارمەن بٸرگە: ە.كەكٸلباەۆ, ت.ەلٸمقۇلوۆ, و.بٶكەەۆ, م.ماعاۋين, ا.سٷلەيمەنوۆ, ٶ.نۇرعاليەۆتار دا تۇر. قازاق ويىنىڭ شالقارلىعىن, سٶزٸنٸڭ سالقارلىعىن, رۋحىنىڭ اسقاق سامعاۋلارىن قاپىسىز كٶرسەتكەن: «اڭىزدىڭ اقىرى», «شىڭىراۋ», «كٷي», «حانشادارييا حيكاياسى», «بٸر شوق جيدە», «قۇسقاناتى», «بەيگەتورى», «ٷركەر» مەن «ەلەڭ-الاڭ» ت.ب. (ە.كەكٸلباەۆ تۋىندىلارى); «قاراوي», «كٶك قارشىعا», «سارجايلاۋ», «سەيتەك سارىنى», ت.ب. (ت.ەلٸمقۇلوۆ تۋىندىلارى); «سايتان كٶپٸر», «اتاۋ-كەرە», «قايداسىڭ, قاسقا قۇلىنىم?», «قامشىگەر» ت.ب. (و.بٶكەەۆتٸڭ تۋىندىلارى); «الاساپىران», «كٶكمۇنار», «شاقان شەرٸ», «سارى قازاق», «قىپشاق ارۋى», «كەسٸك باس – تٸرٸ تۇلىپ», «قۇمىرسقا-قىرعىن» ت.ب. (م.ماعاۋيننٸڭ تۋىندىلارى); «بەساتار», «اداسقاق», «تٶرت تاقتا – جايناماز», «قىزداي جەسٸر – شتات قىسقارتۋ», «كەك», «ەرۋلٸك», «جەتٸنشٸ پالاتا» ت.ب. (ا.سٷلەيمەنوۆتٸڭ تۋىندىلارى), «سوعىستىڭ سوڭعى جازى», «افينا مەكتەبٸ», «گومەر مەن جامبىل», «ٶلٸلەر وياۋ, تٸرٸلەر نەگە ۇيقىدا?», «ادايستان – قازاقستان» ت.ب. (ٶ.نۇرعاليەۆتٸڭ تۋىندىلارى) سەكٸلدٸ سٷيەكتٸ سوم دٷنيەلەردٸ ەش دەلەل-دەيەكسٸز بەلٸنەن بٸر-اق سىزىپ: «ەۆروپا مەن ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ سەتسٸز سۋرروگاتتارى» دەپ, نەمەسە تٷككە العىسىز قىلىپ تاستاۋ ٷشٸن, سۇحبات يەسٸ ايتقانداي, ادامنىڭ «تۇلا بويى تولعان كەك, بٸتپەيتٸن ىزا, تارقامايتىن اشۋ» بولۋى كەرەك شىعار?.. ەگەر مۇنداي پيعىلمەن بۇل قالامگەرلەردٸ كٷرەسٸنگە ىلاقتىرار بولساق, وندا: «سۋدىر احمەت شولوحوۆتىڭ ششۋكار شالىن ەسكە تٷسٸرەدٸ», «وڭ قول» مەن «پاراسات مايدانى» كوبو ابەنٸڭ «چۋجوە ليتسوسىنا» ۇقسايدى» دەپ, باسقا دا كٷللٸ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ شىعارمالارىن قاراقتاپ, ەلەم مەن ورىس ەدەبيەتٸنەن «تٷپنۇسقالارىن» تاۋىپ, بارلىعىنان تەگٸس قۇتىلايىق!.. جوق, سىن بۇلاي بولمايدى. ەدەبيەت زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ انىقتاۋىنشا, ەلەم ەدەبيەتٸندە بار بولعانى 35-اق سيۋجەت-فابۋلا بار. ەرتەلٸ-كەش دٷنيەگە كەلٸپ جاتقان تۋىندىلاردىڭ بەرٸ وسى شىنجىرعا بايلانعان, الايدا سول تار ايانىڭ ٶزٸنەن شەكسٸز كٷنەسكە جول تارتقان عاجايىپ دٷنيەلەر دٷنيەگە كەلۋٸن توقتاتار ەمەس. قازاقتىڭ مىڭ سان قاتپارلى تاريحى, رۋحاني كەمەل ەلەمٸ, كٶشپەلٸلەردٸڭ وتىرىقشى جۇرتتارعا مٷلدە جات بولىپ كٶرٸنەتٸن تىلسىم پسيحولوگيياسى, ەلەم حالىقتارى ٸشٸندەگٸ ەڭ باي تٸلٸ تەك قانا قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ جٷرەگٸنەن ٶتٸپ بارىپ, ادامزات كٶكٸرەگٸنە ساپار شەگەدٸ. مۇنداي زور ميسسييانى اتقارۋدا ايتىلمىش سۇحبات يەسٸنٸڭ قارا سيياسىمەن بٸر-اق سىزىلىپ كەتكەن قالامگەرلەردٸڭ ەڭبەكتەرٸ ٶلشەۋسٸز! ە.كەكٸلباەۆ «ٶلٸ جانداردى پۋشكين نەگە جازباعان?» اتتى ماقالاسىندا ٸ.جانسٷگٸروۆتٸڭ ايتۋلى پوەماسى حاقىندا: «كٷيشٸ»  – قازاقتىڭ ارعى-بەرگٸ ەدەبيەتٸندەگٸ مەنٸ مەن ماڭىزى, شەبەرلٸگٸ, ەسەرلٸلٸگٸ جاعىنان ايىرىقشا اسپانداپ شىققان قول جەتپەس اسا بيٸك كٷمبەزدەرٸنٸڭ بٸرٸ. ول – بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ پوەتيكالىق قۋاتىنىڭ ەرەسەن جەڭٸسٸ», – دەگەن باعا بەرگەن. دەل وسى باعانى يەلەنۋگە جوعارىداعى اۋىزعا ٸلٸنگەن شىعارمالار دا تولىق حۇقىلى!

ال وسىنشا قۇندى مۇرالارىمىز نەگە بارشا ادامزاتتىڭ ورتاق قۇندىلىقتارىنا اينالماي وتىر دەگەن ساۋالعا كەلسەك, ول – باسقا مەسەلە. بۇعان بٸرٸنشٸدەن, ابىل ۇرپاعىنىڭ دٷنيەتانىمى مەن قابىل ەۋلەتٸنٸڭ ەلەمتانۋ ۇعىمىنىڭ بٸر-بٸرٸنەن مٷلدە الشاق جاتۋى سەبەپ; ەكٸنشٸدەن, قازاقتىڭ شەكسٸز باي تٸلٸنٸڭ يٸرٸم-قايىرىمدارى مەن شەتسٸز كەڭٸستٸكتەردٸ يگەرگەن كٶشپەلٸلەر وي-جٷيەسٸنٸڭ قالتارىس-بۇلتارىستارىن جەتكٸزۋگە باسقا تٸلدەردٸڭ اياسى تارلىق ەتۋٸ ەبدەن مٷمكٸن; ٷشٸنشٸدەن, بٷگٸنگٸ ساياسي بيلٸك قازاق رۋحاني ەلەمٸنٸڭ جارقىراپ كٶرٸنۋٸنە, ۇلى تٸلٸمٸزدٸڭ ٶزٸنە ىلايىق تۇعىرىنا شىعۋىنا ەش مٷددەلٸ ەمەس!

ەگەر شىندىعىندا دا ٶزٸنە دەيٸنگٸ قازاق قالامگەرلەرٸنٸڭ بەرٸ «سەتسٸز سۋرروگاتتار» بولىپ, سۇحبات يەسٸ عانا شەبەرلٸكتٸڭ شىڭىنا شىققان بولسا, «قازاقتاعى ەدەبي اگەنتٸ بار بٸردەن بٸر جازۋشى, شىعارمالارى كٶپتەگەن شەتتٸلدەرٸنە اۋدارىلعان» «جالعىز اتتى جولاۋشى» ەلدەقاشان مو يان قۇساپ نوبەل سىيلىعىن الماعانمەن, تىم قۇرىعاندا, ٶزٸ تەڭسٸنبەي وتىرعان حارۋكي مۋراكامي دەڭگەيٸندە تانىلۋى كەرەك ەدٸ. جوق, ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزگە ەزٸر «قازاقتىڭ سونداي قالامگەرٸنٸڭ جولىندا ەلەمنٸڭ وقىرماندارى جىعىلىپ نە قىرىلىپ قالىپتى» دەگەن قۋانىشتى حابار جەتپەي جاتىر! جەتە قالسا, قازاقتىڭ بۇعان دەيٸنگٸ ٶلٸ-تٸرٸ قالامگەرلەرٸن ونىڭ جولىنا ساداقاعا شالىپ جٸبەرمەگەنٸمٸزبەن, مارقايار ەدٸك. دەمەك, گەپ باسقادا. ول قانشا جەردەن: «قازاقتىڭ ايشىقتى, كٶركەم تٸلٸ مەنٸمەن بٸرگە ٶلەدٸ», – دەپ شىعاي ماڭىپ, شىعانعا شاپشىعانىمەن, قازاقتىڭ قاسيەتتٸ تٸلٸ كٸم ٶلسە دە – ٶلمەيدٸ! مەنٸڭ مەدەت اعام ايتپاقشى: «اباي ٶلگەندە دە امان قالعانبىز, قالباي ٶلگەندە دە قىرىلىپ قالمايمىز!..»

مەن ٶزٸمدٸ ەبٸش كەكٸلباەۆتىڭ ارتىندا قالعان جالعىز مۇراگەرٸ نەمەسە جوقتاۋشىسى دەپ ەسەپتەمەيمٸن. ەيتسە دە كەمەڭگەر اعانى تانىپ-بٸلۋگە تالپىنعان شەكٸرتتەرٸنٸڭ بٸرٸمٸن. تالاي مەرتە ماڭدايىمنان سيپاپ, سان ٸرەت ەنەكٶكٸرەكپەن ەمٸرەنٸپ قولىمنان سٷيگەنٸن ساعىنىشپەن ەسكە الام. ول كٸسٸ ۇلى جٷرەكتٸ ادام ەدٸ. «انت ۇرعان قازاقتان دا ٷمٸت ٷزبەيمٸن, سەبەبٸ ونىڭ بەلٸندە ۇلتىمنىڭ بولاشاعى جٷرگەن شىعار دەپ ٷمٸت ەتەم» دەيتٸن, جارىقتىق. ورىنسىز بەتٸنە تٷكٸرگەن بەتسٸزدٸ دە, ەڭ كيەلٸسٸ – ەۋليەلٸ توپىراعىنا زەرٸن شاشقان زەندەمٸ تەكسٸزدٸ دە ۇلتتىڭ ۇلى مۇراتى ٷشٸن كەشٸرٸپ جٸبەرەتٸن! كەڭدٸگٸ سونداي, ەش ريياسىز ولاردىڭ جولىن دا اشاتىن. كەزٸندە (ەلٸ دە سول!) ەبٸشتٸڭ سىرتىنان عايباتتىڭ قارا بورانىن بوراتىپ جٷرەتٸن بٸر جازۋشىنىڭ, مەم.سىيلىق كەرەك بولعاندا, مەيمٶڭكەلەپ الدىنا بارىپ شارۋاسىن شەشٸپ شىققانىن دا بٸلەم. ول كەزدە جاسپىن, «قىزىلمىن», جاڭاعى كەپتٸ بٸرەۋلەردەن ەستٸپ, پەندەشٸلٸكپەن ەبٸش اعاعا: «ەڭ بولماعاندا,  قىلعاندارىن ەسٸنە تٷسٸرٸپ جانىن سىققاندا, ول – سىيلىق ٷشٸن بەرٸنە دە كٶنەر ەدٸ», – دەگەنٸمدە. – «ول تالانتتى عوي», – دەپ بٸر-اق اۋىز سٶزبەن ەپٸگٸمدٸ باسقان (ٶكٸنٸشكە وراي, بٷگٸنگٸ الاپەس كەزەڭدە سول «تالانت» اتتى قاسيەتتٸڭ ٶزٸ كٸسٸلٸكتٸڭ كٶرسەتكٸشٸ بولا الماي قالىپ وتىر). سودان بەرٸ ەبٸش ٷلگٸسٸن ٶز بويىمنان تاپقىم كەپ قانشا تالپىنعانمەن, بويىم شارعى, ويىم شاق, مٸنە, بۇل جولى دا  بٸراز سٶز ايتىپ قويىپ وتىرمىن. بٸراق كيە مەن قاستەردٸڭ باسىنان ەش قارعۋعا بولمايتىنىن كٷللٸ قازاق ەستە تۇتۋى تيٸس! «جالعىز اتتى جولاۋشى» تٷگٸلٸ, «باسسىز سالت اتتى» بولساڭ دا! سوندا عانا وتىمىز ٶرەلٸ جانادى, سوندا عانا دوس مارقايادى, دۇشپان ورتايادى. ەدەبيەتتٸڭ دە, ەلەۋمەتتٸڭ دە كٶسەگەسٸ كٶگەرەدٸ...

اقىلدىڭ سۇراعى: – وتارباەۆ وسى سۇحباتقا بولا جاۋاپ جازىپ, كەشٸرٸم سۇرادى عوي...

– يە, بالالار ۋاتساپپەن جٸبەرٸپتٸ. قارادىم, ەش «جاڭالىق» تاپپادىم. تەك ەكٸ ايتقانى ەرەكشە ەستە قالدى. بٸرٸ: «رۋ-رۋعا بٶلٸنٸپ الىپ ۇلتتىڭ ٶزٸنە ۇرىس سالۋ قاسٸرەتٸ قازاقتى قايدا اپارادى?!» وسى سۇراقتى مەن سۇحبات يەسٸنٸڭ ٶزٸنە قايىرا قويار ەم. ەكٸنشٸسٸ: «ەي, ەل ەمەس ەكەنبٸز عوي» دەگەن «پٸكٸر», جوق, ٷكٸم! وسى جەردە تاعى بٸر سۇراق كٶمەيٸمدٸ قاپتى: نەگە – دىراۋ دەۋٸرلەر داۋىلى مەن ٶتمٸش ٶمٸر ٶرتتەرٸنەن «يللاللالاپ» امان شىققان قازاق اتتى قانسٸڭدٸ حالىق قاستەرلٸ سارايىنىڭ تەرەزەسٸن سۇحبات يەسٸ قيراتىپ جاتقاندا ٷندەمەي قالسا, – «ەل بولۋى» تيٸس تە, ونىڭ كٶرنەۋ سولاقاي پٸكٸرلەرٸنە  كٶپشٸلٸك جۇرت ٶز ويلارىن بٸلدٸرسە, «ەل بولماي» قالۋى كەرەك?.. «دانالىق پەن ناداندىقتا شەك جوق» دەۋشٸ ەدٸ عۇلامالار, ٶزٸمشٸلدٸكتە دە شەك بولماي ما دەدٸم...

II

ويدىڭ سۇراعى: – سٸزدٸڭ پوشتاڭىزعا «ەلدٸڭ ەڭ ۇلى اقىنىنا» دەگەن جازۋى بار حات كەلٸپ تٷستٸ دەلٸك. ٶزٸڭٸزدە قالدىرار ما ەدٸڭٸز, ەلدە گيۋگوداي باسقا بٸر اقىنعا جٶنەلتەر مە ەدٸڭٸز? جەنە ول «بٸرەۋ» كٸم بولماق?

– ۆ. گيۋگو – اقىلدى ادام, ال ودان ٷيرەنۋ كەرەك. مەن ول حاتتى ەش ويلانباستان ەسەنعالي اعامنىڭ ەل.پوشتاسىنا ىلاقتىرار ەم.

سەزٸمنٸڭ سۇراعى: – سٸزدٸڭ قاسٸرەتٸڭٸز?

– «قاسٸرەت» دەگەن ەموتسيونالدى-ەكسپرەسسيۆتٸ رەڭكٸ تىم قويۋ قاتىگەز دە قاتەرلٸ سٶز. ۇلتى – تەۋەلسٸز, جەرٸ مەن ەلٸنٸڭ قوجاسى – ٶزٸ, تٸلٸ – تاقتا, دٸنٸ حاقتا بولسا, ول ادامدا قاسٸرەت بولماۋعا تيٸستٸ. ال جەكە باستىڭ ۋايىم-مۇڭى بولا بەرەدٸ عوي...

اشۋدىڭ سۇراعى: – ٶلەڭ جازۋ – ٶلە الماۋدىڭ ەرمەگٸ مە?

– ٶلە الماۋدان بۇرىن, اجالىنان بۇرىن ٶلگٸسٸ كەلەتٸن جانكەشتٸنٸڭ ىشقىنىسى... بولۋعا تيٸس-تٸن, شارا نە, بٷگٸندە نارىق جەرمەڭكەسٸندەگٸ «سٶز-ساۋداگەرلەردٸڭ» «ايىرباس-تاۋارىنا» اينالىپ كەتتٸ.  

ويدىڭ سۇراعى: – سٸزدٸڭ دە كٷلتەگٸننٸڭ قارا تاسىن قۇشاقتاپ وتىرىپ ايتار ٸشكٸ ارمان-تٸلەگٸڭٸزدٸڭ بارى انىق. بابا باسىندا قوبىز-جٷرەك نە دەپ كٷڭٸرەنەر ەدٸ?

– دەل سول ٶزٸم جازعان «كٷلتەگٸن قاعان باسىنداعى ناسىر مەن نازىم باسىنان ٶتكەن ۋاقيعاداعىداي» ەڭٸرەر ەم تاستاي تٷندە قارا جاڭبىرعا قوسىلىپ! قوبىز-جٷرەك سول قۇلاق-كٷيدە دەپ سول ٷنمەن باباۋراپ باعار ەدٸ... بەلكٸم, تاعى بٸرەۋلەر شىعىپ: «بٷگٸنگٸ ۇرپاققا نەمەسە ەلەم مەن ەبٸروپاعا ماعاۋين ەكەۋٸڭنٸڭ كونسەرۆاتيزمدەرٸڭنٸڭ تٷك قۇنى جوق!» دەپ «ٷكٸم» شىعارار. ەيتسە دە, تٷپتٸڭ تٷبٸندە, ادامزات كٶشٸنٸڭ بٸز كٶكسەگەن جايلاۋدان باسقا بارار ٶرٸسٸنٸڭ جوقتىعى دا ايقىندالار. 

اشۋدىڭ سۇراعى: – جانىڭىزدا جٷرگەن جانداردان دۇشپاندىق كٶرگەن كەزدەرٸڭٸز بار ما? وندايدا قانداي كٷي كەشەسٸز?  

– ا, ونداي جاعىداي جيٸ كەزدەستٸ. بارشا ٷشٸن جاۋاپ بەرمەي-اق قويايىن, ٶز عۇمىرىما كٶز جٸبەرسەم, بۇل ٶزٸ ٶمٸردٸڭ ەر كەزەڭ-ساتىسىنا ٶتەردە قايتالانىپ تۇراتىن قۇبىلىس سىقىلدى. جاردىڭ سىناعى – جاننىڭ قايراعى.

مۇقاعاليدىڭ «اعا, مەن تٸرٸمٸن» اتتى پوەماسىندا: «سەلەم, اعا, كٶڭٸلدٸڭ ارحيۆٸنەن سەن قالدىرعان بٸر توزاڭ كٶتەرٸلدٸ» دەۋشٸ ەدٸ عوي. نەگە ەكەنٸن بٸلمەيمٸن, مەنٸڭ ويىما وسى جولدار مەن 90-جىلداردىڭ سوڭىندا باسىمنان ٶتكەن كەلەڭسٸز بٸر ۋاقيعا ورالىپ وتىر. تٶبەمە تۇتىپ جٷرگەن بٸر اعام كەيٸن «كٶشكە تيٸپ», «شەرگە ت...پ» قويمادى. ٶرەسكەل ەرەكەتتەرٸنە «تەك!» دەگەنٸم ٷشٸن, اعام مەنٸڭ عۇمىرنامامدى بىلعاپ كەتكٸسٸ كەلٸپ شەشسە كەرەك, ٷستٸمنەن ۇقك-گە ارىز بەرٸپتٸ. تۇتاس التى بەتتەن تۇراتىن ەلگٸ ارىز: «ترايباليست», «ادايسكيي كلان قۇرۋشى» ت.ب. تەرٸزدٸ بىلاپىت جالالاردان تۇرادى. وعان قاراماعىندا ٸستەيتٸن, سول كەزدە مەنٸڭ قاسىمدا جٷرەتٸن بٸر ٸنٸم «كۋە-دٸرلٸك» قىلىپ, بەس بەت «دونەسەنيە» جازىپتى. قۇداي ابىروي بەرگەندە, قولىما ەلگٸ ارىزقويدىڭ ٶز رۋلاستارىن جيىپ, ٶز قولىمەن جاساعان, قۇرماقشى بولاشاق «كلانىنىڭ» قىزىل سييامەن جازعان قۇپييا جوسپارى تٷستٸ. كٶپ قىلىپ كٶشٸرمەسٸن جاساتتىم. ەكەۋٸن ٶزٸمە «ەسكەرتكٸشكە» قالدىردىم دا, بٸر داناسىن جاۋاپ الىپ وتىرعان جٸگٸتكە ۇسىنىپ وعان ساۋال قويدىم: «ال ەندٸ «ترايباليست» كٸم, باۋىرىم?!» ٸشٸ ساپ-سالقىن مەكەمەنٸڭ جٷزٸ سۇپ-سۋىق قىزىمەتكەرٸ كٷلٸپ جٸبەردٸ دە: «ايىپ ەتپەڭٸز, جٷرە بەرٸڭٸز, اعا» دەدٸ. مٸنە, وسىنداي, ٶز ىلاڭىن جۇرتقا جاۋىپ, ارامى نيەتٸنە بٸرەۋدٸ كٶپٸر قىلىپ ٶتكٸسٸ كەلٸپ جٷرگەندەر كەزدەسٸپ تۇرادى. الايدا ساعىم سىنعان, سانسىراپ قالعان جەرٸم جوق, سوعان قاراعاندا «بٸر جاعىم اشىق-اۋ» دەپ ٷمٸتتەنەم. جالپى, ادام ٶتكەنٸمەن جەنە بٷگٸنٸمەن ٶمٸر سٷرەدٸ, ال ەرتەڭ – سول ەكٸ بەينەڭ شاعىلىساتىن اينا عانا. ٶتكەنٸڭ – قاپ-قارا, بٷگٸنٸڭ – قارا قوقىم بولسا,  ەرتەڭ-اينانىڭ بٷتٸندٸگٸنەن قايران جوق. جٷرەگٸڭنٸڭ سەۋلەسٸ تٷسٸپ تۇرماسا, ول وندا اينا ەمەس, تٷپسٸز قاراقۇردىم! ٶتكەنگە قىلار شاراڭ قانداي, ەڭ ۇلى كٷرەس, ەڭ بولماعاندا, بٷگٸنٸڭنٸڭ جٷزٸن جارىق قىلۋ ٷشٸن جٷرۋٸ كەرەك قوي... 

اقىلدىڭ سۇراعى: – «مويىندالۋ ٷشٸن مٷسٸنگە اينالۋ كەرەك» دەيدٸ ٶتەجان. بۇل نە – زاڭدىلىق پا?

– مٷسٸنگە اينالۋ ٷشٸن دە بٸردەڭە بٸتٸرۋ كەرەك شىعار?.. ەسەنعالي بٸر سۇحباتىندا: «شاحانوۆتىڭ وقىرماندارىنىڭ بەرٸ مەنٸ بٸلە بەرمەۋٸ مٷمكٸن» دەپتٸ. ىراس سٶز! ٶتەجاننىڭ ۇلى اقىن ەكەنٸن تٸرٸسٸندە كٶپ جۇرت بٸلگەن جوق, ەلٸ دە تانىپ جاتىرعاندار شامالى, ەيتسە دە بٸلگەندەر, از دا بولسا, بار ەدٸ. سونىڭ ٶزٸ مولىنان جەتەدٸ... بۇل – زاڭدىلىق, ٶيتكەنٸ اسىلدى تانيتىندار قاي كەزدە دە از. كەيٸن اقىننىڭ كٶزٸ جۇمىلىپ, ونىڭ تٸرٸسٸندە «كٶزدٸڭ سٷيەلٸندەي» كٶزگە ۇرعان كەمشٸلٸكتەرٸ ەدەمٸ اڭىزعا اينالادى. سٶيتٸپ ەلگٸ تانىعان ازدىڭ دابىلىنا تانىماعان كٶپتٸڭ دابىرى قوسىلادى دا, اقىننىڭ مٷسٸنٸ سومدالادى. ٶتەجان دەمەكشٸ, يماندى بولعىر, بٸرەۋ جايلى قيياڭقى پٸكٸر ايتىپ الىپ, ارتىنان ول تۋرالى ەمٸرەنٸپ ەستەلٸك قوزعاپ وتىرار-دى. تٷن ٸشٸندە ەلدوستىڭ جىرلارىن ٷنتاسپادان تىڭداپ, ەكٸ-ٷش ساعات ەڭٸرەپ جىلايدى ەكەن. «جىلاسام, تازارام» دەيتٸن. مارقۋما كٷلەش جەڭگەم ايتاتىن: «ٶتەجان جىلاپ وتىرسا, قىزدارى: «پاپا وتانىن ساعىنىپ وتىر» دەپ كٷلەدٸ». قىزدارى دۇرىس بايقاعان, اقىندى جىلاتاتىن شىن وتان – تٷپ يەسٸنە دەگەن شەكسٸز ساعىنىش قانا! ال بٸز ۇرماسا جىلامايمىز...

قييالدىڭ سۇراعى: – دٷنيەنٸڭ دانالىعى – شەشەندٸكتٸڭ شايتان تاپقان ٶنەرٸ...

– ولاي ەمەس. «دانا» – «حاكٸم» سٶزٸنٸڭ بالاماسى. ال «حاكٸم» – حيكمەتتٸڭ, ياكي قۇدايى دانالىقتىڭ يەسٸ. حاقتى تانىعان ادامزات سول ادامدى عانا دانا دەپ بٸلەدٸ. مىسالى, سٷلەيمەن باقىرعاني ەۋليەنٸ يٸسٸ مۇسىلمان ەلەمٸنٸڭ «حاكٸم-اتا» نەمەسە قازاقتىڭ «التىن حەكٸم اباي» دەيتٸنٸ سيياقتى. دەمەك, كٶپ جۇرتتىڭ «دانا» دەپ جٷرگەن جاندارى اقيقات تارازىسىنا تارتقان كٷنٸ سەندەر ايتقان مەننەن ۇزاماي قالۋى ەبدەن مٷمكٸن...  

ويدىڭ سۇراعى: – «اقىندارعا ازعىندار ەرەدٸ». اقىن كٸم? ٶلەڭ قانداي بولۋ كەرەك?

– سەندەردٸڭ ايتىپ وتىرعاندارىڭ قاسيەتتٸ «كەلام-شەرٸپتٸڭ» «شۇعارا» سٷرەسٸندەگٸ 224-ايات. بىلاي جالعاسادى: «ىراس, ولاردىڭ ەتەكتە قاڭعىپ جٷرگەندەرٸن كٶرمەدٸڭ بە? شىندىعىندا, ولار ٸستەمەگەن ٸستەرٸن ايتادى (كۋەلٸك بەرەدٸ). بٸراق يمان كەلتٸرٸپ, ٸزگٸلٸك قىلعاندار, اللانى كٶپ زٸكٸر ەتكەندەر, زۇلىمدىق كٶرگەننەن كەيٸن (دۇشپاننان) كەك العاندار باسقا. ول زۇلىمدىق قىلعاندار جاقىن ارادا قانداي كٷيگە ۇشىراعانىن بٸلەدٸ». بۇل جەردەگٸ «زۇلىمدىق قىلعاندار» – ينسي, ياعني ٸبٸلٸستٸڭ قىزىمەتشٸلەرٸ – ادام-شايتاندار. مٸنە, بۇل – اقىندارعا مٸنسٸز جاراتۋشىنىڭ تاراپىنان بەرٸلگەن بۇلجىماس حاس قاعيدا! دەمەك, حاقتى تانىماعان اقىن (قالامگەر) – ازعىنداردىڭ جەتەكشٸسٸ. ال دۇشپاننان, ياكي ادام بالاسىن جاماندىققا تارتۋشى ەكٸ كٷش – شايتان مەن نەپسٸگە حاقتى زٸكٸر ەتۋ ارقىلى سوعىس اشقاندار, ولار – اقيقاتتىڭ جارشىلارى. ابايدىڭ: «يەڭ مٸنسٸز جارالعان, يەڭە ۇقسا» دەگەن شىندىعى وسى جەردەن شىعادى. وسى باستى قاعيدالارعا يمانى بەكٸگەن جٷرەكتەن شىققان جىر – شىن شاحقار!

سەزٸمنٸڭ سۇراعى: – كەڭسايعا بارعاندا ەڭ بٸرٸنشٸ كٸمگە كٶرٸسەسٸز?

– مۇقاعالي مەن جۇمەكەنگە, سوسىن بەۋكەڭە.

اشۋدىڭ سۇراعى: – دٸندٸ قابىلداۋ – ارابتىقتى قابىلداۋ ەمەس. بابا جولىن اينالىپ ٶتكٸسٸ كەلەتٸن ەسٸرەدٸنشٸلدەردٸ قايتەمٸز?

– سەلافيت-ۋاحابتاردىڭ ساندىراعى – دٸن دە, ارابتىق تا ەمەس. ول – زىمييان وردالار جاساپ شىعارعان ساياسي دوكترينا. بۇلار بٸر عانا ستسەنارييمەن  جۇمىس جاسايدى. ەڭ ەۋەلٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا شابۋىل جاسايدى, لادۋني ٸلٸم يەلەرٸ – شىن سوفىلاردى الاستايدى, بيلٸك باسىنداعى ادامنىڭ ەڭ جاقىن جاندارىن نەمەسە ۇلتقا بەدەلٸ بارلاردى ۋىستارىنا تٷسٸرەدٸ, سٶيتٸپ ماقساتتارىن ورىندايدى. بٸزدە دە كٶپتەگەن ايتىسكەرلەر, جۋرناليستەر, ەنشٸلەر, سپورتشىلار, تٸپتٸ, ساياساتكەرلەر, بانكيرلەر بۇل قاندى ۋىسقا ەلدەقاشان ٸلٸنٸپ ٷلگەردٸ. ۋاھابشىلدىقتىڭ تٷپ ماقسۇتى: مەملەكەتٸڭدٸ قاندى قوقىسقا اينالدىرۋ! سەلافتاردىڭ بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە دە ىلاڭ سالىپ باستاعانىنا نەشە جىلدىڭ جٷزٸ بولسا دا, تامىرىن تىم تەرەڭ جٸبەرٸپ ٷلگەرگەنٸنٸڭ كەسٸرٸنەن بيلٸك ولاردىڭ تٸرسەگٸن قيياتىن زاڭدى شىعارا الماي وتىر. جۋىردا ۇقك-نٸڭ بٸر شەندٸسٸنٸڭ «حيدجاب پەن نيكابقا قارسى زاڭ بابتارى ەنگٸزٸلمەيتٸنٸن» مەلٸمدەگەنٸن باق قۇرالدارىنان وقىدىق. مەنٸڭشە, دەۋرەن قۋات ايتقان سالداتباي اتتى سەلياف-جورنالشىنىڭ: «بٸزدٸ ۇقك قولدايدى!» دەۋٸ, نەمەسە تازابەكوۆتٸڭ: «بٸزگە ساۋساق شوشايتقاندار وتپەن ويناپ جٷر!» دەپ زەر شاشا قورازدانۋىلارى تەگٸن ەمەس... ۋاھابتار اۋعانستاندا, پەكستاندا, كاۆكازدا, يراكتا, مىسىردا, تۋنيستە, الجيردە, ليۆييادا, اقىر سوڭى سيرييادا جاساپ جاتقان ىلاڭدارىن قازاقستانعا كٶشٸرمەك! «ۋمەرەننىي» اتانعىسى كەلٸپ, قوعام ٸشٸنە كەۋلەپ كٸرٸپ, كٸسەپٸر ٸرەيٸمسٸزدەردەن قۇرالعان تۇتاس ارمييا جاساقتاپ ٷلگەرمەككە جانتالاسىپ جاتقان مٷتتەيٸم «مادحاليتتەردٸڭ» دە, سۇمپايى «سۋرۋريدتەردٸڭ» دە, تەكسٸز «تەكفيريتتەردٸڭ» دە كٶزدەگەندەرٸ – وسى عانا! الايدا «شايتاننىڭ مٷيٸزٸ» بٸزدٸڭ ەۋليەلٸ توپىراعىمىزدا بٸرجولا قايرىلادى! وعان مەنٸڭ دەلەلٸم كٶپ. بٸرەۋٸن عانا ايتايىن, مٷبەراك پايعامبارىمىز (س.ع.س.) بٸر حاديسٸندە: «سەيحۋن ۋە جەيحۋن مين ەنھاريل جەنناھ!» (سىردارييا مەن ەمۋدارييا جەنناتتىڭ ٶزەندەرٸ!) دەگەندە, الدا كەلەر اقيقات تاڭىنان حابار بەرگەن, ياكي مەۋرەنناھر (قوس دارييانىڭ ٸشكٸ بەتٸ) توپىراعىنان بٸز كٷتكەن تاڭ اتارىن بٸلدٸرگەن. اللانىڭ اق تاڭىنىڭ ەرتەلٸ-كەش اتارىنا كٷمەن جوق, الايدا بيلٸك – قوس ٶكپەسٸن سىعىپ وتىرعان ەكٸ الپاۋىت قىتاي مەن رەسەي ٸرگەسٸندەگٸ قازاقستاندى سەليافتارعا بيلەتٸپ قويمايتىنىن مىقتاپ ەسكەرۋٸ كەرەك. بٸز نەمەسە قازاق ٷشٸن ەمەس, ٶزدەرٸنٸڭ كەمدٸ كٷنگٸ ورىنتاعى ٷشٸن عانا شەشۋشٸ قادامعا بارۋلارىنا بولادى عوي, سولاي ەمەس پە?! ايتقان جەردەن اۋلاق, ەگەر ەلگٸ ەكٸ الپاۋىت قازاقستانداعى وسى شەتٸن مەسەلەنٸ «شەشۋمەن» شۇعىلدانا قالسا, وندا «امان بول!» تٷيٸپ ايتارىم, بۇل سودىر-سويقان اعىمداردىڭ مۇنشا ەتەك جايۋى قازاققا عانا ەمەس, ادامزاتقا كەلگەن الاپات جۇت! ٶتكەن عاسىردا قازاق قاۋىمى كەشكەن جۇتتاردى سانامالاماي-اق قويايىن. ال مىنا جۇت تا ٶز ٷلەسٸن الىپ كەتەرٸ حاق. بٸزدٸڭ ماقسات: ۇلت بولىپ, مەملەكەت بولىپ وسى كەساپات جۇتتان بارىنشا از شىعىنمەن شىعۋ...

قييالدىڭ سۇراعى: – اقىن ٶلتٸرۋدٸڭ ەڭ وڭاي جولى...

– مەنٸڭ دە لۋتسيي اننەي سەنەكانىڭ سٶزٸمەن: «ٷنسٸزدٸكپەن ٶلتٸرۋ» دەپ جاۋاپ بەرٸپ قۇتىلىپ كەتۋٸمە بولار ەدٸ, بٸراق قۇت-قارا باسىما قورشاعان ورتانىڭ دا, ەدەبي ەلەۋمەتتٸڭ دە ٶزٸم جايلى «ٷنسٸزدٸگٸ» ەش ەسەر ەتپەيدٸ. اقىن ٷشٸن ەڭ اۋىر جازا – يشارا-ىمىڭدى ۇلتىڭ تٷسٸنبەي قويسا, مٸنە, بۇدان كەيٸن ٶمٸرٸڭدە قارا باقىر قۇن قالماعانداي كٶرٸنەر...

اقىلدىڭ سۇراعى: – «تەۋەلسٸزدٸك تٷرمەسٸندە ۋلانعان» بٸزدٸڭ وتاننىڭ بولاشاعىن قالاي باعامدايسىز?

– بۇعان جوعارىدا جاۋاپ بەردٸم: قازاقستاننىڭ تاۋلارى – ەرەندەردٸڭ ەسٸگٸنە, دالاسى – التىن زاماننىڭ بەسٸگٸنە اينالادى!

ويدىڭ سۇراعى: – قازاق شايىرلارىنىڭ ەۋروپا اقىندارىنان نەسٸ كەم, نەسٸ ارتىق: ارتيۋر رەمبو مىقتى ما, ماعجان با? ۆەرلەننٸڭ ابايدان ايىرماشىلىعى قانداي?

– جوعارىداعى پٸكٸرلەرٸمدە بۇعان دا جاۋاپ بار. بٸز «قۇداي – بٸر, قۇران – شىن» دەپ تانىعان جۇرتپىز. ابىل زەۋزاتىمىز. ال اقيقاتتى تاپقاندار مەن ەلەس قۋعانداردىڭ ارا-جٸگٸن اشۋ كٶپ قيىندىق تۋعىزباسا كەرەك. اسىلى, شارل بودلەردٸڭ «تسۆەتى زلاسىنداعى» التى ٶلەڭٸن «مەڭگٸگە تۇتقىنداعان» پاريج سوتىن بٸرىڭعاي كٸنەلاي بەرۋدٸڭ جٶنٸ جوقتاي كٶرٸنەدٸ كەيدە...

سەزٸمنٸڭ سۇراعى: – سۆەتقالي كٶرگەن «جازۋشىلار وداعى» قانداي ەدٸ?

– بۇرىنعى بٸر سۇحباتىمدا جازۋشىلار وداعىن العاش كٶرگەندەگٸ ەسەرٸمدٸ ايتقام. «ٶتەجانمەن ٶتكەن 1-حيكايا» اتتى باللادامدا دا بار. وندا 1979 جىلى العاش الماتىعا بارعاندا بٸر جارىم اي بويى جولدىڭ ارعى بەتٸنەن سىعالاپ, وداقتىڭ كيەسٸنەن قايبىرتىپ ەسٸگٸنەن ەنە الماي كەتكەنٸم ايتىلعان. وسىدان 20 جىل بۇرىن جازعان «جاستىقتىڭ جازعى جۇرتىندا» اتتى توپتامامدا:

         كەۋدەگە بۇلبۇل قوناقتاپ,

         سول جەردە عاجاپ نۇر بارداي,

         ەنۋشٸ ەك بٸزدەر وداققا –

    مەشٸتكە كٸرگەن دٸندارداي! – دەپ جازدىم. ىراسىندا سولاي ەدٸ. ع.مٷسٸرەپوۆ پەن ع.مۇستافيننٸڭ, ب.مومىشۇلى مەن ق.قايسەنوۆتٸڭ. ە.تەجٸباەۆ پەن ە.سەرسەنباەۆتىڭ, ق.بەكقوجين مەن ح.ەرعاليەۆتٸڭ, ت.اقتانوۆ پەن س.شەيمەردەنوۆتٸڭ, س.مەۋلەنوۆ پەن ق.شاڭعىتباەۆتىڭ, ت.بەرديياروۆ پەن ع.قايىربەكوۆتٸڭ, ق.مۇحامەتجانوۆ پەن ت.ەلٸمقۇلوۆتىڭ, ج.مولداعاليەۆ پەن ە.ەلٸمجانوۆتىڭ, ج.نەجٸمەدەنوۆ پەن س.جيەنباەۆتىڭ, ق.مىرزاليەۆ پەن ت.مولداعاليەۆتٸڭ, ە.كەكٸلباەۆ پەن م.ماعاۋيننٸڭ, ا.سٷلەيمەنوۆ پەن ز.سەرٸكقاليەۆتىڭ ەلەستەرٸن كٶرۋدٸڭ ٶزٸ مٷرشيدكە تەجٸم قىلعان مٷريت-حەلگە تٷسٸرەر-دٸ... قازٸرگٸ احۋال سەندەرگە دە, ماعان دا بەلگٸلٸ عوي...

بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاق تاعدىرى «بار» مەن «جوقتىڭ» اراسىندا تەڭسەلٸپ تۇر. تاعدىر-تارازىنىڭ مۇنشا قىلتىلداعانى بۇرىن-سوڭدى, تٸپتٸ, كەشەگٸ زاۋال مەن نەۋبەت تۇسىندا دا بولماعان شىعار? سەبەبٸ ەندٸگٸ تٶنٸپ كەلە جاتقان قاتەرلەردٸڭ ٶڭٸ زۇلمات, سالماعى زٸلمان, لەبٸ تىم سۋىق, جٷرٸسٸ ٶتە سۋىت! قازاق ۇلتىنا جاسالىپ جاتقان زىمييان ەكسپەريمەنتتەردٸڭ ٶزٸ جان شوشىتادى. دٸن قاتەرٸن ايتتىق. شيرەك عاسىردا قازاقتىڭ ۇلى تٸلٸن بوساعادان سىعالاتىپ قويدىق. بٸلٸم جٷيەسٸندەگٸ ماسقارالاردى ايتساڭ – تٸلٸڭ, ايتپاساڭ دٸلٸڭ ٶرتەنەردەي! كەشەگٸ «جەر مەسەلەسٸ» كٷللٸ دٷنيەنٸڭ ٸشٸن قالتىراتىپ وتىرعان «قىتاي قاتەرٸنٸڭ» ٷسكٸرٸگٸن تىم جاقىننان سەزدٸردٸ. «بەس جىل موراتوريي» دەگەنگە ەزۋٸمٸزگە كٷلكٸ ٷيرٸلە باستاپ ەدٸ, «51 كەسٸپورىن» تۋرالى حابار الدان سوعار سۇراپىلدىڭ ىزعارىنداي ۇرىپ, جٷرەك-جاپىراعىمىزدى دٸردەكتەتٸپ جٸبەرگەنٸن كٸمنەن جاسىرامىز? مٸنە, وسىنىڭ بەرٸنە بٸزدٸڭ «تاتۋلىق پەن دوستىق لابوراتوريياسىنداعى» بٶگدە مٸللەتتەر ميزەمەگەنمەن, كەۋدەسٸنٸڭ تٸنٸ تٸرٸ قازاقۇلى ٶز پٸكٸرلەرٸن اشىق بٸلدٸرٸپ جاتىر. كەيبٸرەۋلەرٸ ەل-جۇرتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە بەيجاي قاراي الماعاندارى ٷشٸن عانا ايىپتى بولىپ, اباقتىعا قامالىپ تا ٷلگەردٸ. تۇتاس ۇجىمدار, ٸشتەرٸندە سۋرەتشٸلەر وداعى, كومپوزيتورلار وداعى ت.ب.-لار بار, جان داۋىستارى شىعىپ سولاقاي ساياساتقا كٶنبەيتٸندەرٸن بٸلدٸرۋدە. لوگيكاعا سالساڭ, وسىلاردىڭ بەرٸنٸڭ الدىندا جٷرۋگە تيٸس جازۋشىلار وداعى وسىنداي تالايلى سەتتە نەمەن اينالىستى? ەۋەلٸ 443-ٸ, ٸلە-شالا 555-ٸ جابىلىپ پرەزيدەنتكە «اشىق حات» جازدى! نە ٷشٸن? وداقتى 26 جىل باسقارعان بٸر ادامنىڭ كٷرسٸسٸن قورعاپ قالۋ ٷشٸن عانا! بۇدان كەيٸن وسىنشالىقتى مٸسكٸن كٷيگە تٷسكەن وداقتا بولۋدىڭ نە مەنٸ, ەلگٸ «قالامگەرلەردٸڭ» ساپىندا جٷرۋدٸڭ نە سەنٸ قالماق?! سونىمەن, قازٸرگٸ كٶز الدىمىزدا كٶز جۇمىپ جاتقان كٶپتەگەن قۇندىلىقتار قۇساپ, مەنٸڭ وداعىم دا ٶلدٸ! ال ول قايتا تٸرٸلە مە, جوق, بٸرجولا جوقتىققا كەتە مە, وعان سەۋەگەيلٸك ايتپاي-اق قويايىن...   

قييالدىڭ سۇراعى: – «ەل وقىعان –جەل وقىعان» ٶلەڭدٸ ۋاقىت جۇتىپ قويماسىنا كٸم كەپٸل?..

– بۇعان جاۋاپتى كٷندەلٸگٸمنەن الىپ بەرەيٸن: «23 قاراشا, 92 ج. «جازۋشى» باسپاسىنان «ارۋانا» اتتى «قۇدايى كٷلشەدەي» عانا تۇڭعىش كٸتابىم جارىق كٶردٸ. تەم-اقاڭ مەدەتبەك الماتىدان اۆتورلىق ٷش داناسىن الىپ كەلٸپتٸ... العاش وبلىستىق گازەتتە سٷيٸنشٸ سۇراپ جازعان ەبۋ-مۇرات بازارحانۇلىنا مىناداي قولتاڭبامەن بٸرەۋٸن سىيعا تارتتىم:

                   كٸتاپتىڭ سيپاپ كٶرٸپ مۇقاباسىن,

                   سىن تاقپاس ەرۋاقتى اباي, سىپا قاسىم.

                   ەرتەڭگٸ اق سارايدىڭ ەسٸگٸ بۇل,

                   سىيلادىم ەزٸر ساعان جۇقاناسىن!..

ىرىم قىلىپ كٸتاپ سٶرەسٸندەگٸ ابايدىڭ ەكٸ تومدىعىنىڭ جانىنا قويدىم. سٶيتٸپ, مەنٸڭ تيتتەي «تىرناقالدىم» قالىڭ تومداردىڭ اراسىنا قىسىلا قىزارىپ بارىپ ورنالاسىپ جاتىر. ۇلىلاردىڭ جانىندا قانشا ۋاقىت تۇرا الار ەكەن?..» ونى مەن ەلٸ كٷنگە دەيٸن بٸلمەيمٸن, ٶزٸمە ٶزٸم «جانازا» شىعارماي-اق قويايىن, بار بٸلەتٸنٸم, ساۋساعىمنان قاۋىرسىن قالام بٸرجولا سۋسىپ تٷسكەنشە جوعىمدى ٸزدەي بەرەمٸن. ول جوق: قازاقتىڭ جوعى بولىپ قالماق...

تەرگەۋشٸلەر: – ساۋالدارىمىزعا بٷكپەي بەرگەن جاۋاپتارىڭىز ٷشٸن سٸزگە راحمەت!

– مەيٸرٸمدٸ اللا بٸزدٸڭ ەرقايسىمىزدى بارلىق «تەرگەۋشٸلەردەن» (ەكٸ دٷنيەدە) وسىلاي, «راحمەتپەن» قۇتقارعاي! 

ۇلت پورتالى