Kórnekti aqyn Svetqali Nurjannyń "Qul Qoja Ahmet Iasaýi hám Aqman-Qaraman hikaiasy" atty áfsána-dastany bes qisymnan turady. Búgin biz oqyrman nazaryna týyndynyń birinshi qisymyn usynyp otyrmyz. Dastanda búgin de "bar bolý men joq bolý" tarazysynda teńselip turǵan Ult taǵdyryna alań beimaza aqyn ózin mazalaǵan oilardy óleń tilinde órnektep, jandy aýyrtar jaittardy jyrǵa arqaý etedi. Ótkenniń sumdyǵy men búginniń shyndyǵyn telǵabys salystyrý arqyly kóńil prizmasynan Aqiqattyń aldyna júgindiredi. Shyǵarmaǵa tereń boilaǵan mártebeli oqyrman talǵam-tarazysyna salyp, óz shyndyǵymen betpe-bet keleri anyq. Áfsána-dastannyń qalǵan bóligi oqyrman suranysyna orai jariialanatyn bolady.
redaktsiiadan
QUL QOJA AHMET IaSAÝI
HÁM AQMAN-QARAMAN HIKAIaSY
(áfsána-dastan)
(«KIShI QIIaMETTEGI QAZAQSTAN» hikaia-dastandar toptamasynan)
1-qisym
Bissmillá-hi-Rahman-Rahim!..
...Qozǵaǵaly bir kepti Sóz bastadym, ál-qisa,
Lyp-lyp tókti jaryǵyn keýdemdegi sham-shisha.
Osy jyrǵa kóz salǵan oilansa eken jas-kári:
Bar saiasi qatpary, áleýmettik astary.
Qalam tutqan qasqaǵa oqyrmannan az ba syn?! –
Deriń anyq: «Nazym ǵyp jazý kerek – jazǵasyn!..»
«Lirika saiasi», áleýmetshil óleńder
Ólgen «mura» emes pe ed «kósemdermen kemeńger»?! –
«Kóne jurtqa móńirep ne bolǵany?!» – demeńder,
Altyn balyq qappasa qarmaǵyńdy, – menen gór!
Ei, Qara Óleń aiaýlym,
kókiregi qaiaýlym,
Jurttyń bári uiqyda, Sen jáne men... oiaýmyn.
Dushpan da oiaý... sodan soń qyrttar da oiaý bylapyt,
Artymyzdan migirsiz aǵash oǵyn júr atyp.
Qaisybirin aitarsyń, biri – kóteý, biri – átek,
Alyp qalmaq ol da ese – rýhani reket.
Uiqasy bar «maqala» qiystyrǵysh dáldúrish
Qaraly eldiń ústinde qatyndarsha saldy urys.
Jaraly erdi qaldy dep oilai ma eken qansyrap,
Tunshyqtyryp tastamaq nájisimen janshylap.
Qazdyq qoi dep oilaidy qarsy aldymnan máńgige or –
Áleýmettik jeliden áýligisken áńgiler.
Saitanattyń tútini perdelep ap kózderin,
Qazǵandaryn uqpaidy esh óz qolymen óz kórin!
OTQA ÓRTENGEN JESIRDEN aqy urlaityn jylan-sur,
Kil barannyń ishinde ol da búgin qylańsyr.
Kásibi bul arsyzdyń: «Sóz qydyrt ta el qutyrt»! –
El qutyrtyp bolǵasyn árýaq jatqan kórdi túrt!
Tarttyrar em qazir-aq kele buzǵysh kórtti tap,
Biraq ony órteýde sol kórlerden órt tutap!
Jalǵyz tini – Rýhyn ibiliske ol urlatqan,
Janshidy onyń eńsesin zil-qara tas myń batpan!
Jerge kirgen «inishek» – jerqurttanǵan sanasy,
Búgin alyp qal menen kegiń bolsa alasy!
Bar bitińe shaqqyzǵyn,
bar itińe qapqyzǵyn,
Tas tóbemnen sańǵysyn qara quzǵyn, aq quzǵyn!
Bolary haq erteń kesh, keńesime qulaq túr,
Sóz qydyrtqysh arsyzǵa «súiegińdi» ylaqtyr!
Til-qulaǵy salpańdap súiekke úrgish sur tóbet,
Kózderinen ý tamyp, bezderinen búrkedi ot.
Solar ma eken, alaida kórgen jaýym, al meniń? –
Jetpis kesseń, – bar meniń eshkemerlik dármenim!
Juldyzdarǵa kórsetip kórmegenmen Ai-aibyn,
Bir tarpyr em, – aýzymnyń qasietin aiaimyn!
Samiǵ-Allam quldaryn sózden tyisyn asylyq,
Sóilegem joq, inshalla, men eshkimdi basynyp!
Sezinbeidi beibaqtar ý men zárdi men jutqan,
Eshkemersip kúledi óz ininde, sondyqtan.
Jan eken dep qairylman – sur kúshik pen kópekke,
Súiekterin kemirip jata tursyn ketekte.
Bóliser dep kúnámdi, ózime úrse, – dos kórem,
Ákeler dep ylańdy, elime úrse, – keshpegem!
Aibaty joq – perige,
qairaty joq – bórige,
Ólgeni jón – jónine!
Úrgeni jón – teńine!
Olar emes jalaityn jannyń qandy jarasyn,
Aiaimyn tek, kápirdiń kóbeitti-aý dep qarasyn!
Olar emes uiqymdy byt-shyt qylǵan dushpanym,
Tym biikte – ańsarym, tym jyraqta – qushtarym...
Meniń sherli dalamda jasap jatyr áreket,
ÓZ QANYMNAN JARALǴAN it násildi páleket!
Áne, solar – dushpanym!
Qazaqulyn itterge
Talatpan dep júrgen jan qara basyn kúitter me?!
Kúittep kórgen jan emen qara bastyń qaiǵysyn,
It tisinen saý shyqqai dep – qorǵansyz baiǵusym!
Itaiaqtan jalap ap jattyń quiǵan ýly asyn,
Kúni-túni áýligip kileń jyrtqysh shýlasyn!
Kóbeiýde kún sanap dozaqylar dúrmegi,
Ne bolypty, táiiri, úi-kúshiktiń úrgeni?!
Tur estilip Jyrtqyshtyń YNDYNYNYŃ YRSYLY,
Shider bolyp esilip Qurdymynyń Qylshyǵy!
Ol jyrtqyshtyń sesi jat – Kónaiaqty, Jeztyrnaq! –
Ultyn kele talaidy oiana sap kóz tyrnap.
Azýlary saqyldap, náj-iiisin múńkitip,
Uiasynan úreidiń aq kójegin úrkitip;
Azýlary lapyldap,
kirpikteri saqyldap,
Ár tań saiyn bizderge keledi olar jaqyndap.
Bolmaǵasyn tamyrda shiki jan men kúiki qan,
Sol jyrtqyshtar yryly bezdirdi, yras, uiqydan.
Óńge kirse ne shara túste kórer shiqyman? –
Óleń túgil ómir de ózgerdi ǵoi siqynan.
Óleń, seni ózińe qaitarsam dep qityǵam,
Juqtyrmaqqa boiyńa sybyzǵy syr, siqyr án.
Seni taza saqtap em basyp mór ǵyp Ai-Tańba,
Jekpei «serik»-saitanǵa, satpai jelik-saiqalǵa.
Ylastaǵan jerim joq – qońsy qonyp málǵunmen:
Áleýmettik qan-jynmen,
saiasi sur «qaljyńmen».
Endi amalsyz, aiaýlym, tanyp turmyn sertimnen,
Táýipterim mólsherlep bergen em men «shertimnen».
Keshire gór, kesh, Óleń,
qaýyrsyndai názigim,
Men báribir usynam Rýhtyń azyǵyn!
Keshir, gúlden názigim,
búgingi bar jazyǵym:
Júrek-balǵam qaqpaqshy Aqiqattyń Qazyǵyn!
Estiledi kereńge bolsyn meili jer túbi:
Tamyrymnyń tolqyny,
júregimniń solqyly!..
Bizdiń qozǵar kebimiz sol baiaǵy... baǵy jyr,
Kóp aldynda sheshinip kórmekshimin taǵy bir.
Tyr jalańash dilimmen, kebinime juqpai kir,
Aityp qalshy baryńdy, jetim Óleń, tuttai Jyr.
Shashyp qalshy tyryńdy –
dos-dushpannan buqpai bir,
Ashyp qalshy shynyńdy – kóńilińe tutpai zil.
Ish ashysyp qalmasaq bilgenińdi tyqpai bir, –
Dushpanyńa ne daýa, dostaryń da uqpai júr?!
Ei, jamaǵat, sózime taǵy da bir túr qulaq,
Tas-keýdeńdi shyndyqpen kóreiinshi burǵylap.
Tabylar dep elattan eń bolmasa bir qulaq,
Turmyn Zaman qapysyn* júregimmen urǵylap!
Qapy shekpe bul joly «ertegi» dep, «ańyz» dep,
Tastiyqtap eskertem – qalmaý úshin qaryz bop!
Aitam bárin, –
kúni erteń atqan shaqta Tań aldan:
«Aitpadyń!..» dep baýyrlar almaý úshin jaǵamnan.
Bul zamanda dál budan artqan emes bir Shyndyq,
Shyndyǵymyz shyrmalyp, torda talai kúrsindik.
Bosana almai buǵaýdan taryqqasyn tul Shyndyq,
Tóbemizde tairańdap áli kúnge tur Sumdyq.
Artyq aitsam kesh, Allam!
Kesh, Áziret Sultanym! –
Kemirýde it tisi dinniń dińin, Pir taǵyn.
Jetti jebir jetpegir qoldaryna qurandy ap,
Bári «shirik» ol úshin: óli árýaq pen tiri ardaq!
Tamyrymdy tapaǵan,
óndirimdi otaǵan
Esten áli óshken joq sonaý «qyzyl topalań».
Qudaisyzdan qor bop ek –
nájis asap, nas atqan,
Áreń tiri shyqqanda qanbas «qyzyl-qasaptan» –
Tósin kere bergende atqan Tańǵa azat Es,
Qubyjyq kep bas saldy – túri-túsi alapes!
Alapester ańsyzda keýlep kirip ishime,
Óndirlerim áýeli azyq boldy tisine!
«Jas» qaptady jurtymda zaty kereń, jat ireń,
Ultty qurtý bastaldy endi ALLANYŃ ATYMEN!
Qandai aýyr kúná bar (boldy ÓZ ULYM shyn dushpan):
Qudai atyn jamylyp jasalatyn Qylmystan?!
-----------------------
Kim qap-qara mór basqan – keýdemdegi Qulpyma –
Óle jaý bop shyǵardai Otanym men Ultyma?!
«Hidjaptarǵa» tyǵylyp dilmarsidy saldaqy,
Áýliemdi atasam, – shoshyp keted «allahy»!
Qulap qalad «qudaiy», – ólilerge kishirsem,
Beisenbide árýaqqa jeti kúlshe pisirsem.
Jalp etedi «jabbary» kiine almai «kebinin», –
Tájim qylyp izetpen sálem salsa kelinim.
Netken «allah» áljýaz – tek dollarǵa syiynǵan –
Záresi ushyp ketetin yrym menen tyiymnan?!
Qandai «allah» qanǵuily – qara kúshke tabynǵan –
Jurdai tiri tamyrdan,
tas júregi qabynǵan?!
Anasynyń qolynan as ishpeitin «haram» dep,
Jat qolynan qan jalar: «men jánnatqa baram!..» dep.
Alla atymen sóileidi (Allam ózi saqtasyn!) –
Ashyp-jaýyp turǵandai segiz jánnat qaqpasyn!..
Shyǵarady «úkimin» «serik qosqysh» Qazaqqa,
«Attandyra» qoiady aýzymenen tozaqqa!
«Súnnet-saqal» qoiǵanmen – saitandanyp nieti san,
Bastan attap ketedi «súnnet-namaz» oqysam!
Qiiamda tur taltaiyp, kespirlerin kek buzyp,
Bir nársesin Qudaiǵa qoiǵandai-aq ótkizip!
Jáláp qylyp jarlaryn, jiylyp ap óli tún,
Kórgender bar meshitte «juma-aqshamdyq» «toǵytyn»!
Baýyrlary órtengir – buzǵan martý Qoiqabyn,
«Baýyrlasý» atapty álgi sumdyq soiqanyn!
Sheship «hidjap-kierin»,
kósip «saqal-kúiegin»
Jynyqqanyn... muny aitsam, bilem tilim kúierin!..
Qudai úiin qorlaǵan órip ketti kór-nadan! –
Qairan qazaq dalasy-ai – munsha tuzaq torlaǵan!..
Qairan qazaq balasy-ai – quny Syrtta kesilgen,
Tor-tuzaǵy nájisi qylshyqtardan esilgen!..
Tap osyny aitqansha, bailanyp-aq qalsyn til! –
Qyzyl tilim qanjar bop kór-keýdeni jarsyn tul!..
«Ne de bolsa, bul «allah» bastamaqshy búligin,
Súimeidi áste ultymnyń Qudai súier qylyǵyn.
Qashty ul men qyz «jihadqa» taǵdyrynan táhit jep –
Qan men jyny shashylyp ólý úshin «shahid» bop!
Netken «qymbat» «aqida» – ibilisten bata alǵan –
Bezdiretin ata-anań, Ultyń menen Otannan?!
Kúnási joq Ultymnyń, Otanymda joq kiná! –
Kúná, kiná tórdegi Baqty menen Boqtyda!
Bizdiń Bilik sáláftyq sandyraqty qup alyp,
Qoidy olardyń «serkesin» taq-tórine shyǵaryp!
Saýdaiylar saýdtyń bólip jegen «jarnasyn» –
Aiqara ashyp qoiǵan-dúr jaýdyń «Kápir-arnasyn»!
«Aitysker» dep atalar shyqty búgin sóz-jaldap,
Túsirmekshi qaqpanǵa ul-qyzymdy bozǵaldaq.
Ońbai qapqan siraǵy «qajylyqtyń» qaqpanyn,
Atady kep qazaqqa saýdiialyq saqpanyn.
Qaryzǵa ap til jylannan, óńderi aýmai ólikten,
Qymtanady saqal hám partiialyq bórikpen.
Qasietsiz qor nadan –
qasietińdi qorlaǵan,
Keshir meni, Qara Óleń, Seni qorǵai almaǵan!
Men Ózińnen keshirim surap turmyn ne betpen? –
Jaqsy ed odan mert ketken jasyl túsip kenetten!
Arystan ǵyp áspettep kórtyshqannyń jýázin,
Sóz-saýdaǵa qor bop júr Qara Óleńdik ýázin.
Ǵarshy qusy – ǵaiybi meiman deýshi em men Seni,
Ózime oq bop tidi aqyr Óleńimniń Ólshemi!
Anań qara, saqaldy saýdaiynyń túrine,
Qara Óleńmen qarǵysyn jaýdyrýda Pirime!
Musylmandyq bar ádep, aqidadan tysqary
Áshadynyń búgingi – Qul Qoja Ahmet dushpany!
Tiri ardaqty neibattap,
óli árýaqty ǵaibattap,
Kimdi ushpaqqa shyǵaryp, kimge ornatpaq áibát baq?!
O, Qudiret, Qudiret!
Járdem bershi bir iret,
Ýly piǵyl nákóstiń jibere gór dińine ot!
Tiriden de óliden qymsynatyn túri joq –
Ǵaibattap tur Dostyńdy: «múshirikter piri» dep!..
Ámir Temir Kóregen,
kóregen eń ne degen –
Qudai dosty Qutybty* kók kúmbezge bólegen?!
Oilap pa ediń sen, biraq ý jalar dep kereden,
Týmai shókkir týa – jat:
shóbereń men nemeneń?!
Taimiiadan* támsildep,
talmai taýyp «dálelin»,
Kók kúmbezge kóziniń jaýdyrady-ai bar oǵyn.
Ál-Faýzannan* «bata» alyp,
jiyp barlyq «qarýyn»,
Áýlieme shashady tilindegi bar ýyn!
Áýlieme sonshama óshigedi ker-mańdai –
Áziret Sultan siyryn urlap soiyp alǵandai!..
Iá, aitpaqshy, bári de bastalǵan-dy siyrdan,
Bul bir kep-ti izi óshpei kele jatqan qiyrdan.
Shyqty taǵy aldymnan sol baiaǵy búlik san,
«Qaitalanar, – deýshi edi, – tarihty umytsań».
Ózim ozyp Sózimnen men nesine asyǵam? –
Já, endeshe, bárin de qozǵaiyqshy basynan...
Svetqali Nurjan
Qapy* – esik, qaqpa.
Qutyb* – Qoja Ahmet Iasaýidiń (r.ǵ.) dárejesi. Temirqazyq, iaki áýlieliktiń eń joǵarǵy satysy.
Taimiia, Ál-Faýzan* – eńbekterine ýahab-sáláftar bas uratyn dindarlar.
