كٶرنەكتٸ اقىن سۆەتقالي نۇرجاننىڭ "قۇل قوجا احمەت ياساۋي ھەم اقمان-قارامان حيكاياسى" اتتى ەفسەنا-داستانى بەس قيسىمنان تۇرادى. بٷگٸن بٸز وقىرمان نازارىنا تۋىندىنىڭ بٸرٸنشٸ قيسىمىن ۇسىنىپ وتىرمىز. داستاندا بٷگٸن دە "بار بولۋ مەن جوق بولۋ" تارازىسىندا تەڭسەلٸپ تۇرعان ۇلت تاعدىرىنا الاڭ بەيمازا اقىن ٶزٸن مازالاعان ويلاردى ٶلەڭ تٸلٸندە ٶرنەكتەپ, جاندى اۋىرتار جايتتاردى جىرعا ارقاۋ ەتەدٸ. ٶتكەننٸڭ سۇمدىعى مەن بٷگٸننٸڭ شىندىعىن تەلعابىس سالىستىرۋ ارقىلى كٶڭٸل پريزماسىنان اقيقاتتىڭ الدىنا جٷگٸندٸرەدٸ. شىعارماعا تەرەڭ بويلاعان مەرتەبەلٸ وقىرمان تالعام-تارازىسىنا سالىپ, ٶز شىندىعىمەن بەتپە-بەت كەلەرٸ انىق. ەفسەنا-داستاننىڭ قالعان بٶلٸگٸ وقىرمان سۇرانىسىنا وراي جارييالاناتىن بولادى.
رەداكتسييادان
قۇل قوجا احمەت ياساۋي
ھەم اقمان-قارامان حيكاياسى
(ەفسەنا-داستان)
(«كٸشٸ قييامەتتەگٸ قازاقستان» حيكايا-داستاندار توپتاماسىنان)
1-قيسىم
بيسسميللە-ھي-راحمان-راحيم!..
...قوزعاعالى بٸر كەپتٸ سٶز باستادىم, ەل-قيسا,
لىپ-لىپ تٶكتٸ جارىعىن كەۋدەمدەگٸ شام-شيشا.
وسى جىرعا كٶز سالعان ويلانسا ەكەن جاس-كەرٸ:
بار ساياسي قاتپارى, ەلەۋمەتتٸك استارى.
قالام تۇتقان قاسقاعا وقىرماننان از با سىن?! –
دەرٸڭ انىق: «نازىم عىپ جازۋ كەرەك – جازعاسىن!..»
«ليريكا ساياسي», ەلەۋمەتشٸل ٶلەڭدەر
ٶلگەن «مۇرا» ەمەس پە ەد «كٶسەمدەرمەن كەمەڭگەر»?! –
«كٶنە جۇرتقا مٶڭٸرەپ نە بولعانى?!» – دەمەڭدەر,
التىن بالىق قاپپاسا قارماعىڭدى, – مەنەن گٶر!
ەي, قارا ٶلەڭ اياۋلىم,
كٶكٸرەگٸ قاياۋلىم,
جۇرتتىڭ بەرٸ ۇيقىدا, سەن جەنە مەن... وياۋمىن.
دۇشپان دا وياۋ... سودان سوڭ قىرتتار دا وياۋ بىلاپىت,
ارتىمىزدان مٸگٸرسٸز اعاش وعىن جٷر اتىپ.
قايسىبٸرٸن ايتارسىڭ, بٸرٸ – كٶتەۋ, بٸرٸ – ەتەك,
الىپ قالماق ول دا ەسە – رۋحاني رەكەت.
ۇيقاسى بار «ماقالا» قيىستىرعىش دەلدٷرٸش
قارالى ەلدٸڭ ٷستٸندە قاتىندارشا سالدى ۇرىس.
جارالى ەردٸ قالدى دەپ ويلاي ما ەكەن قانسىراپ,
تۇنشىقتىرىپ تاستاماق نەجٸسٸمەن جانشىلاپ.
قازدىق قوي دەپ ويلايدى قارسى الدىمنان مەڭگٸگە ور –
ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەن ەۋلٸگٸسكەن ەڭگٸلەر.
سايتاناتتىڭ تٷتٸنٸ پەردەلەپ اپ كٶزدەرٸن,
قازعاندارىن ۇقپايدى ەش ٶز قولىمەن ٶز كٶرٸن!
وتقا ٶرتەنگەن جەسٸردەن اقى ۇرلايتىن جىلان-سۇر,
كٸل باراننىڭ ٸشٸندە ول دا بٷگٸن قىلاڭسىر.
كەسٸبٸ بۇل ارسىزدىڭ: «سٶز قىدىرت تا ەل قۇتىرت»! –
ەل قۇتىرتىپ بولعاسىن ەرۋاق جاتقان كٶردٸ تٷرت!
تارتتىرار ەم قازٸر-اق كەلە بۇزعىش كٶرتتٸ تاپ,
بٸراق ونى ٶرتەۋدە سول كٶرلەردەن ٶرت تۇتاپ!
جالعىز تٸنٸ – رۋحىن ٸبٸلٸسكە ول ۇرلاتقان,
جانشيدى ونىڭ ەڭسەسٸن زٸل-قارا تاس مىڭ باتپان!
جەرگە كٸرگەن «ٸنٸشەك» – جەرقۇرتتانعان ساناسى,
بٷگٸن الىپ قال مەنەن كەگٸڭ بولسا الاسى!
بار بيتٸڭە شاققىزعىن,
بار يتٸڭە قاپقىزعىن,
تاس تٶبەمنەن ساڭعىسىن قارا قۇزعىن, اق قۇزعىن!
بولارى حاق ەرتەڭ كەش, كەڭەسٸمە قۇلاق تٷر,
سٶز قىدىرتقىش ارسىزعا «سٷيەگٸڭدٸ» ىلاقتىر!
تٸل-قۇلاعى سالپاڭداپ سٷيەككە ٷرگٸش سۇر تٶبەت,
كٶزدەرٸنەن ۋ تامىپ, بەزدەرٸنەن بٷركەدٸ وت.
سولار ما ەكەن, الايدا كٶرگەن جاۋىم, ال مەنٸڭ? –
جەتپٸس كەسسەڭ, – بار مەنٸڭ ەشكەمەرلٸك دەرمەنٸم!
جۇلدىزدارعا كٶرسەتٸپ كٶرمەگەنمەن اي-ايبىن,
بٸر تارپىر ەم, – اۋزىمنىڭ قاسيەتٸن ايايمىن!
ساميع-اللام قۇلدارىن سٶزدەن تىيسىن اسىلىق,
سٶيلەگەم جوق, ينشاللا, مەن ەشكٸمدٸ باسىنىپ!
سەزٸنبەيدٸ بەيباقتار ۋ مەن زەردٸ مەن جۇتقان,
ەشكەمەرسٸپ كٷلەدٸ ٶز ٸنٸندە, سوندىقتان.
جان ەكەن دەپ قايرىلمان – سۇر كٷشٸك پەن كٶپەككە,
سٷيەكتەرٸن كەمٸرٸپ جاتا تۇرسىن كەتەكتە.
بٶلٸسەر دەپ كٷنەمدٸ, ٶزٸمە ٷرسە, – دوس كٶرەم,
ەكەلەر دەپ ىلاڭدى, ەلٸمە ٷرسە, – كەشپەگەم!
ايباتى جوق – پەرٸگە,
قايراتى جوق – بٶرٸگە,
ٶلگەنٸ جٶن – جٶنٸنە!
ٷرگەنٸ جٶن – تەڭٸنە!
ولار ەمەس جالايتىن جاننىڭ قاندى جاراسىن,
ايايمىن تەك, كەپٸردٸڭ كٶبەيتتٸ-اۋ دەپ قاراسىن!
ولار ەمەس ۇيقىمدى بىت-شىت قىلعان دۇشپانىم,
تىم بيٸكتە – اڭسارىم, تىم جىراقتا – قۇشتارىم...
مەنٸڭ شەرلٸ دالامدا جاساپ جاتىر ەرەكەت,
ٶز قانىمنان جارالعان يت نەسٸلدٸ پەلەكەت!
ەنە, سولار – دۇشپانىم!
قازاقۇلىن يتتەرگە
تالاتپان دەپ جٷرگەن جان قارا باسىن كٷيتتەر مە?!
كٷيتتەپ كٶرگەن جان ەمەن قارا باستىڭ قايعىسىن,
يت تٸسٸنەن ساۋ شىققاي دەپ – قورعانسىز بايعۇسىم!
يتاياقتان جالاپ اپ جاتتىڭ قۇيعان ۋلى اسىن,
كٷنٸ-تٷنٸ ەۋلٸگٸپ كٸلەڭ جىرتقىش شۋلاسىن!
كٶبەيۋدە كٷن ساناپ دوزاقىلار دٷرمەگٸ,
نە بولىپتى, تەيٸرٸ, ٷي-كٷشٸكتٸڭ ٷرگەنٸ?!
تۇر ەستٸلٸپ جىرتقىشتىڭ ىندىنىنىڭ ىرسىلى,
شٸدەر بولىپ ەسٸلٸپ قۇردىمىنىڭ قىلشىعى!
ول جىرتقىشتىڭ سەسٸ جات – كٶناياقتى, جەزتىرناق! –
ۇلتىن كەلە تالايدى ويانا ساپ كٶز تىرناپ.
ازۋلارى ساقىلداپ, نەج-ٸيٸسٸن مٷڭكٸتٸپ,
ۇياسىنان ٷرەيدٸڭ اق كٶجەگٸن ٷركٸتٸپ;
ازۋلارى لاپىلداپ,
كٸرپٸكتەرٸ ساقىلداپ,
ەر تاڭ سايىن بٸزدەرگە كەلەدٸ ولار جاقىنداپ.
بولماعاسىن تامىردا شيكٸ جان مەن كٷيكٸ قان,
سول جىرتقىشتار ىرىلى بەزدٸردٸ, ىراس, ۇيقىدان.
ٶڭگە كٸرسە نە شارا تٷستە كٶرەر شيقىمان? –
ٶلەڭ تٷگٸل ٶمٸر دە ٶزگەردٸ عوي سيقىنان.
ٶلەڭ, سەنٸ ٶزٸڭە قايتارسام دەپ قيتىعام,
جۇقتىرماققا بويىڭا سىبىزعى سىر, سيقىر ەن.
سەنٸ تازا ساقتاپ ەم باسىپ مٶر عىپ اي-تاڭبا,
جەكپەي «سەرٸك»-سايتانعا, ساتپاي جەلٸك-سايقالعا.
ىلاستاعان جەرٸم جوق – قوڭسى قونىپ مەلعۇنمەن:
ەلەۋمەتتٸك قان-جىنمەن,
ساياسي سۇر «قالجىڭمەن».
ەندٸ امالسىز, اياۋلىم, تانىپ تۇرمىن سەرتٸمنەن,
تەۋٸپتەرٸم مٶلشەرلەپ بەرگەن ەم مەن «شەرتٸمنەن».
كەشٸرە گٶر, كەش, ٶلەڭ,
قاۋىرسىنداي نەزٸگٸم,
مەن بەرٸبٸر ۇسىنام رۋحتىڭ ازىعىن!
كەشٸر, گٷلدەن نەزٸگٸم,
بٷگٸنگٸ بار جازىعىم:
جٷرەك-بالعام قاقپاقشى اقيقاتتىڭ قازىعىن!
ەستٸلەدٸ كەرەڭگە بولسىن مەيلٸ جەر تٷبٸ:
تامىرىمنىڭ تولقىنى,
جٷرەگٸمنٸڭ سولقىلى!..
بٸزدٸڭ قوزعار كەبٸمٸز سول باياعى... باعى جىر,
كٶپ الدىندا شەشٸنٸپ كٶرمەكشٸمٸن تاعى بٸر.
تىر جالاڭاش دٸلٸممەن, كەبٸنٸمە جۇقپاي كٸر,
ايتىپ قالشى بارىڭدى, جەتٸم ٶلەڭ, تۇتتاي جىر.
شاشىپ قالشى تىرىڭدى –
دوس-دۇشپاننان بۇقپاي بٸر,
اشىپ قالشى شىنىڭدى – كٶڭٸلٸڭە تۇتپاي زٸل.
ٸش اشىسىپ قالماساق بٸلگەنٸڭدٸ تىقپاي بٸر, –
دۇشپانىڭا نە داۋا, دوستارىڭ دا ۇقپاي جٷر?!
ەي, جاماعات, سٶزٸمە تاعى دا بٸر تٷر قۇلاق,
تاس-كەۋدەڭدٸ شىندىقپەن كٶرەيٸنشٸ بۇرعىلاپ.
تابىلار دەپ ەلاتتان ەڭ بولماسا بٸر قۇلاق,
تۇرمىن زامان قاپىسىن* جٷرەگٸممەن ۇرعىلاپ!
قاپى شەكپە بۇل جولى «ەرتەگٸ» دەپ, «اڭىز» دەپ,
تاستيىقتاپ ەسكەرتەم – قالماۋ ٷشٸن قارىز بوپ!
ايتام بەرٸن, –
كٷنٸ ەرتەڭ اتقان شاقتا تاڭ الدان:
«ايتپادىڭ!..» دەپ باۋىرلار الماۋ ٷشٸن جاعامنان.
بۇل زاماندا دەل بۇدان ارتقان ەمەس بٸر شىندىق,
شىندىعىمىز شىرمالىپ, توردا تالاي كٷرسٸندٸك.
بوسانا الماي بۇعاۋدان تارىققاسىن تۇل شىندىق,
تٶبەمٸزدە تايراڭداپ ەلٸ كٷنگە تۇر سۇمدىق.
ارتىق ايتسام كەش, اللام!
كەش, ەزٸرەت سۇلتانىم! –
كەمٸرۋدە يت تٸسٸ دٸننٸڭ دٸڭٸن, پٸر تاعىن.
جەتتٸ جەبٸر جەتپەگٸر قولدارىنا قۇراندى اپ,
بەرٸ «شٸرٸك» ول ٷشٸن: ٶلٸ ەرۋاق پەن تٸرٸ ارداق!
تامىرىمدى تاپاعان,
ٶندٸرٸمدٸ وتاعان
ەستەن ەلٸ ٶشكەن جوق سوناۋ «قىزىل توپالاڭ».
قۇدايسىزدان قور بوپ ەك –
نەجٸس اساپ, ناس اتقان,
ەرەڭ تٸرٸ شىققاندا قانباس «قىزىل-قاساپتان» –
تٶسٸن كەرە بەرگەندە اتقان تاڭعا ازات ەس,
قۇبىجىق كەپ باس سالدى – تٷرٸ-تٷسٸ الاپەس!
الاپەستەر اڭسىزدا كەۋلەپ كٸرٸپ ٸشٸمە,
ٶندٸرلەرٸم ەۋەلٸ ازىق بولدى تٸسٸنە!
«جاس» قاپتادى جۇرتىمدا زاتى كەرەڭ, جات ٸرەڭ,
ۇلتتى قۇرتۋ باستالدى ەندٸ اللانىڭ اتىمەن!
قانداي اۋىر كٷنە بار (بولدى ٶز ۇلىم شىن دۇشپان):
قۇداي اتىن جامىلىپ جاسالاتىن قىلمىستان?!
-----------------------
كٸم قاپ-قارا مٶر باسقان – كەۋدەمدەگٸ قۇلپىما –
ٶلە جاۋ بوپ شىعارداي وتانىم مەن ۇلتىما?!
«حيدجاپتارعا» تىعىلىپ دٸلمارسيدى سالداقى,
ەۋليەمدٸ اتاسام, – شوشىپ كەتەد «اللاحى»!
قۇلاپ قالاد «قۇدايى», – ٶلٸلەرگە كٸشٸرسەم,
بەيسەنبٸدە ەرۋاققا جەتٸ كٷلشە پٸسٸرسەم.
جالپ ەتەدٸ «جاببارى» كيٸنە الماي «كەبٸنٸن», –
تەجٸم قىلىپ ٸزەتپەن سەلەم سالسا كەلٸنٸم.
نەتكەن «اللاح» ەلجۋاز – تەك دوللارعا سىيىنعان –
زەرەسٸ ۇشىپ كەتەتٸن ىرىم مەنەن تىيىمنان?!
قانداي «اللاح» قانعۇيلى – قارا كٷشكە تابىنعان –
جۇرداي تٸرٸ تامىردان,
تاس جٷرەگٸ قابىنعان?!
اناسىنىڭ قولىنان اس ٸشپەيتٸن «ھارام» دەپ,
جات قولىنان قان جالار: «مەن جەنناتقا بارام!..» دەپ.
اللا اتىمەن سٶيلەيدٸ (اللام ٶزٸ ساقتاسىن!) –
اشىپ-جاۋىپ تۇرعانداي سەگٸز جەننات قاقپاسىن!..
شىعارادى «ٷكٸمٸن» «سەرٸك قوسقىش» قازاققا,
«اتتاندىرا» قويادى اۋزىمەنەن توزاققا!
«سٷننەت-ساقال» قويعانمەن – سايتاندانىپ نيەتٸ سان,
باستان اتتاپ كەتەدٸ «سٷننەت-ناماز» وقىسام!
قييامدا تۇر تالتايىپ, كەسپٸرلەرٸن كەك بۇزىپ,
بٸر نەرسەسٸن قۇدايعا قويعانداي-اق ٶتكٸزٸپ!
جەلەپ قىلىپ جارلارىن, جيىلىپ اپ ٶلٸ تٷن,
كٶرگەندەر بار مەشٸتتە «جۇما-اقشامدىق» «توعىتىن»!
باۋىرلارى ٶرتەنگٸر – بۇزعان مارتۋ قويقابىن,
«باۋىرلاسۋ» اتاپتى ەلگٸ سۇمدىق سويقانىن!
شەشٸپ «حيدجاپ-كيەرٸن»,
كٶسٸپ «ساقال-كٷيەگٸن»
جىنىققانىن... مۇنى ايتسام, بٸلەم تٸلٸم كٷيەرٸن!..
قۇداي ٷيٸن قورلاعان ٶرٸپ كەتتٸ كٶر-نادان! –
قايران قازاق دالاسى-اي – مۇنشا تۇزاق تورلاعان!..
قايران قازاق بالاسى-اي – قۇنى سىرتتا كەسٸلگەن,
تور-تۇزاعى نەجٸسي قىلشىقتاردان ەسٸلگەن!..
تاپ وسىنى ايتقانشا, بايلانىپ-اق قالسىن تٸل! –
قىزىل تٸلٸم قانجار بوپ كٶر-كەۋدەنٸ جارسىن تۇل!..
«نە دە بولسا, بۇل «اللاح» باستاماقشى بٷلٸگٸن,
سٷيمەيدٸ ەستە ۇلتىمنىڭ قۇداي سٷيەر قىلىعىن.
قاشتى ۇل مەن قىز «جيھادقا» تاعدىرىنان تەھيت جەپ –
قان مەن جىنى شاشىلىپ ٶلۋ ٷشٸن «شاھيد» بوپ!
نەتكەن «قىمبات» «اقيدا» – ٸبٸلٸستەن باتا العان –
بەزدٸرەتٸن اتا-اناڭ, ۇلتىڭ مەنەن وتاننان?!
كٷنەسٸ جوق ۇلتىمنىڭ, وتانىمدا جوق كٸنە! –
كٷنە, كٸنە تٶردەگٸ باقتى مەنەن بوقتىدا!
بٸزدٸڭ بيلٸك سەلەفتىق ساندىراقتى قۇپ الىپ,
قويدى ولاردىڭ «سەركەسٸن» تاق-تٶرٸنە شىعارىپ!
ساۋدايىلار ساۋدتىڭ بٶلٸپ جەگەن «جارناسىن» –
ايقارا اشىپ قويعان-دٷر جاۋدىڭ «كەپٸر-ارناسىن»!
«ايتىسكەر» دەپ اتالار شىقتى بٷگٸن سٶز-جالداپ,
تٷسٸرمەكشٸ قاقپانعا ۇل-قىزىمدى بوزعالداق.
وڭباي قاپقان سيراعى «قاجىلىقتىڭ» قاقپانىن,
اتادى كەپ قازاققا ساۋدييالىق ساقپانىن.
قارىزعا اپ تٸل جىلاننان, ٶڭدەرٸ اۋماي ٶلٸكتەن,
قىمتانادى ساقال ھەم پارتييالىق بٶرٸكپەن.
قاسيەتسٸز قور نادان –
قاسيەتٸڭدٸ قورلاعان,
كەشٸر مەنٸ, قارا ٶلەڭ, سەنٸ قورعاي الماعان!
مەن ٶزٸڭنەن كەشٸرٸم سۇراپ تۇرمىن نە بەتپەن? –
جاقسى ەد ودان مەرت كەتكەن جاسىل تٷسٸپ كەنەتتەن!
ارىستان عىپ ەسپەتتەپ كٶرتىشقاننىڭ جۋەزٸن,
سٶز-ساۋداعا قور بوپ جٷر قارا ٶلەڭدٸك ۋەزٸن.
عارشى قۇسى – عايىبي مەيمان دەۋشٸ ەم مەن سەنٸ,
ٶزٸمە وق بوپ تيدٸ اقىر ٶلەڭٸمنٸڭ ٶلشەمٸ!
اناڭ قارا, ساقالدى ساۋدايىنىڭ تٷرٸنە,
قارا ٶلەڭمەن قارعىسىن جاۋدىرۋدا پٸرٸمە!
مۇسىلماندىق بار ەدەپ, اقيدادان تىسقارى
ەششادىنىڭ بٷگٸنگٸ – قۇل قوجا احمەت دۇشپانى!
تٸرٸ ارداقتى نەيباتتاپ,
ٶلٸ ەرۋاقتى عايباتتاپ,
كٸمدٸ ۇشپاققا شىعارىپ, كٸمگە ورناتپاق ەيبەت باق?!
و, قۇدٸرەت, قۇدٸرەت!
جەردەم بەرشٸ بٸر ٸرەت,
ۋلى پيعىل نەكٶستٸڭ جٸبەرە گٶر دٸڭٸنە وت!
تٸرٸدەن دە ٶلٸدەن قىمسىناتىن تٷرٸ جوق –
عايباتتاپ تۇر دوستىڭدى: «مٷشٸرٸكتەر پٸرٸ» دەپ!..
ەمٸر تەمٸر كٶرەگەن,
كٶرەگەن ەڭ نە دەگەن –
قۇداي دوستى قۇتىبتى* كٶك كٷمبەزگە بٶلەگەن?!
ويلاپ پا ەدٸڭ سەن, بٸراق ۋ جالار دەپ كەرەدەن,
تۋماي شٶككٸر تۋا – جات:
شٶبەرەڭ مەن نەمەنەڭ?!
تايمييادان* تەمسٸلدەپ,
تالماي تاۋىپ «دەلەلٸن»,
كٶك كٷمبەزگە كٶزٸنٸڭ جاۋدىرادى-اي بار وعىن.
ەل-فاۋزاننان* «باتا» الىپ,
جيىپ بارلىق «قارۋىن»,
ەۋليەمە شاشادى تٸلٸندەگٸ بار ۋىن!
ەۋليەمە سونشاما ٶشٸگەدٸ كەر-ماڭداي –
ەزٸرەت سۇلتان سيىرىن ۇرلاپ سويىپ العانداي!..
يە, ايتپاقشى, بەرٸ دە باستالعان-دى سيىردان,
بۇل بٸر كەپ-تٸ ٸزٸ ٶشپەي كەلە جاتقان قيىردان.
شىقتى تاعى الدىمنان سول باياعى بٷلٸك سان,
«قايتالانار, – دەۋشٸ ەدٸ, – تاريحتى ۇمىتساڭ».
ٶزٸم وزىپ سٶزٸمنەن مەن نەسٸنە اسىعام? –
جە, ەندەشە, بەرٸن دە قوزعايىقشى باسىنان...
سۆەتقالي نۇرجان
قاپى* – ەسٸك, قاقپا.
قۇتىب* – قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ (ر.ع.) دەرەجەسٸ. تەمٸرقازىق, ياكي ەۋليەلٸكتٸڭ ەڭ جوعارعى ساتىسى.
تايمييا, ەل-فاۋزان* – ەڭبەكتەرٸنە ۋاحاب-سەلەفتار باس ۇراتىن دٸندارلار.
