Ádebiet, óner súier áleýmet úshin taǵy bir tartý!
N.Jantórin atyndaǵy Mańǵystaý oblystyq mýzykalyq drama teatry 6, 9, 15 naýryz kúnderi aqyn, «Qurmet» ordeniniń iegeri Ait-Man – Svetqali Nurjannyń budan on jeti jyl buryn jazǵan «HAN KEGI» dastanynyń negizinde osy attas poetikalyq dramanyń premerasyn usynady.
Rejisseri Gúlsina Merǵalievanyń áleýmettik jelidegi paraqshasynda bul qoiylymnyń jalpy mazmuny ańdatpa retinde berilgen:
S.Nurjan aqynnyń poemalaryn turaqty jariialap kele jatqan Ult.kz portaly bul joly da teatr ujymyna jańa týyndynyń sátti shyǵýyna tilektestik bildire otyryp, atalmysh dastandy oqyrmandar nazaryna usynady.
HAN KEGI
(DASTAN)
Bul dastan – HVIII ǵasyrdaǵy qiiamet qan keshýlerden, Allanyń qalaýymen, árýaqtyń jebeýimen, Alashty táýekel qaiyǵyna salyp alyp ótken, qazaq halqyn jer betinen birjolata joiylyp ketýden saqtap qalǵan, atadan arshylan týǵan Ábilqaiyr Muhammed-Ǵazy bahadúr han Qajysultanulynyń; hannyń adal jary – El anasy Bopai hanym Súiindikqyzy apamyzdyń; esimderi eleýsizdeý qalyp kelse de eresen erlikteri el esinen eshqashan óshpek emes – Shotan Nazaruly, Aibas Arystanbaiuly, Arǵynbai Baiboluly, Qonai Kenjeuly babalarymnyń; baba-tarihty dańǵyl keýdelerinde saqtap, bulbul tilderimen sairatyp ótken, dál osy ýaqiǵany keiinge qapysyz amanattap ketken Táttimbetuly Eńsep-taqtaq, Á.H. Marǵulan «kóshpeli akademiia» dep baǵalaǵan Meńdalyuly Alshyn syndy abyz atalarymnyń árýaqtaryna baǵyshtaǵan duǵam bolsyn!
Sóz Iesi
Túndik ashý
nemese jamiǵatpen amandasý
Ýa, ar ma, teń-zamandas, qurma-qurdas,
Kishi ini, úlken aǵa – jyrǵa jymdas?!
Bul bir kep – syrym edi saqtap júrgen,
Qabyl al qalasańyz, din-qaryndas!
Saqtaǵan sarymaidai syrym edi,
Kelip tur aqtarýdyń búgin ebi.
Júrektiń shamyn jaǵyp ótken kúnge,
Aldynda aqiqattyń júgineli.
Ilesip júirik jigit, jorǵa qyzǵa,
Sátti kún qosh keldińiz ordamyzǵa!
Tilimmen kóne kúnniń teńin sheshsem,
Batpaspyn aldyńyzda men qaryzǵa.
Qalypty teńniń aýzy shi bailanyp,
Aldymyz tin sheshilse myidai jazyq.
Bul bir kep – jaý jaily edi ishten shyqqan,
Inishek, qarap shyqshy úidi ainalyp.
«Sóileýge erinim epti emerilgen»,
Jel sózge atym shyqty sheberimnen.
Shemen bop shejirem tur shegerilgen,
Kereń bop kerýen jatyr shógerilgen.
«Jarǵa urǵan dariianyń tolqynyndai»
Óleń bop ylyqsimyn kemerimnen.
Qozǵaiyn bir áńgime kóne kúnnen,
Tusyńa kelip qalǵan sebebimnen.
...Tazartsań kóne kúndi qandy kirden, –
Burqyrap nur shyǵady tereńińnen!
Sol nurdy shyraq qylyp jolymyzǵa,
Aldyna túseiin bir keleniń men.
«Jel sóz, – dep, – atasy arzan» qomsynbasań,
Jámiǵat, sybaǵańdy al ónerimnen!
Shaiyrdyń jyrdan basqa maly bar ma,
Malymdy sizden aiap ne kóringen?!
Qaǵazǵa kóreiin men óleń toqyp,
Destirge(1) órnek tikken tebenimmen.
Jainaiyn, – jaina deseń jan barynda,
Sairaiyn sharqi-fálák(2) – hál barynda.
Jiylǵan jarandardy tarqataiyn,
Azyraq báiit aityp aldaryńda.
Barlyǵyn jiyp tastap basqa keptiń,
Shyrmalmai shynymdy aitar jasqa keppin.
Sybyrlap senip aitqan perishtemniń
Syrlaryn ózderińe asmar(3) ettim.
Jolym bar aldy – muzda, arty – quzda,
Mert bolý quzdan ushyp saltymyzda!..
Shaldarym tastap ketken shejireni
Otyrmyn salyp sizdiń talqyńyzǵa.
Adal bol ei, Óleńim, antyńyzǵa –
Muqarram(4), ǵizzat-lý(5) halqyńyzǵa!
Oi tastap qaiqy-jigit, salqy-qyzǵa,
Oiqastap máreden ót qalpyńyzda!
Ermegei shaitani sóz artyńyzǵa,
Qaraiyq, ǵaqbytyly6, sharqymyzǵa!
Bul jerdiń oiy – jyqpyl, qyry – dala,
Jyqpylda jyn júredi dili qara.
Enbesin jat piǵyldar bul keńeske,
Qara, aǵa, bir kúnde bes – Qubylańa!
...Qaýymnyń bas-aiaǵy túgendelse,
Bastaiyq áńgimeni – júmilaǵa!
I bólim
Ábilqaiyr bahadúr han
«Jalǵan dúnie eshkimge opa bermegen. Ol menen de qalady. Sol sebepten de men ózimnen óngen urpaǵym men ózimniń halqym qazaqqa qiynnan qiyp jol salsam deimin. Sol joldy olar ustanyp, qajetine jaratsa deimin...»
Ábilqaiyr han.
Maýsym aiy, 1747 jyl.
Samal da jelge ainaldy gúlge asylǵan.
Úrkerdei az tóleńgit úiirilip,
Hanmenen keledi ótip birge synnan.
Sý sýyr Tarazynyń tańy jaqyn,
Shaq edi shóp tólejip, shilde synǵan.
Muzdatyp kókirekti jelkeiek muń,
Ala almai kele jatyr kelte oi ekpin.
...Nán Yrǵyz ajdahadai obyp jatyr
Jylanshyq ózenshesin Ólkeiektiń(7).
Aitpaiyq, ái, boztorǵai, búginshe óleń,
Shyrlarsyń kóktemiń kep kúbinse dóń.
...Qabyrǵa(8) qyńsylaidy myna jaqta:
«Ólkeiek!
Artyq pa dep kúnim senen?!»
Báz dala, sol baiaǵy jatqan dala,
Ezedi eńsesinen batpan-nala.
...Ebelek julqynady áldene dep,
Kelgendei habar alyp Haqtan jańa.
Baialysh, qattyǵara, túiesińir
Syqyldy jolǵa qurǵan qaqpan qara.
Topqaba toptalady,
oqtalady
Sen jaqqa atatyndai saqpandy ala.
Atoilap bara jatyr bir boz qańbaq,
Jaý joqta ei, eser jel, attandama!
Uzamai sur bulttar júr taýdy ainalǵan,
Or kiik joldy kesip zaýlaidy aldan.
Boz dala, minezińnen ainalaiyn,
Qazaqtyń dál ózinen aýmai qalǵan!
Iá, sol!
Sol baiaǵy báz dala bul,
Tynady kóktemde aityp az ǵana jyr.
Jel tynsa-aq qalǵyp kete beredi-ai bir,
Qudaiym uiqysynan qozǵamaǵyr!
...Baǵjiyp balbaldaǵy úki qaldy,
Tóbede túndiktei bop tazǵara júr.
Mańtóbe, tóbesi – nuq, kóbesi – qut,
Shógipti kórgen nardai ólesi jut.
Jelkeni munartady Muńaljardyń,
Opqynǵa jutylardai kemesi ulyp.
Shabady saǵym bitken nege sýyt –
Joǵalyp qoiynyna tóbe sińip?
Kóp tóbe – kóp erliktiń kýási edi,
Keterdei kýá sózin jel óshirip.
Kúrsinis qabyndyrdy han keýdesin,
Júrekten kelatqandai jebe shyǵyp...
Aidarly alamany qaqaqýlap,
Aldynan shyǵatyndai – qol esirip.
Bastar ma sol kúnderge jol esilip,
Espe jol –
siiaqtanyp kóne suryp...
Qaharly shaqtarynyń
saǵymǵa erip,
Barady kóz aldynda elesi irip.
Dáýrenin qaita keship fáni-baqtyń,
Shapanyn kietindei aǵima – aq tún...
...Han kenet eksiminen tabiǵattyń –
Sheńgeli kók tastanyp,
erkinen tys
Baldaǵyn qysyp qaldy aǵinaqtyń!
Jo-jo-joq!
Qylysh emes, qamshysy eken,
Jol uzaq, áli de kún taltús eken.
Kóńildi jep keledi kúbirtkeli-oi,
Iapyrmai, bul ne keptiń jarshysy eken?
Lyp etip tutanyp ap sónip qalad
Bir sezim –
aldy úmit te arty sekem.
...Qazaqqa pana joq pa jer ústinen!? –
Dalaǵa salyp barad orys túren.
...Shaqyryp kúbirnatyr janabyna,
Osy jol – shyqqan beti Orskiden.
Qanatty han kirpigin kúnge shaǵyp,
Kózine tutanǵan oi júlge salyp.
Kóńildiń túpkirinde bir qara jel
Júitkidi jarǵanattai túnge saryp.
Aryltar muń-azasyn kimge shaǵyp? –
Bile almai kele jatty súldesi aryp.
Túrgendei kóp kúdiktiń shymyldyǵyn
Kúlip-aq kóterilgen búgingi kún.
...Kóz ashqan qýanyshyn qýyp shyǵyp,
Inine kirip aldy jyryndy muń.
Úskirik mezgiline jetpei soǵyp,
Kóp úmit harap boldy kóktei solyp.
Kóńildiń oi tap salǵan kózimenen
Ótkenin keledi han kóktei sholyp...
«...Áz Táýke, Bi Áiteke, aspannan kel!
Bolmasa júrektegi dastannan kel!
Halqyńdy aranǵa aidap bara jatyr,
Yqtyryp teriskeiden qasqarǵan jel.
Ózderiń bata berip, erge qondym,
Izdedim dostan – medet, qastan – qarder.
Aldynan qontaishynyń bir-aq shyqty,
Aiýke9 shatyrynan bastalǵan jol.
Quiyp ap ataý-kere – torsyqqa dám,
Attanyp ketip edim – jol shyqty aran.
Aq Edil – Ór Altaidyń arasynda
Bir tóbe qaldy ma eken men shyqpaǵan?!
Han boldym Hiýaǵa da, bashqurtyńa,
Tabyndy olar-daǵy tas turqyma...
Jambasym taqtan emes, attan tozdy,
Tabam dep jaily qonys qasqa ultyma!
Qasqa ultym – dala-didar, ǵarshy-bitik,
Jurtyna ketti tastap qansha ulytyp.
Súringen kem jerińdi tergep tintip,
Ketedi eńbegińdi tars umytyp.
Qasqa ultym – jansúierim, áýlettesim,
Sonda da kelem súirep Dáýlet kóshin –
Qansha iret jaý shapqanda meni taýyp,
Tanymai qalǵanyńmen jaý ketkesin.
Súierim: aspanda – Alla, jerde – qazaq,
Tek qana qazaqtiki – mendegi azap.
Tozdyrdym terge qajap taqymymdy,
Azdyrdym aqylymdy sherge qajap.
Júzinen imanymdy úzbei kelem,
Bolsam da nihaiatsyz(10) elge mazaq.
Kóziniń kirin jýmai qantalaǵan,
Han – qaiqy,
bii – búkir,
halqy – alaman.
It jylǵy daýyn daýlap júr ózinen,
Jaý qorshap tursa-daǵy antalaǵan.
Arqasyn aýyt jegen sorly atan bop,
Júrgenim ezge – kúlki, qorǵa tań bop.
Jaladym tabandaryn talai ittiń,
Osy elge astrahatlik(11) ornatam dep.
Dushpandy Edil jaqqa qarata aidap,
Aq Jaiyq qolǵa tidi – abat aimaq.
Torǵaýyt, jaǵat-oirat meni kórse, –
Syqyldy býra kórgen qara tailaq
Jyn uryp «Qaldamandap» turady da,
Burylyp júre bered «Qalaqailap».
Al, biraq óz elimniń shalys túsi,
Keledi áli jetse alysqysy.
Baraq júr – urtqa syimai qarys tisi,
Batyr(12) tur – butqa syimai arys kúshi.
Bul eldiń qyzyl iek kúshigi de
Kep turad shalǵaiyma jabysqysy.
Syǵylyp aqqan seńdei qara sýda,
Esińe «Aqtabandy...» alasyń ba?
Buǵatyn buta tappai bosyp eń-aý
Jeti ózen, eki dariia arasynda.
Kim edi móńiretip dushpanyńdy,
Kek alǵan Qarasiyr dalasynda?!
Qabanbai, úsh Bókenbai, Eset, Saýryq –
Elińniń áli júr ǵoi sanasynda.
Solardy ata jaýǵa bastap kirgen
Taǵy da meni umytyp qalasyń ba?
Tal túste qotanyńa kirip oirat,
Jatqanda otaýyńda qylyp oinaq –
Men sonda Túrkistannan shyqpap pa edim,
Naizamen dushpan kótin túrip aidap.
Málindei máýildegen kóp sultanyń
Kórsetse qaida qaldy – biri qairat?!
Kózińniń jasymenen birge kepti,
Turǵan kún:
«Halal emgen ulym-ai-lap!..»
Izeldiń Kúltóbede kermesh-qaptai,
Kúizeldiń Mártóbede jóndi es tappai.
Jurt jiyp Qaraǵumǵa qaraǵurym,
Sonda bir alqap eń-aý ker besti attai!
San iret teńelgenmen tórge basyń,
Qadirdiń qashqanyna qorlanasyń!
Sol kúndi sen de umytyp qaldyń ba, álde,
Ordaly el, qordaly jurt – Ordabasym!
Shekesi shoqty qalmaq qutyńdy alyp,
Torǵaidai turǵanyńda qypyń qaǵyp –
Tóbeńde sonda seniń ketip edim,
Qudaidyń jalǵyz uly syqyldanyp!
...Qan qylyp qaýyrsynym, úkimdi alyp,
Endi kep jerge tyqpaq búkil halyq...»
...Keptelip qaldy ashy jas alqymyna,
Tanaýyn baratqandai tútin jaryp.
Oinaqtap ótken oiran – oralyna
Taǵy bir baryp qaitpaq bolady ma? –
Ker besti at jol jorǵasyn qaita tapty,
Oiynyń qaita tústi sorabyna.
«...Shoq izdep adyra qalǵan kúldi oshaqtan
Kún qaida kúndiz buǵyp, túnde shapqan?
Umytpas – qabyrǵasy qum bolmasa,
Syrdaǵy otyz shahar bul bosatqan?!
Egeste eki talai ar-jan shyǵar
Mert bolý erge, sirá, arman shyǵar!
Kez qaida – qalyń qalmaq qaptai qashyp,
Qarataý qara nardai aldan sular?!
Sińgen qan, juqqan jasy tarǵyl tasta,
Jan daýsy jaqparynda qalǵan shyǵar?!
Shynymen sonyń bári tárik bolsa,
Bul jalǵan, yrasynda, jalǵan shyǵar!..
Aiýke, Syban Rabtan – josparlapty,
Jospalyn keiingiler asmarlapty...
Túiilip judyryq bop tastan qatty,
Sonda da men qaitarǵam qashqan baqty –
Qazaqty eki jaqtap jutpaq bolǵan
Ininde tunshyqtyryp – Qos qalmaqty.
Tek maǵan bergendei-aq aspan mandat,
Ósip em aldy-artymdy bastan barlap.
Ótsem de ómirimmen qastan qorǵap,
Nege-dúr shegem ylǵi dostan zardap?
Qarǵysyn qabyl qylyp ketti me, álde
Aqshańdap janarlary aspan jalmap,
Ańyrap Alagólden qashqan qalmaq!
Salǵan el keshe uzatyp: «arysym-dap!» –
Aldymnan shyqpady ma taǵy synǵa ap.
«Bas taqqa talasty», – dep taǵypty aiyp,
Men, beine, qýǵandai-aq taq úshin baq!
Qazaqtyń birliginen jarysa urlap,
Jan-jaqtan almady ma bári shyrmap?!
Bolattyń(13) Bas taǵynan dámetkender
Mańaida júrgen joq pa áli shýlap!
Solardyń birin kórmei,
aq júzime
Shashasyń nege meniń sary sýdy ap?
Dámetkem, Haq úshin – baq, el úshin – taq,
«El» – dese bóri-júrek jan ushyrmaq!
Dushpannan Ar men Jandy aiyrǵan ul,
Qansha iret óz elinde saǵy synbaq?!
Qysqanda az qazaqty qalyń qyspaq,
Men seniń turyp pa edim qolyńdy ustap?
Júgimdi sen kóterip jatsań eger,
Nem bar ed jalqy jandy jalynǵa ustap?!
Shynynda, bolyp ketken qatty yzaly,
Bizar ǵyp jaqyn sharǵy, jat tuzaǵy...
Aǵanyń orynyna shaptyrad ta,
Balanyń orynyna jatqyzady!
Shynynda arbadai ed Bas taq maǵan,
Joldardan ótý úshin tas qaptaǵan.
Arbaǵa qazaǵymdy tiep alyp,
Oilap em ótemin dep has soqtadan.
«Atasy tómendikten – bási tómen», –
Kóp qazaq qarap turdy moshqap maǵan.
Úndemei úlken aitsa tómenshiktep,
Jazyǵym – keýde kerip, tós qaqpaǵan.
Taqqa qul bola almaidy eshqashanda –
El úshin eregeste bas baqpaǵan.
Kóterse taǵyn – Eri, erin – Eli,
Tek sonda baǵy aspanǵa asqaqtaǵan.
Túsinbei –
osyny da túsinbeitin,
Ketkenmin tas shahardy tastap qaran!
...Umytty el – erlerin de, Alagóldi,
Jeti jut taǵy ylańyn sala keldi.
Kóp sultan bólise almai qara jerdi,
Astynda ár tóbeniń qala berdi.
Sarhadtan14 men keńitken shegindirip,
Kóp dushpan kele jatty qamap eldi.
Nádir shah(15) Hiýadan myltyq kezep,
Dýaldan qalyń qytai qarady endi.
Ot qusyp zeńbiregi – jyn-býyrshyn,
Orys tur túrshiktirip bar álemdi.
Orystyń qamalynyń tasasynda
Bodany qalmaq, bashqurt bolady endi.
Qamap tur ish-syrtymnan jeti dushpan,
Beseýin salady aidap – eki mystan.
Jaraly nar qusaǵan dalam jatyr,
Mundaida sen qaiter eń –
o, týysqan?!
Tańqy tór, sharqy shańyraq, tar bosaǵa
Tartylǵan dariia boldy – arnasy ada.
Tartysyp, álde, osylai ótesiń be,
Tamtyǵyń taqiiada qalmasa da?!
...Álsiz el!
Týyp edi kúniń qashan?! –
Kúshtige jaǵardaisyń shybyndasań.
Uqpaisyń jáne taǵy túzý sózdi,
Keýdeńniń ishine enip shyryldasam.
...Aýzynda tistegenniń ketip baram,
Men-daǵy bir kúshtige tyǵylmasam!..
Ol kúshti kim bolady? –
Al oilańyz! –
Jáýteńdep jas sábidei qaraidy abyz.
Sansyrap taltańdaǵan talai naǵyz,
Ishtegi órtti basyp jalaidy, á, muz!
Kún týsa aspan – aia,
jer – tebingi,
Basynda Manartaýdyń maraimańyz.
Ár muzdyń jabysasyń balaǵyna,
Seń júrse jai-kúiińe qarai ma muz!
Jan ketti janushyryp ár synyqta,
Shatynap halyq degen sharainańyz!
Endeshe, til, din, túri, násili óńge
Orys tur – domalatyp tasyn órge.
Tal boiyn kóp ózenniń alyp boldy,
Ol bir órt – qaramaityn basy-kózge.
Almasań ebin taýyp órttiń aldyn,
Qazaqtyń qalmaǵy haq basy kórde!
Otyrsam nátijeni kórip keńnen,
Kóp bále kele jatyr órip dóńnen.
Táýekel, Áz Táýkeler bir kezderi
Orysqa shapqylap pa ed erikkennen?!
Halyqtyń jáýteńdegen sońyndaǵy
Erteńin boljai bilý onyń bári.
Orysqa bodan bolǵan han Aiýke
Petrge arqa tańyp ne qylmady?!
Jerim joq ne istesem de alǵys tapqan,
Eliń bar alagúlik qarǵys qaqqan.
Eki-aq jol: ne joq bolý,
ne bolmasa
Jol taýyp ótý myna tar qyspaqtan.
Táýekel ete alasyz, al qaisyńyz? –
Ótetin ótkelekten joldy aityńyz!
«Bolǵanda qytai – temir, orys – qaiys»,
Qaisysyn qos noqtanyń tańdaisyńyz?
Tańdaýǵa berilip tur búginshe – huq,
Al erteń gúliń solyp, kúniń sónip,
Talmaýǵa zar bolý – haq, tańdaý túgil,
Ketkende Israfil – úrin soǵyp.
Talmamai jutar edi qytai seni,
Belgili ne bolmaǵy – upai sońy...
Jalyna jel apartpas jaishylyqta
Kóp mástek mundaida únsiz – tuqai sory!
Bodany, al orystyń qansha halyq
Kenelip jatpasa da sonsha jaryp,
Sen qusap buiyrmasy buttan ketip,
Kózinen otyrǵan joq qan-sor aǵyp.
Taýǵa da, tasqa da urǵan bul basymmen
Bul jaidy qansha oilandym,
qundasyń – men!
Dil-tegi jat halyqqa Sen, áiteýir,
Tamshydai joǵalmaisyń qumǵa sińgen!
Iledi kóshpelini meker-indet,
Shalýda balaq, bastan mekenińdi ot.
Keń dalań – búgin baǵyń,
erteń soryń,
Endi ony júre almaisyń jeke bilep!
Ortańa tigip jatyr albasty úiin,
Ońyshyp albastymen ońbas kúiiń.
Shyǵasyń ne de bolsa osy jolǵa,
Keshikseń ony da uǵar qalmas myiyń.
...Úsh qazaq bir tizginin qolǵa ustatsa, –
Qaiysty qiyp ketý bolmas qiyn!
Orysqa «odaq» qyldy – osy bailam,
Sóz estip, teperish jep ne shyǵaidan...
Narynda baýyrǵal joq, atynda aiyl,
Túzelip ketsin eldiń kóshi qaidan!
Pendeńdi saqta, Panam, kesir oidan,
Dalamnyń tósi – maidan,
esim – oiran!
Orystyń aranyna tyqty-aý aidap,
Qor bolǵan essiz elge esil ailam!
Qandyrǵan ashy jasqa, qundaq-elim,
Omanǵa(16) kepsi(17) salǵan bir bala edim.
Qoimaisyń kózge shuqyp sol isimdi,
Men qashan boryshymdy buldap edim?!
Basymnan ushar soidy baq-baiaban,
Sútińdi qaitsem seniń aqtai alam!
Men basqa jol tappadym,
ana-jurtym,
Ózińnen basqa meniń joq qoi anam.
Anasyn aranǵa aidar men emes em,
Túspese pirden – jarlyq,
Haqtan – aian!
Halyq pen Haqtan ózge qorǵanym joq,
Erteńi qaldy elimniń armanym bop.
Toqtaýdyń orynyna pátýaǵa,
Ketedi taǵymdy uryp ár zalym kep.
Syrtynan «El» – dep qoiý jalǵan indet,
Kórsetip júrgeni joq Arǵa qurmet.
Olardyń «El» degeni – óz urýy,
Shermende el qarǵa tamyr –
tarmaǵyń kóp!..
Kóp tentek kijinip júr,
menen buryn
Patshaǵa bodan bola almadym dep.
Iapyrmai, ordaly jurt, qoraly kóp
Birigip izdemeidi nege ádilet?
Baraq júr kúninde oilap qyryq pále,
Tynysyn taq jalmaǵan – ol ábilet!
Qazany qaraý oidyń qara júrek –
Tolqyn bop aram qany soǵady bet!
Shyǵardy taǵy shataq:
«Ábilqaiyr –
Hiýalyq kerýenimdi tonady!» – dep.
Subhanym, qolda – barym, kózde – imanym,
Ar edi jetelegen boz buidalym.
Bireýdiń kerýenin tonaý túgil,
Ózińe buiyrsyn de – óz jiǵanyń!
Alǵandai árbireýi Haqtan ámir,
Batpansyp keletini-ai baptana bir.
Bilmeidi elin árkim talaitynyn
Qalmasa handa – kie, taqta – qadir!..
Áýeli aldarqatyp tizgin berip,
Orystyń bulty shókti bizge irmelip.
Qazaqtyń myiyn sora bastady endi,
Basynda ár qorǵannyń quzǵyn bolyp.
Qamalyn qansha shaptym,
odan soń da
Buǵaýyn bodandyqtyń úzgim kelip!
Men basta:
«Bolam, – dep em, – odaǵyńda», –
Bar eken basqa piǵyl aranynda.
Dushpannyń elim jatyr bodanynda,
Mystannyń jerim jatyr tabanynda.
Ár jerde omyrylyp ordam qaldy,
Qýrylǵan jumyrtqadai taba-qumda...
Bas suqqan óz yrqymmen buǵalyqqa,
Joq syndy, bir qarasań, obalym da!
Bir qylmai úsh qazaqtyń Astanasyn,
Sen de bir aǵyp túsken tasqa jasyn.
Shaqqanda shaptan – taiaq,
qaqpanda – aiaq,
Bulqidy buǵalyqta – qasqa basym!..»
...Oiynyń osy jerge arty kelip
Irildi – ol da joldyń salty delik.
Qashan da muńǵa qurdas, oiǵa joldas
Júrgen er tántánai bop talqy kórip.
...Nazaryn jalǵyz buǵan tikken syndy
Qaraidy kún de búgin qantúlenip!
Oi-malta – er talmaityn ishki qorek,
Sol oi-dúr jónge salar isti demep.
...Bir zań bar jazylmaǵan tabiǵatta –
Qalai da kúshti jeńbek, tisti jemek.
Han kózi qantúktengen kúndi shalyp,
Esine Nepliýev(18) tústi kenet!..
«...Tumsyǵyn kókke shanshyp keregeli,
Shynynda, gýbernator ne dep edi? –
Turǵandai albastynyń astyn kórip,
Aspannan ne izdeidi osy nemeleri?!
Ǵarshydan jer jazýyn oqityndai,
Shirened shetterinen tóreleri.
Al myna Nepliýev – múldem zulym,
Ý qylyp juqtyrady tilmen zilin.
«Jat piǵyl», «baq qumar» dep patshasyna
Syrtymnan bilem dattap júrgendigin.
Oilama ana basty asqabaq dep,
Jatady zymiian oiy tasqa kóktep.
Osydan tórt jyl buryn ásker jiǵan –
Qazaqty túgel qyryp tastamaq bop!..
Qadamdy ol da, men de sanap bastyq,
Ańdystyq, tamyr túrttik, qabaq bastyq.
Qudaiǵa ne shara bar,
qoiǵan meni
Osyndai Ibilispen tabaqtas qyp!
Ne dedi ol? –
«... – Qazaǵyńnyń erý eli,
Tynǵan joq saharada serýeni.
Ushynyp qymyzyna arda halyq,
Isinip óz býyna semiredi.
Umytyp keshe bergen ýádesin,
Búgin kep maldy urlaidy jelidegi.
Qaitqan joq Rýsiia tutqyndary,
Tonalyp jatyr áli kerýeni.
Han taqsyr!
Túsinemiz qalai muny?
Qozǵap men otyrǵam joq talaiǵyny.
Áýeli ant berip ap, jalt berdińiz,
Qazaqtyń jetti soǵan bar aibyny...»
« – Men emes,
júrgen – sen, – dep, – sertin buzyp! –
Shart kettim sándi ordanyń kórkin buzyp. –
Qoia alman kózim tiri turǵanymda
Halqyma sóz túgili – jel tigizip!..»
Myrs etti gýbernator.
Kúldi nege?..
Nán jaiyn jelbezekten ildire me?!
Sabyrǵa shaqyrady eppen ǵana,
Sypaiy syrtqa syryn bildire me!
« – Han taqsyr, qalypsyńyz kóbeńsirep,
Sizge de sóz beremin men enshilep.
Sizderde qalai edi? –
«Handa qyryq
Kisiniń aqyly bar» demeýshi me ed!
O, sózdiń túsinemin sarynyna,
Halqynyń qasietine hany – mura.
Handa eger qyryq kisiniń bolsa aqyly,
Bar shyǵar sonsha adamnyń sabyry da!..
Sonymen, Edildegi qalmaqtardy
Áli de qoimadyńyz zarlatqandy.
Bodany Reseidiń ol da sizdei,
Qos bodan bermeý kerek qandy aqpardy.
Aqtaityn sóz tappadym qansha oilanyp,
Keýdeńiz ótkendi áli ańsaidy anyq.
Dúrlikken bashqurttarǵa «qoi» deý túgil,
Aldyńyz bardyńyz da han sailanyp!
Bodanda bolý kerek básik qylyq,
Antyna jatpaý kerek ashyp búlik.
Patshanyń pármeninsiz –
Orskige
Bir joly alypsyńyz basyp kirip!..
Naz edi shyqpai júrgen bul estegi,
Ózińiz – az halyqtyń mineskeri.
Aitpaqshy, birigip ap qontaishymen19
Júrsińiz taǵy kimmen kúreskeli?..
Já, jaqsy!
Keide osyndai talqymyz bar,
Tutpańyz talqymyzdyń artyna yzǵar.
Haqym joq Sizden jaýap alatynǵa,
Júrińiz adal bolyp Antyńyzǵa, al!..
Bas qosý rásimi iretinde,
Qoiatyn bizge qandai shartyńyz bar?..»
Túiilip jandaralǵa qaldym qarap,
Qudaidyń berýin-ai malǵunǵa baq.
Aitqyzbai kóńildegi kóp qyjyldy
Aqqaptal ketti taǵy aldymdy orap.
Otyrdym alqymyma zár keptele,
Ketkim kep jandaralǵa kár bop tóne!..
Shartymdy tyndy aitqyzyp, sózben sylap,
Qypyq bop aradaǵy Mámbet-tóre(20).
Kek saqtap qaitem buǵan kir kóńilmen,
Jel ortaq – taǵdyr ortaq irgeni úrgen.
Jan edi keshegi bir alasatta
Táýekel qaiyǵyna birge mingen.
Bolady endi qansha sarsań janym,
Haq biler – bizdi orystyń qansha aldaryn.
Keter de – kótermese jer oiylyp,
Shartymnyń artyp kettim bar salmaǵyn!
« – Júrgem joq men de, endeshe, qaza tilep,
Espesin sózderińnen tozaqy ilep...
Birinshi, Shyńǵys21 qalyp orynyna,
Qaitady Amanattan – Qojahmet(22)!
Ekinshi, bersin patsha jańa mandat,
Kim kepil shappasyna qara qalmaq?
Elek pen Syr boiyna, Túrkistanǵa –
Úsh qamal salyp bersin maǵan arnap.
Úshinshi, oilamańdar bas qamy dep,
Ol jerge men kirmesem, basqa kired. –
Qolyma mór basylǵan qaǵaz berip,
Qazaqtyń tanisyńdar – Bas hany dep!..
Ornaidy beibitshilik sonda ǵana
Osynaý alamandy sar dalada.
Qaitady sonda ǵana tutqyndaryń,
Jem bolmai búrge menen qandalaǵa.
Júredi kerýeniń emin-erkin,
Jýasyp qaltamandar ardan ada.
Syrlaspai Syban Dorjy – Nádir shahpen,
Taýyna tyǵylady jońǵar, ana.
Sarhadtan syǵalamai simsik qytai,
Qylady tirshiligin tar qalada.
Áitpese, bul tirliktiń baiany joq,
Kóp sózdiń biri bolad – sandalama!..»
«...Ózgerdi gýbernator neden kenet,
Bir túrli kútkendei me menen kómek?
Aqshańdap aspan kezip júrgen kózi
Tirelip turyp qaldy tereńge kep.
Arqamnan qaǵyp turyp qoshtap ketti,
Júrgen bir pirim qusap jelep-jebep».
« – Bolady!
Oryndaimyz shartyńyzdy!
Bas hannyń sendiredi Anty bizdi.
Patshamen kelisilgen bul jaiynda,
Tez baryp qýantyńyz halqyńyzdy!
Aqyry túsinistik, ýa, han taqsyr,
Asyrǵai, Qudai bizdiń dańqymyzdy!..»
«Oipyrmai, qalai boldy osy jaǵy? –
Janaryn Mámbet nege jasyrady?..
Kerdeńdep aspan tirep turǵan tóre,
Elbeńdep nege kenet bas urady?
Bir túrli ózgeris bar óńde barlyq,
Buzyldy ótpes ótkel pánde qarǵyp.
Qansha jyl ózek talyp kútken arman
Tóbeme shyǵyp ketti demde qarǵyp.
...Jańaǵy sybyrlaǵan jandaishaby
Patshadan ákeldi me, álde jarlyq?
Jolynda osy armannyń qurban bolǵam,
Osy arman – meni talai burǵan joldan.
Bir Alla uzaǵynan súiindirgei,
Baq ońai keted deýshi ed – jyldam qonǵan?..
Keýdemde saqtyq ta tur serek qulaq,
Áliptiń artyn baǵý kerek, biraq...
Top23 atyp «Bas han úshin» jeti márte,
Shyǵaryp saldy meni kóp atty – jat...»
...Qoshtasty gýbernator asqaq kúlip,
Sátti kún qaýyshýdy maqsat bilip.
Jandaral – qynaptaǵy kárli súńgi,
Talaidyń tańyn jyrtqan tas qaptyryp!..
Tevkelev áldeneni ymdaityndai,
Kózderin kókjiekke tastap turyp.
Aqyry aita almady ol, –
Nepliýev
Baraqqa jibergenin at shaptyryp...
...Han oiyn daýsy buzdy tóleńgittiń,
Qulaǵyn ketkendei me kereń ǵyp muń...
– Han iem!
Nieti buzyq bireýler tur...
Ne ún bul tamshysyndai tereń kúptiń?..
Qudai-aý, kimniń nieti buzylyp júr?
Buzbaq pa endi jetken qyzyǵyn bir?..
Han esin áreń jiyp aldy tetkip,
Qiialdyń jelge ushyryp úzigin kil.
...Baraq-aý – adyraiǵan mundar ana,
Perige joldas edi, jynǵa – jora...
Bes júzdei qol keledi jele-jortyp,
Minipti kileń baran, kil qaraǵa.
Qymtaǵan nietterin siyqtary-aý,
Qaraǵa tyǵylmasa, tún bola ma!
Keledi jortyp bári qara attynyń,
Taýǵa uryp kún barady qanap muryn...
Áiteke aityp edi-aý talai iret:
«Abai bol!
Jaý jolyqpas jaraqty kún –
Alǵyn dep júrer joldy qarap buryn...»
Osydan áldeneshe saǵat buryn
Ketip ed bi, batyry tarap qyryn.
Aidarly alamandy ertip júrmei,
Qalýyn, tóleńgitke qarap kúnim!..»
Ózegin tilip ótken ashy ókinish
Han bekip, aldy basyp sál aptyǵyn.
– Qashaiyq!
Qutylýǵa bar múmkindik,
Ketemiz adastyryp aldyn tún ǵyp...
Qasynda tóleńgiti tur bezektep...
«Bul netken, ýa, dúnie, tarǵyl tirlik?!
Sharshadym tarǵyldanǵan tirligińnen,
Párshamyn el qylam dep quldy kirgen.
Jumaqqa mensiz júrip jeter bolsań,
Jetińder, jarǵylasyp bir-birińmen!..»
Qarqyldap kúldi kenet Ábilqaiyr,
Qaharly qara tastai gúldi búrgen.
– Kim? Men be?!
Qashyp meni qatyn dep pe eń?! –
Ái, kápir, náiis edi zatyń netken!
Kóp qalmaq «qaldamandap» qaptaǵanda,
Jerimdi estip pe ediń qapym ketken?!
Myna itter sol qalmaqtan ulyq bolsa,
Han bolyp neǵyp júrmin,
hakim bop – men?!
Anadan ólmes bolyp jaralyp pa em?
Tez óshir byqsyq sózdi sanany úitken!
Atadan týǵanymda arshylan bop,
Qasham dep ant berip pe em baraq-itten!
Bul Baraq – baraq edi men biletin,
Sháýildep qaryny ashsa elge úretin...
Sálem ait arttaǵyǵa – men óldi dep,
Qaldyrmas – eldi jetim, kóldi jetim!
Sheiittik – Er mirasy týylǵannan,
Aq ólim, endi seniń keldi iretiń!..
Sol sátte qaptap berdi qap-qara bult,
Bir Sáýle qarsy atyldy – áppaq, aryq...
«Senderge ne jetpeidi, bozdaǵym-dap?..» –
Balaqqa boz bas seleý jatty oralyp.
Zaryna boz seleýdiń kim qarasyn! –
Báriniń basynda tur bir ǵana syn...
Búktúsip boz seleýler qaldy jatyp,
Bilgen soń bozdaǵynyń tyńdamasyn.
Soǵyldy Aq Sáýlege Qap-qara bult,
Barady bult etegi otqa oranyp.
Tańdaiy sur batbattyń taq-taq etti,
Iyqtan qandy jalap jatqan aǵyp...
Ar týy alty Alashtyń – esil eri,
Qaitaryp kóp naizany óshigedi.
Qazaqqa kótermegen qairan qolyn,
Baraqqa kóteredi osy joly!
Qudaiy jaratqanda dara ǵypty,
Daraǵa tap qylmapty sanaly ultty...
Ishqusa kúnderiniń óshin alyp,
Aq jasyn tilgilep júr qara bultty.
Shyn Baraq jolyqpaidy jolynda bir,
Kil baraq bir bóriniń sońynda júr.
Bular da júrip edi-aý janynda bir,
Shóp bolsa, – shalǵy tiip orylmaǵyr!
Orynyn bir Baraqtyń toltyra ma,
Shókelep kórge kómse onyn qazir!..
Ólkeiek jatyr tolqyn paraqtaǵan,
Qyr jatyr jylǵasy joq qan aqpaǵan.
Kenetten hannyń úni ketti úzilip:
«Qaidasyń, Baraq!
Baraq!
Baraq-taǵan!..»
Aq suńqar kóp qarǵaǵa qanat shaiqap
Shúigende...
aýnap ketti abat-baitaq.
Kózine Baraq endi túsken kezde,
Súrindi at...
Qoia berdi qanap paitaq...
...Jalǵyz han aldyrmai júr! –
Jan qysyldy,
Jalǵyz han – bult qamaǵan qarly shyń-dy.
Qarly shyń asqarymen aspandy uryp,
Silteidi naizaǵaiyn shalǵy syndy!..
Márttikti, adamdyqty jerlep tastap,
Ker atqa Syǵai(24) sultan saldy súńgi.
Súrindi at – súńgi kirip qyl maiqannan,
Iesin alyp ótken kil qaiqańnan.
«Atsyz er – qanatsyz qus!» – degen kim ed,
Túbinen keser me edi tildi aita alǵan!..
Súrindi at – jaýǵa iesin bir satpaǵan,
Aldy-artyn ótkel bermes qursapty aran.
«Sharam joq!
Qosh bol, iem!» – degen sózdi
Janary barady aityp burshaqtaǵan.
Súrindi at...
Sonda da han jyǵylmady,
Tús syndy álepaiym munyń bári.
«Baraq!» – dep aqyrady qaharly han,
Sańqyldap aq iyqtai tuǵyrdaǵy.
Bilmeimin, sodan keiin tyndy ma aspan? –
Qara tún kelip qaldy qyrdy basqan.
Syrymbet Bekbasuly syrt ainalyp,
Pań handy aibaltamen urdy bastan.
Jabylyp jalǵyz handy ańdarsha alyp,
Yryldap – bolyp jatyr arlan-shabyt.
Arystai keýdesine ólgen hannyń
Baraq júr qaita-qaita qanjar salyp.
Kún ketti qanǵa malyp ot qanatyn,
Qol ketti – bireý qylysh,
maqtady atyn...
Ar jaǵyn kóre almadym,
qara at qusap
Kisinep jelip júrdi –
qap-qara tún...
II bólim
Baraq sultan
«Bylai alǵanda, qyrǵyz-qaisaq handyǵy túk te emes, ol tek Ábilqaiyr syqyldy aqyldy adamdar bilegende ǵana kúshke ie».
I.I. Nepliýev.
1748 jyly han ólgennen bir ai keiin qyrkúiektegi jazbasynan.
«General myrza, Sizdiń menimen, iaki Baraq sultanmen, dos ekendigińizdi bizdiń qyrǵyz-qaisaqtar jaqsy biledi...»
1747 jyly 27 maýsymda I.I. Nepliýevke Baraq Tursynuly jazǵan hattan.
...Ordasyn tastap shyqty Iqandaǵy...
Degen ǵoi, «tanýshy ma ed it Allany», –
Atyna tynym bermed óristegi
Sarttardyń jer-timiski diqandary.
Aýyzyń qimyldasa jarnaq tólep,
Kileń bir qaiyrshysy sarnap keled.
Shydamai kóktem shyǵa jurt aýdaryp,
Ornyqty ýaqytsha Qarnaqqa kep.
Moiyl men sámbi taldyń arasyna
Ózine shatyr tikti arnap bólek.
Sońǵy kez aýyryp júr qany qysyp,
Shyǵady túnimenen janyp-ysyp...
Ketedi keide árneni sandyraqtap,
Oilaǵan isinen de jańylysyp.
Zilmaýyr bir salmaq bar eńsesinde,
Qaitqaly has jaýynyń qanyn iship.
Bári de bitkendei ed orailasyp,
Keiinnen bizar qyldy kóp oi basyp.
Aqyrǵan Ábilqaiyr elesinen
Bilmei júr qutylaryn qalai qashyp.
Degen oi:
«Óltirip em qaidan handy?» –
Bosatpai bara jatyr bailap jandy.
Qasynda dýyldaǵan alaman joq,
Azǵantai Qońyrat pen Naiman qaldy.
Eńsesin tastai almai ezgen zilin,
Esine túsiredi kezgen qyryn.
Qojasy –
qyryq myń úili Ór Naimannyń
Qyzyq shaq – bulbul ushty kózden búgin.
Kei-keide tún ishinde súzedi esik
Áláiim – ótken kúnniń júz elesi...
Qalmaqqa Ábilqaiyr sultanmenen
Aqyryp attanǵan shaq tize qosyp.
Kórmeitin Bas qolbasshy birin bólek,
Sóileitin tis ishine tilin bólep...
Tanytsań Ar jolynda bir osaldyq,
Al onda, sóz shyǵatyn – túbinde joq!
Kei túni qan saýyldap súldesinen
Turady:
«Baraq it-aý, munyń ne?..» – dep.
Qoiarǵa jer tappaidy janyn sonda,
Tynady júzin tósep jalyn shamǵa.
Turady bosaǵada Qandy Súlde,
Ketpeidi qabynsań da, qaǵynsań da.
Ái, báse, nálet edi-aý árýaǵy bar,
Urt minez, keide moiyny jarǵa jyǵar.
Násili tómen ata bolsa-daǵy,
Ketetin pysy basyp salmaǵy nar.
Bári sol – qara bastyń artyqtyǵy, –
Áýeli sońyna ertti tartyp muny.
Tiridei sózben týrap saldy birde,
Munyń bir bilinip qap tantyqtyǵy.
Sózinen qaýǵa tiip ketti me ushqyn,
Boldy da shyǵa keldi kekti miskin.
Syrtynan ór sultandy qyjyrtatyn
Tabyldy qatarynan kóp týystyń!..
Tek soǵan jol tiedi basty ustarda,
Tek sonyń shyǵady aty qas qysqanda...
Tas bailap júrek kózin soqyr yza,
Aqyry ainaldyrdy has dushpanǵa.
Nege odan otyrady, báse, tómen? –
Kelip pe ed aty qalyp básekeden?
Han Shyǵai25, uzyn oqty Ondan sultan26
Tómen dep kim aitypty – Ósekeden27?!
Qansha iret jaýdan keldi borbai talyp,
Sultannan júrdi bular soń baiqalyp.
Ataǵyn aspandatty el,
ata jaýyn
Jalǵyz-aq júrgendeiin sol qaitaryp.
Artyna tyǵylyp ap qatynynyń,
Sózderin qaperge almad ata ulynyń.
Bulardy, qajetsinse, qospai qoidy
Qasyna júndi balaq batyrynyń.
Turady syzdana kep kúlimsirep,
Ishimde ne jatqanyn uǵynshy dep.
Aqyry orystyń da tilin taýyp,
Bodanǵa ótip aldy birinshi bop!
Jegidei jybyrlaǵan jylymdaǵy,
Bir janǵa jeńil júk pe munyń bári?!.
Saqyldap shyǵar boldy aty estilse,
Ishtegi azý tisti yryldary.
Jem qylyp – uly murat, armanyn da,
Bir qasqyr ulyp jatyr ár qarynda.
...Ońasha qabyldaǵan Nepliýev,
Orysqa bodan bola barǵanynda.
Nán jaiyn uqpai qoidy aýlaýshynyń
Ýly jem bolatynyn qarmaǵynda...
Júz sommen janaryna ot kirgizip,
Jetken-di júregine jat til júzip!
Ainymas adal dos bop kórinip ed,
Jandaral – qylysh syilap,
at mingizip!
Bar pále, qarap tursa, sonda jatyr,
Sol edi ómirinde qonǵan aqyl, –
Ulyqqa bir ýáde berip qalǵan
Topshysyn qara qussha qomdap aqyr.
Baq taisa – kimniń iti qyryn ketped?
Súmeńdep túlki-baqty kim indetped?
Er satý, taqqa bola eldi satý –
Qazaqqa juǵyp edi uly indet bop.
...Sondaǵy qol alysqan ýádeniń
Túbine Baraq jetti!
Ulyq jetped!
Torlaǵan sary ala ulyq Áb jylan bop, –
Arty – ylań,
tili – kúmán,
aldy qandy ed.
Arbaǵan Baraqty da:
«Handy óltirseń,
Orynyna – Kishi júzge han qylam!» – dep.
Han qylmad, qandy qyldy jolyn munyń,
Taqtan da qashyq qyldy tórin búgin.
Er – árýaq, at týlaq bop,
júr buqpaqtap
Árkimniń tyǵylyp jep erýligin.
Dep kútken:
«Keldi kezim, týdy sátim»,
Atandy ainalǵanda «sýly-satym».
Dalanyń tistep tartyp tikeni de,
Bailap júr buiyrǵanǵa týmysh atyn.
Bul-daǵy bir qazaqqa belgili iri,
Búginde qashqynmen teń boldy quny.
«Adal dos» – qol alysqan gýbernator
Ketkendei kerek qylmai endi buny.
Batpaqqa osynshama batyrǵan ne? –
Shyrmap ap han árýaǵy jatyr ma, álde?
Airylyp bar abyroi-shárifinen,
Qalardai japa-jalǵyz aqyr dámde.
...Qynyna qaita salmai aq almasyn,
Shalmaq ed qaraǵaidyń manar basyn.
Ylaqsha ul men qyzyn túgel baýyzdap,
Ketpek ed otyn qylyp han Ordasyn!
Kóred te keleshektiń taqqan synyn,
Qasynda júrgende ázir qaptalshy myń –
Qyńsytyp at kótine salmaq edi,
Adaidyń Bopai degen aq qanshyǵyn!
«Átteń-ai, qalǵanyn-ai, murǵam bolmai!..» –
Kúizeled bar úmiti tul qalǵandai.
Záýzatyn túgel qyryp tastaǵanda,
Ordaǵa jyn bolar ma ed – bul han bolmai?!
Syqyldy tús – aian da, óńi – jalǵan,
Qaida endi sol kezdegi eli – qalǵan.
Byqyǵan qaraqalpaq qasynda edi,
Tistelep han-ordadan bólip alǵan.
Kórse de aldyn súirep, artyn shaptap,
Ordaǵa bergen basta Antyn saqtap:
«Qaraly han Ordasyn shappaimyz!..» – dep,
Jalaiyr turyp aldy tartynshaqtap.
Al endi, ana Bopai – zalym qanshyr
Qyńsylap baidan qalǵan taǵyn janshyr.
Jetipti:
«Qaida Baraq-qanisher-lep!» –
Sidigi «Qanisherdiń»28 – Ábilmansur29!
«Kieli aqqý qusty qanǵa malǵan
Baraqty jazala!..» – dep,
jandaraldan –
Tapsynyp talap kútip júr kórined,
Sandalǵan «Sabalaq»30 it jolǵa oralǵan!
Jolynyń bári jabyq, –
barar qaida?
Sytylyp shyǵyp keter tabar ma aila?
Belgili Jánibektiki! –
Kárin tógip
Ne bolǵan Bógenbai men Qabanbaiǵa!?
Aitpaqshy, shyqpaidy olar Abylaidan,
Qaitpaidy Abylaisyz ne «qudaidan»!
Saitandai sybyrlaǵan Buqary31 bar,
Sýyrǵan sóz qylshyǵyn sary maidan!
...Shatyrda jatyr Baraq – qara qurttai,
Shyǵa almai shyrmap alǵan qalyń oidan!
...Sodan soń bir sengeni Qazybek-ti32, –
Degende:
«Baraq Handy jazym etti»,
Jeti kún «quran-hatym» shyǵartypty,
Qasyna shaqyryp ap qaziretti.
«Jan-Alla-ai, bes tógildi-aý bettiń ary,
Sarhadtan kápirdiń shyn ótti ylańy.
Bárine jeti jurttyń jaýap bergen
Sol edi – qazaqtyń eń tekti hany!
Qiǵyzǵan óz qolyńmen óz basyńdy
Bir Kúsh bar!
Abailańdar!» – depti kári.
«Jan-jaqqa júrgeisińder qaraǵyshtap,
Dalańa tóndi bilem jańa qyspaq?!
Orys pen Qytaiyńnyń piǵyly – aran,
Kún týdy qandy aranda jan alyspaq...
Ózińe shyn ulyńdy qurtqyzad ta,
Ózine paidalysyn qalady ustap!..
Umytpa Ábilqaiyr – armandy erdi!
Baspaǵan begzat edi jalǵan joldy.
Qazaqtyń qam-qaiǵysyn qapysyz jep,
Sol edi shegarańa salǵan belgi.
Qaitaryp qazaǵyna berip edi-aý
Baiaǵy Haq-Nazardan qalǵan jerdi.
Sálem de, anaý álgi Baraǵyńa,
Aqyry jetken eken talabyna.
Qazaǵy qyl kópirde turǵan kezde,
Jarmasyp júre bersin jaraǵyna.
Uzamai aq jazasyn berer Alla,
Qazaqtan buryn túser – aranyna!..»
Bi sózi qaryp ketti qaq súiegin,
Bul endi degeni ǵoi:
«Tapsyn ólim!..»
Sultanda súiek bar da – júrek joq ed,
Qaqqylap jatyp qaldy atsha iegin.
Súiegi sýyǵanda panalap júr
Sońǵy kez sarttan alǵan naqsúierin.
...Baraqtyń tas tigendei tynysh kógi,
Quiqadai ot jalaǵan byrysty óńi.
Oilaǵan kóp qiialy opat bolyp,
Ainalyp bara jatyr bul is keri.
Qarǵapty estigende úisin Tóle33 –
Táshkenniń jońǵar qoiǵan Ulysbegi!
Bul iste bitpeitin bir bylyq bardai, –
Al myna Tóleniki qylyq qandai? –
Óziniń ámirshisi – Sar Mánjini34
Qolymen óltirgenin umytqandai.
...Otyrdy tóseginde turyp Baraq,
Toqpaqtai judyryqpen uryp mańdai!
...Jurttikin «erlik» deidi handy óltirse,
Munykin...
Al uǵyp kór, –
ǵuryp qandai!?
Qaitedi?..
Baraq edi qasqyr-nesip,
Ózi de jýytpaityn dástúrge shyq.
Sol dástúr ózine aqyr tuzaq boldy,
Sheshpese dos-jaranmen bas birlesip.
Qudasy, qurmalasy – Batyrmenen
Munyń da jolyn tapty máshhúrlesip.
Sol jolǵa shashyldy – mal,
shashyldy – hat,
Syrt kózge ish piǵylyn jasyrdy jat.
Sot qurdy óz ústinen Baraq, sóitip,
Úsh júzden jeti bidiń basyn qurap.
Qundyger Baraq sultan qylyshy – qan,
Airylsyn ólmei nege yrysynan!
«Qyzymnyń qalyń malyn tonady!» – dep,
Pana izdep «Jeti jarǵy» buryshynan...
Bul «sottyń» aiyrmasy – jeti bi de
Ózi men Batyr sultan ulysynan!
Qozanai, Oljabai men Qarótegi,
Syrlybai, biri Atalyq Mámet edi.
«Sot» qurǵan jeti bidiń arasynda
Belgisiz ekeýi bar jáne tegi.
Bul «sotta» sóz timedi ǵalymǵa arly,
Kelege paidakúnem zalymdy aldy.
...Tonatty Ábilqaiyr beisharaǵa,
Shyqpaǵan Hiýadan qalyńmaldy...
Shapshymas bulai qylyp shiderli at tap,
Shapshydy shariǵattan kileń betpaq.
Kieli aiat penen súre orynyna,
Júrgender aiqai menen súren jattap –
Qapyda han óltirgen qaraqshyny
«Dúniesi tonalǵan!» – dep jiberdi aqtap.
«Aq!» – degen berilgen soń óktem buiryq,
Qara attai Baraq ketti tepken quiryq.
Bul qyrda opat tapty tuńǵysh iret –
Maiqy bi, Qaiǵy Asannan jetken Bilik!
Sebebi ótken kúnniń shalasynda,
Saldaryn búgingiden tabasyń da!..
Zańdasty BASTY QYLMYS ALǴASh IRET
Qazaqtyń qasiretti dalasynda!
El qanyn sordy «biler» qandala bop,
Tapqanda aq sóileitin pań dala mert.
Mert qylyp qansha Arysty sodan beri,
Aqtalyp ketip jatyr san qara bet.
Shalǵaiyn juldyz jyrtyp, it tartqylap,
Ai beti kórinedi qan-dala bop.
Bult jyrtyq –
juldyz-buta basyndaǵy –
Shyn biler sheship ketken mandala35 ma ed?..
Álqissa, qalǵan jan em sózde basym,
Qyz bala kiná taqpas, bozbala syn.
Oqyrman, ókpelemes:
«Sóz Iesi
Orynsyz tyqpalad, – dep, – kózǵarasyn!...»
Ketken-di ózin, sóitip, aqtap alyp,
«Ersiń!» – dep ózeýresken jatqa nanyp...
Qashyp júr sońǵy kezde tynyshy ábden,
Kóp qarǵys jatyr ma, álde Haqqa daryp.
Tún bolsa, han Súldesi keled jetip,
Baiaǵy Aq Sáýledei – áppaq, aryq...
Baraqqa zil qaiǵynyń batqany anyq,
Aram qan dil uiasyn qap-qara ǵyp.
Ordasy ańyrap tur mola qusap,
Qorda edi jatqan keshe kóp qamalyp.
Shyǵaryp tynǵan elge aqyr shurqan –
Baraqqa baspana bop shatyr tur pań.
...Sózin júr sońǵy kezde júre tyńdap
Syrǵaqtap bar sengeni – Batyr sultan.
Ei, Baraq, eń áýelde aqsamai bas,
Aqsasań, – jaryń da jat qapshaǵai qas!
Jer-qiian, kók-saýranǵa syimaituǵyn
Sharadai bolyp barad shaqshadai bas.
...Manaǵy tóleńgittiń sandyraǵy
Oilaryn odan saiyn dal qylady.
Qyz berip Syban Dorjy qontaishyǵa,
Kep jatqan kórinedi han Nuraly36.
Tym-tyrys jatyp aldy orys tarap,
Barǵan-dy jońǵarǵa da qonys qarap...
Ái, báse, Syban Dorjy osy joly
Sóilespei qoiyp edi-aý teris qarap.
Qurǵandai endi buǵan qyspaqty el bop,
Alypty jaý kúshigi tisqaqty er bop.
Qontaishy kúieýine Nuraly han:
«Baraqty, – jatyr deidi, – ustap ber!» – dep.
Oipyrmai, qaidan qazar erteń indi? –
Boldy ǵoi aspan – aia, jer – tebingi.
Qaitaryp ákeletin Qudai qaida,
Baiaǵy qoi bastaǵan serke-kúndi?!
Talǵamai tabystyrǵan ury-kúshpen
Qarǵaidy sol bir qara kúnin ishten.
Bilmegen qalai buryn –
bal eken ǵoi,
Qara sý qazaǵyńmen kúlip ishken?!
Áýelde «qoi-qoittaǵan!» jyndygúlik
Tobyrdy ketse-aý, shirkin, úrgin uryp.
«Nazary Kóktiń oǵan túsken» deýshi ed,
Nem bar ed, Qudai súigen Qulǵa urynyp?!
...Men endi qaida baryp jyrtaiyn bet?..
Shyn pále tónip keled qurtaiyn dep!
Aranǵa meni jalǵyz aidap salyp,
Kóp teksiz ketti quryp zym-qaiym bop!
...Shynymen, myna sharýa qyryn ketti,
Sońymnan qýǵan tajal shyn indetti. –
«Jylyna han ákemniń sadaqa!» – dep,
Eraly baýyzdapty Syrymbetti37.
Eken ǵoi bul dalanyń tóri – túnek...
Abylai jel beripti peri-tilek.
Nurpannan sálem aityp jiberipti:
«Kelesi kezek, Baraq, seniki!» – dep.
Isteidi myna derttiń ne sharasyn?
Bozdasyn boz ingen-oi, boshalasyn!..
...Qoi, bolmas!
Erteń jetip jyǵylaiyn,
Bopaidyń bozdai qushyp bosaǵasyn!..
Kóp bolsa el, kúler:
«Baraq sasty!» – desip,
E, meili!
Alsyn baqty basqa úlesip...
Aqyldy ed, –
qaiǵy qansha qamaǵanmen
Usynǵan ala qoimas basty kesip?!..
...Qashqandai bóri-ýaiym árige ulyp
Oqystan qoia berdi qany jylyp.
Bailamyn bekitkende –
bosaǵadan
Boz Súlde kele jatty taǵy kirip...
III bólim
Bopai hanym
«Bizdiń qaiǵymyzdy toqtatatyn eshbir dári joq. Laýlaǵan órtti sý sóndirer. Al meniń júregimniń jalyny sýdyń ózin órtep jibererdei...»
Súiindikqyzy Bopai hanymnyń Orynbor general-gýbernatory I.I. Nepliýevke jazǵan talap-aryzynan.
Qara kiiz aǵardy aqyr,
Jel synyp, bitipti eptep samalǵa til.
Kókteýge keshe ǵana kóship qonǵan
Jyǵylmai qara týy Han-Orda tur.
Han-Orda.
Orda degen aty ǵana,
Ordasyn otyn qylǵan náti qara...
Orynsyz kúlki estilse balalardan,
Úlkender jóneledi zekip ala.
Bir tylsym muń jailaǵan uly Ordany,
Tógilgen ózen synap – munardaǵy.
Qaiǵysyn qazaly eldiń qaza qylyp,
Kóp jylqy kisineidi qynardaǵy.
Ordany zil qaiǵy tur shókeletken,
Zil qaiǵy – zilzaladai tóten ótken.
Jyrtýdan qorqatyndai muń-perdesin,
Jolaýshy eppen kelip, ketedi eppen.
Baiaý kel, árýaq syila, qatty kelmei!
Jaiaý kel, handy syila, atty kelmei!..
Qudaiy taqty berip, baqty bermei,
Orda tur alpys basty – aq digerdei!
Kótergen kókjiekten kún iegin,
Saǵynǵan qustar kepti jyly úiegin.
Jutyp tur bar dybysty qaraly Orda,
Tili uiyp qalǵan syndy dúnieniń...
Baladai shyǵynbaiyq shetke qashyp,
Jigitpiz jer ortadan ketken asyp, –
Eneiik elmen birge endi biz de,
Esigin qaraly úidiń eppen ashyp...
Aq Orda – aq aidyn-dy nury janǵan,
Búginde syry kóship, syny qalǵan.
Tepkende qaraǵus-tún – tiri qalǵan
Aidynda aqqý otyr synyq-arman...
Keriled kúldirmamai keregede,
Tógiled syrdyrmaq-ai tegenege.
Sýrylǵan qynabynan qylaby qan
Aǵinaq aqshiiady nemenege?..
Biz de oǵan qaradyq pa erkimizben? –
Qan-sáýle aparmap pa ed ertip izben!..
Julynǵan dándákýi, oqshantaiy
Deńment tur – toǵasynan short úzilgen.
Áldekim áldeqaidan yńyrsydy...
Belgisiz bolyp qaldy munyń syry...
Úmittiń lypasyndai ydyraǵan
Aq saýyt – dal-dul bolǵan shyǵyrshyǵy.
Kóz jalmar kepiet bar asasynda,
Iegińdi eppen kóter, bas asyrma!..
Baiaǵy qandy paitaq tyǵylyp tur
Altyn táj, aiyrqalpaq tasasynda.
Gúrzi tur – turysyna yrza bolmai,
Mańaida qol joq, biraq gúrzi alardai.
Qalypty búkireiip buqar-sadaq,
Belimdi kettim be dep bir jaza almai!
Tutynǵan barlyǵy da hannyń múlki,
Qozady kórgennen-aq jannyń qurty.
Ilingen aibalta tur saǵanaqqa,
Syqyldy qulyptalǵan taǵdyr kilti.
Bári de tanytady sartap qalyp,
Kún juqqan kóleńkeler sál tattanyp...
Ishtegi kóp jihazdy kótere almai,
Turǵandai shatqaiaqtap shantaq talyp.
Kúllisi habar bered aýǵan baqtan,
Aq kóilek – kermeqapta aýnap jatqan...
Qara ojaý syǵalaidy aiaqbaýdan,
Sýsaǵan san eringe saýmal jaqqan...
Qydyrmai bosaǵada, tórge ótelik,
Han múlkin taýysar ma pende terip!..
Aldymda adyra qalǵan taq tur eken,
Ǵaiyptan ákelgendei jel kóterip!..
Aldymda altyndalǵan taq tur eken,
Qasynda iesi joq baq tul eken.
Qaraidy jer oshaqtai úńireiip –
Talaidyń kózin jutqan tátti meken!..
Qaǵardai «iem qaida?» – dep qanatyn jai,
Shegindim taq qasynda qala turmai.
Taq qaldy tórt taǵandap –
sál shydasań,
Sońynan iesiniń shabatyndai!
Iapyrmai, ainalaǵa abai qylmai,
Qaraǵam han Ordasyn qalai qyńbai?..
Es jisam... tur ekenmin orda ishinde
Tolqynyn munar japqan aq aidyndai.
Tolqynda – synyq qanat qaraly qý,
Dese de seri-samal:
«Sanany jý!» –
Qymtaidy qaýyrsynyn qaita-qaita,
Kórgendei kóktemniń de samalyn – ý.
Qara qý – appaq Bopai aidyndaǵy,
Súimeidi qaiǵy urǵaly qai qurmany...
Kúni joq kóńil-kózden muń qurǵaǵan,
Qazaqtyń has arysyn bai qylǵaly.
...Bozbulaý – bozdaidy da otyrady,
Boz maia – boz narynan airylǵaly!..
...Taiandy eki jylǵa han ólgeli,
Jaqsylar keldi-ketti ár eldegi...
Túgen bek, jiylsa da bálen begi,
Suiylyp sala bered sálemderi.
«Baraqty ustai almai júr kórined!..» –
Osy da bolar elge dálel me edi?..
«Óldi!» – dep ot urǵanda nege qalǵan?
Keýdeden ushpai qapty kóbelek-jan!
Bekitip qanattaryn ketti keiin:
«Iemniń kegin alam!» – degen arman!
Dúnie kúl bop ketken jaý soqqannan,
Jan tamyp súńgi muzdai saýsaqtardan.
Sezdi de han joqshysy ózi ekenin,
Qataitty qabyrǵasyn qaýsap qalǵan!
...Qyzy edi tentek eldiń – Adai degen,
Týǵyzǵan temirjulyn talai beren.
Tuqymy «kók naizaly Tabynaidyń»38 –
Árýaǵyn Er Súiindik – qalai der eń!..
Erke ósti bes bóriniń ortasynda
Eki qyz – ápekesi Qanai menen.
Keń Ústirt – qula maidan, jan-jaǵy sor,
Jantaǵy – sýǵa qanyq, qańbaǵy – shól...
«Qyzymdy berem «Bara báibishege!»39 –
Dep batyr otyratyn, – armany sol.
Aqyry oryndaldy sol armany,
Qudaidan shyn tileseń, bolar-daǵy...
Mertikken Ábilqaiyr tap bolyp ed
Júrgende ańdy qýyp sonardaǵy.
Tastaǵan it-qiiannyń jotasyna iz
Meimanǵa (mal joq bolsa) et asyńyz!..
Jary ólgen jalǵyzsúrei jadaýkóktiń
Mertigin salyp bergen «otashy qyz»...
«Otashy» – Bopai edi osy otyrǵan,
Sonymen áke armany qosa tynǵan!..
Ketken-di hanǵa «Bara báibishe» bop,
Airylyp «han» degende es-aqyldan!
Esinen sol han múlde ketti aiyryp,
Tóbeden Kóktiń Miri oqtai uryp!..
...Qumaidai Ai búgilip aidyn-nurda,
Ordada ózi otyrad jatpai ulyp...
Masqara – osy Bopai basymenen
Baraqtan ala almaýy kek qaiyryp!
Talpidy qaraly qý – esil kóńil!
Belgisiz, qaida jetpek kesimdi ómir?!
«Sheshinseń, sýǵa qarǵy! –
Sheshinbe bir!» –
Deitini er ákeniń esinde júr.
...Qara qý qanattaryn jidy kenet,
Qaq kúmis qabaqtaryn túidi kenet –
Kelgendei kesip túser sheshimge bir!..
...Endi ishke Ádil sultan40 quiyn-kekil,
«Otaýǵa ie bolar» kúiinde tur.
Kóńilin aýlaǵaly kelgeni ǵoi,
Oinamaq – «Han-talapai», «Úiirmekil!».
Hanymnyń kóńili kenet ketti bosap,
Kózinen qara attyly ótti jasaq...
«Bolar ma budan asqan «han-talapai»? –
Úiirip quiyn tur ǵoi kókti qashap!..»
– Qaraǵym, oiyn bitti!
Jelide – nar,
Jetekke al, naǵashyńnyń eline bar!..
Shógermei turǵan kúii shalyp jiber,
Qany aǵyp kete barsyn jónine mal...
«Osyndai sálem aitty! – dep qaityp ket, –
Oq tigen júregine óli maral!..»
Sózine sheshesiniń bek túsinip,
Oqsha ushyp Ádil sultan ketti shyǵyp.
«Kún shalǵan munar basyn bol báiterek,
Tamyryn muz jalaǵan kekti shybyq!..»
Qaqtalyp kerimsalǵa, beti kúnge,
Oraldy Ádil sultan jeti kúnde.
Barlyǵyn aitqanynyń oryndapty,
Qan, shyrysh juǵyp qapty kekilinde.
Aidynǵa jas tamyzbai móldiretip,
Birjola býdy Bopai beldi bekip...
Shańy óshpei Ádil-jannyń kókjiekten,
Tórkini aiǵyr top bop keldi jetip!
Maýyǵyn basyp ábden jylaǵasyn,
Saqtaýly qazanǵa sap sybaǵasyn,
Topbasy – Sanazarǵa41 kózin qadap,
Aqtardy Bopai hanym muń-azasyn:
– Jazasyn tarttyra almai el jaýynyń,
Qorlyqpen barady ótip myna jasym.
Senderge jaýshy saldym,
budan ári
Belgili bolǵannan soń shydamasym!
Bas ketip, buzar soidy eldi qortyq,
Qasiret – basymyzǵa tóndi Qorqyt.
«Qyrsyǵy mansabyma tie me?» – dep,
Bastaryn kótermeidi shendi qorqyp.
«Kúnnen soń – Ai ne bolar?» – demeýshi me ed,
Aq Orda eńse ketip boldy mortyq.
Eri joq eldi oiatar uran salyp,
Bermeseń aýyzyna zyban42 salyp.
Basyna Ai sáýlesin sálde qylǵan
Asqar taý – óldi basyn munar shalyp.
Tóre júr ar-uiatyn murtqa taǵyp,
Biler júr jamiǵatyn urtqa tańyp...
Joǵaltyp qazanatyn tai júgirtken,
Qulatqan Azamatyn jurt ta talyq...
Oiasyz ókpelersiń erge nesin –
Qatynnyń qasietin bermegesin?!
Ortańnan oiyp dushpan jalmai berse,
Qulamai toqtar ma eken kórge kóshiń?!
...Bar pále ana jaýyz jandaraldan,
Kóziniń qarashyǵy qanǵa oranǵan.
Barlyǵy maǵan qazir málim boldy:
Baraq-it – janalǵyshy jaldap alǵan!
Elimde bolam dep pe em sonsha beibaq? –
Qyla almai ótkenim be qorsha qairat!
Bolam ba qarsha beibaq ot basynda,
Qalam ba boq qasynda malsha jairap?!
Birine jandy jaýap qatpai otyr,
Qansha iret talap berdim, ersal ailap43.
Bári sol jandaraldan! –
Taǵy da aitam,
Qaǵyp júr bultalaqtap áli qaiqań.
«Jazasyn qylmyskerdiń tarttyr!» – degen,
Jaýabyn ala almai tur Abylai han!
Tek qana sol baladan dámelimin,
Oǵan da bermeidi erik báleli jyn.
Patshanyń adamdary tantyp ketti,
Ózinshe teksergen bop «Han ólimin».
Airylǵan men bir shybyq shynarynan,
Qaiǵynyń kóz ashpaǵan munarynan.
Kúninen sharasyzdyń berip júr ǵoi
Qalmaqqa qaryndasyn Nuraly-jan.
Órisin taryltpaq qoi anaý ittiń,
Qolǵa kep turýshy ed dep – buǵy aryǵan.
Qolyma qaidan tolyq tisin aqpar? –
Sonda da jetip jatad isi hattar.
«Sot» quryp, Baraqty aqtap jiberipti,
Ózderi tańdap alǵan bi-symaqtar!
Aǵalar!
Baýyrlarym!
Qaraqtarym! –
Janymnyń aýyrǵanyn qanatqanym!
Atamyz Nurdan óngen el edik qoi,
Shynymen, qalarmysyń qarap báriń?..
Han Iem – qara túnde ushqan jebe ed,
Halqyna izdep edi tystan qorek...
Bas hany bul qazaqtyń qunsyz ketse,
Oilaidy biz haqynda dushpan ne dep?..
Ibilis otanyma tor qurǵasyn,
Órt boldy kózdiń jasy kól qylǵasyn.
Qańǵyryp bassyz aiaq qaida barar,
Kez-kelgen baraq alsa Eldiń Basyn?!.»
...Aq Bopai osydan soń qaldy sulyq,
Órtinen kókireginiń jan qysylyp.
Bajailap ainalasyn alǵannan soń
Sanazar sóilep ketti alǵa usynyp:
– Bul qorlyq jandy úsitken kúieli muz,
Saqyldap qoia bered iegimiz.
Ózińnen bir isharat bola ma dep,
Syrqyrap júr ed kópten súiegimiz.
Júr eken Baraq ábden tantyqtanyp,
Parany biden qalǵan sarqytqa alyp.
Ǵadalat tappai qaitty keshe kúzde,
Jieniń – myna otyrǵan Qarpyq44 baryp.
Otyrmyz bolyp búgin has qarabaq,
Bet te joq sóz aitatyn dosqa qarap.
«Sen, Adai, malyńdy baq!
Handa neń bar?!» –
Dep muny jiberipti masqaralap!
Tanaýlap qara bas qurt atqaqtaǵan,
Ibilis – kisilikten baq tappaǵan
Barady bastan qarǵyp –
el ek jaýdy
Bas túgil, baqaiynan attatpaǵan!
Bilemiz, ketip barad haramǵa eseń,
Esemiz ol bizdiń de – oǵan da sen!
Bar Adai – búgin seniń qurmaldyǵyń,
Jolyńa sadaqaǵa shalam deseń!
Júrýshi ek mártebe ǵyp esimińdi,
Ýdy da birge ishemiz osy kúngi!
Biz daiyn – ǵarasatqa salsań da aidap,
Bopai-jan, óziń baila kesimińdi!»
...Qaýsatyp bar úmitin soqqy soǵyp,
Qansha arman moiyl kózde ketti sónip...
Kóterip kózin hanym,
antalaǵan
Apaitós baýyrlaryn ótti sholyp.
Buldyrap júre berdi kóz aldy sát...
Hanyna qaitqan kúni mazardy sap –
Osyndai sezim urǵan,
qinalǵanda –
Kók barqyn eldi kórip – jazar qushaq.
...Er Shotan, Arǵynbai men Aibas, Qonai –
Tez tetkip, shemendenip sazardy sát.
Tyrtyqtan saý jeri joq tórt sheri otyr
Bastary segiz bilik qazan qusap...
Suńq etti qaraly aqqý...
han ólgeli
Kirpikten jas tógý-tin bar ermegi...
Jóneldi qyzyl nurdy toqyp ala,
Aq júzdiń izderi óshken ár-órnegi.
...Otyrdy aq málike keiipke enip,
Pirleri jiylǵandai álemdegi.
Táýbe aitty:
«Ainalamda bular barda
Dushpan it muqatar, – dep, – bálem, meni!..»
– Endeshe, tart, Baraqqa Qarnaqtaǵy!
Orystyń asyrandy qan-qaqpany –
Oiymen aran qazyp jatqan shyǵar,
Taǵy bir beikúnáni zarlatqaly.
Moiynǵa júktemeisiń haram qanyn,
Kelgen soń aitasyńdar maǵan bárin!
Ul-qyzyn jazym qylyp júre kórmeń,
Ashylyp sheri minez arandaryń!
Qolynda bir Allanyń – erki kimniń,
Senderge Ar-týystyń sertin ildim.
Tóreniń qanyn artyp moiynyńa,
Qoia alman qolyn bylǵap tórkinimniń!
Bezgeni belgili ǵoi maza menen,
Qaiǵydan osy joly tazarar em. –
Jasalmaý úshin mundai qandy qylmys,
Eshkim de estimegen jaza berem!
Ai, Shotan!
Saǵan aitam! –
Ot qaptyryp,
Kúl-kómesh bosaǵasyn attap kirip,
Jaýyńdy tabanǵa sap taptap turyp,
Aitarsyń – aitaryńdy qaqtap-tilip!
Tájin al, eń áýeli, basyndaǵy,
Kisesin ketpe umytyp qasyndaǵy.
Asasyn, bes qarýyn túgel sypyr,
Mórin al saýsaǵynyń tasyndaǵy!
Sodan soń birjolata «aqtalap» ket, –
Kórinsin qara júzi aq ta kók bop, –
Kúzep al iektegi qurym qylyn,
Kúzelgen qala barsyn qatpa kórt bop!
Ár istiń usyly men ushyǵy bar,
Jaqynǵa sabaq bolsyn, jatqa mektep!
Urǵanda tóbesinen salmaqtap kek,
Jatsyn bir aram qanyn talmap kókbet.
Quny joq qaýǵa qurly jurtta qalǵan
Kállasyn ustaramen shańbaqtap ket!
Baqyrash kótere almas qazan júgin,
Degenmen, ketpes osy jazam qyryn;
Qatynnan aiyrmasy qalmaý úshin,
Til – eki qulaǵynyń azandyǵyn45!
Hanymdyq belgisin al qatynynyń,
Órgizip júrmesi úshin taqymy jyn!
Tanysyn er qolynan sapy qunyn,
Jylandai jynǵa oralǵan bapy-burym!
Tulparyn taisha kúzep tuldarsyńdar,
Tilińder týyrlyǵyn shatyrynyń!
Sodan soń kórip aldyq bolǵan isin,
Tigizgen osy bolsyn qolǵabysyń...
Bul bánim neshe túngi tolǵanysym,
Aitaiyn, álgilerdiń men mánisin.
Janardyń jastyq kýá jasy qalǵan,
Osy-dir basymdaǵy asyl arman...
Tóreniń tórindegi tájin alsań, –
Myń ese jeńil odan –
basyn alǵan!
Kóz jasym órter onyń ot bop kórin,
Úrkiter keýdesinen kók kepterin...
Kisesin belindegi sheship alý, –
«Belińdi syndyrǵanym!» – dep ketkeniń!
Bári bir – satqynyń ne, jendetiń ne! –
Bári de túptiń-túbi elge túrme...
Airylsań, Asań menen Bes qarýdan,
Eshkimge bola almaisyń – er de, pir de!
Myna bir kúlbettengen óńsiz jalǵan
Jarańdy qanatpai ma eń syzdanǵan?..
Satqynnyń haqysy joq mór ustaýǵa,
Mórsiz han – múrdemen teń kórsiz qalǵan!
Derttengen kúnderimde kirmei maza,
Sert bergem:
«Jiberem, – dep, – zildei qaza!..»
Tóreni óz tórinde kúzeý degen,
Aqtalap jibergenmen birdei jaza!
Ylaiyq jazany izdep neshe bir kún,
Sanamdy qiialymmen kósedim myń...
Hanymnyń belgilerin alyp ketseń:
«Qojasy – men, – degeniń, – tósegińniń!»
Ar jaǵy ózderińe málim shyǵar,
Bala emes túbijiktep bárin surar.
Úlgi uryp alty Alashtyń balasyna,
Kún týdy jezdeńizdiń Aryn surar!..
– Al endi, sóz qylamyz nemeneni? –
Osymen áńgimeni shegereli...
«Allaǵa – táýekel!» – dep hareket qyl,
Tegelen46 jelep júrgei tóbedegi!..
Abyzy Átembektiń47 tókpek qaǵyp,
Erlerge berdi bata – ot bop qaryp!..
Er Shotan, Arǵynbai men Aibas, Qonai
Belge uryp bes qarýyn ketti attanyp...
IV bólim
Kek alý
...Qasyna batyr Jary Shotan ergen...
Murat Móńkeuly
...Salmapty esigine Qarnaq «qulyp» –
Oraldy Aibas jaidy barlap bilip:
– Inshalla, – dep qoiady, – sátin salsa,
Baraqqa ketem búgin qan qaptyryp!
Saq eken elden úrkip qashqan zalym,
Kúzet bar – shyqqansha ábden aspanǵa kún.
Dildanyń teń jartysyn asattym da,
Baraqtyń satyp aldym – Bas jandaryn48.
Qasynda kim júrgenin tóre bilmed,
«Satqynǵa – jutqyn úiir» degeniń kep.
Altynnyń qaq jarymyn alyp qaittym,
«Qalǵanyn is bitkesin beremin!» – dep.
Az dep pe eń han óltirgen osy beinet?! –
Sanasy sarsańdanyp, esin oi jep,
Aiqailap shyǵad deidi túnimenen –
Ózi ábden júr kórined qosúrei bop!
Qaittym men barlyq jaiǵa surap qanyp,
Uiqyǵa ketkende ábden qyrat talyp –
Tyn úshin Bas jandardyń ózi kelip,
Kúzetti áketedi jyraqqa alyp...
...Mán-jaidy Aibas otyr baiandaǵan,
Jerleri úlken toǵai aialdaǵan.
Qulpyryp ketken dúnie kúreńdenip,
Jaqqandai shigildik kep boianǵa qan.
Manaýrap qulankóde oianbaǵan,
Myńbasqa aitqyzady qoiandaq án.
Sýdaǵy beinesine bas shaiqap tur,
Aq qaiyń has sulýdai boianbaǵan.
Taspashóp saýsaǵymen gúldi mytyp,
Asyldy kekirege qyldyǵytyq.
Tabiǵat úrgin-súrgin kúndi umytyp,
Aspan tur kók ańqyǵan úndi jutyp.
Daiarlap at-jaraǵyn bolar kepke,
Tórt batyr qaldy otyryp túndi kútip...
Kekilin nur-saýsaqpen kóterdi baq,
Sán-dáýren... bulbul qimai óter jylap.
Dybysty jibermeidi keter jyraq –
Saiqy-sai, bedeý-bel men meker-qyrat.
Soqpaqty súirep kóne Júinek-tóbe,
Jatty aǵyp irektele Shekerbulaq.
...Kútken tún, ázer-alda, ol da keldi,
Juldyz-kóz kók kepter bop qolǵa qondy.
Qusjoly – ai toǵaly deńment belbeý,
Tún-dúnie bosatqandai zorǵa beldi.
Ai-toǵa ot shashqandai shatyrlarǵa,
Shoq ushyp – murataly49 «ah» urǵanda...
Eppenen jyljyp berdi batyrlar da,
Qumyr qus jeti márte shaqyrǵanda.
Kelgendei bul sharýaǵa aqyr utyr,
Jymypty jer túbine aqyly qul...
Bailanyp sámbi talǵa qara arǵymaq,
Baraqtyń sándep tikken shatyry tur.
...Hanymy qoiǵan búgin shatyrda qap,
Ketedi jandy kúizep «ah» urǵany-aq.
Kúrektei qoiý saqal túndi tirep,
Shalqalap hantaqtada jatyr Baraq.
Tynardai aqyr qamap essiz úrei,
Sanasy san elesti sapyrmalap...
«Bopaiǵa keshý surap barsam», – degen
Bailamy bergen kezde... aqylǵa – dát...
Boz Súlde... kele jatty taǵy kirip...
Tyǵyldy qoiynyna hanymy kúrt.
Óshirip hanym únin jaǵyna uryp,
Jan-jaǵyn qarmai berdi háli quryp.
...Boz Súlde kenet Qara Árýaq bolyp,
Tizege basa qaldy alyp-uryp!
Jaryqty jaýyp qaldy soqyr qulyp,
Qorqaýdy qara búrkit otyr búrip.
Tas tize jerge tiri tyǵyp barad,
Súiegin jibererdei otyn qylyp.
Sultanda súiek bar da, júrek joq ed –
Súiegi qorlanǵanǵa ókirdi ulyp.
...Ái, báse,
árýaq qaidan tegin bolsyn,
Tóreni tósep qoidy toqym qylyp!..
Alyp kúsh jasap tyndy óz degenin,
Shatyrdan qorjynǵa urdy kózdegenin.
Tájdi aldy.
Kiseni aldy.
Asany aldy.
Jinady Bes qarýdyń ózgelerin.
Saýsaqtan burap turyp mórdi de aldy!
...Ne degen bezden qatty bezben ediń!..
Hanymnyń qarqarasyn, danalqasyn,
Shubyrtpa, tumarshasyn, anar-tasyn50 –
Barlyǵyn jutyp alyp qara qorjyn,
Birjola qandyrǵandai jan ańqasyn.
Sodan sol «hannyń» basyn túrtip kórdi,
Tastady mańdaiynan súrtip terdi.
Uiysqan qara bulttai qurym saqal, –
Aq jasyn qara bultty qyrqyp berdi!..
Túsindi sonda ǵana syrdy Baraq,
Qylǵynyp basyn jerge urdy Baraq.
...Kóp juldyz syqsyń qaǵyp nurdy jalap,
Tilingen týyrlyqtan turdy qarap.
...Tystaǵy sharýalaryn támamdaǵan
Qonai men Arǵynbai da kirdi qamap.
Erkine qyryqtyqtyń jaǵyn berip
Tynshydy sultan,
tánin jalyn kómip.
Jegi-uiat jep barady kókiregin:
«Tur-aý, – dep, – han Súldesi bárin kórip...»
Hanym tur sur kójektei dir-dir etip,
Syrǵasy tústi úzilip syldyr etip.
Túbinen short kesilgen jylan-burym
Joǵaldy qorjyn-inge súńgip ótip.
Iekti jel urǵanda, súiekti – qan
Syqyrlai jabylǵan jaq – inji51 bekip:
«Kimsiń?..» – dep túndi úrkitti qyr-qyr etip.
«Tanysań, – Adaiyńmyn!..
Tanymasań... –
Til bitti Qara Árýaqqa gúr-gúr etip. –
Qudaimyn!.. –
Estimep pe eń Ol Kisini?
Mineki, mendei bolad – belgisi, úni!..
Tanymai Táńirdi de taltańdaýshy eń,
Ólgende umytpassyń endi, shyny.
Er bolsań, – qara jer bop kóterip al,
Jibergen Jabbar-Haqtyń tóndi syny!..
Ái, biraq ondai erlik qaida – saǵan! –
Jan ediń aqyly – azǵyn, ailasy – aram.
Halqyńnyń Ary menen Basyn jalmap,
Dep pe ediń, arystan bop aiǵa shabam?!
Kórdiń be tamǵan qandy shańyraqtan?
Ai saǵan tur shaptyryp zárin aqqan.
Tilgilep týyrlyqty tútip ótken
Oqtary ol has qarǵystyń –
Táńir atqan!
Jiberdi Qudai saǵan qara kúndi,
Jel aityp taratady habaryńdy:
«Halyqtyń Ardaǵyna qol kótergen
Osyndai bolad!» – degen qalady úlgi.
Shyq erteń el aldyna myna túrmen,
Qazaqtyń qan-dalasy, sirá, túrmeń.
Ózińdei tul qalǵan el taýyp alyp,
Handyq qur – tul qatynmen, tul atyńmen!
Jazasyz keted deme qandai zulym,
Ótemi, esebi bar ár qaiǵynyń.
Handy atqan, halqyn satqan qara bettiń
Tanidy el saǵan qarap qandailyǵyn!..»
Muny aityp buryldy-dúr Shotan ary,
Tolqidy qunan bildei jota jaǵy.
«Baýyzdap ket!..» –
Yshqyndy-ai kep sonda Baraq,
Kólbaqa – jylan jutqan qopadaǵy...
Oqiǵa belgili ǵoi odan arǵy,
«Baýyzdap ket!..» – degen daýys sanada álgi.
Tilingen týyrlyǵy aq shatyr men
Tuttiyp qara arǵymaq qala bardy...
Qansha erge kór qazǵanmen kekti zulym,
Ádilet bul dalaǵa ekti gúlin...
...«Ý iship óldi Baraq!..» – degen habar
Ordaǵa tórt batyrdan jetti buryn...
Túndik jabý
nemese hanmen qoshtasý
«Jaiyqtyń tabanynda bir tamshy sý qalmaǵansha, qazaqtyń tamyrynda bir tamshy qan qalmaǵansha, qazaq halqy bul topyraqtan taban aýdarmaidy!..»
Ábilqaiyr han.
Qaiyr, hosh!
Bul áńgime bitti delik,
Aiaǵy osyndai bop shyqty kelip.
Shyndyqty shyńyraýymnan shyǵara almai,
Júr edim kópten beri kúpti bolyp.
Júrgender – aqiqatqa túrtki berip,
Kezemei qarýlaryn kilt túnerip;
Túsiner – shyqty kórip kirpigimnen,
Túńiler – júregimnen túkti kórip.
Árkim kep boq jerimen bal ashqanda,
Jaýtańdap otyrýshy em qara aspanǵa. –
Suramai bul oqiǵa jaily – menen,
Kóp bilgish:
«Joq, bylai-lap!» – talasqanda.
«Han keshe ólipti ǵoi!..»
«Jo-joq, búgin!..»
San qily izge saldy derek qyryn.
Men búgin bilem shynyn! –
Aittym, mine,
Aldynda ne dúmdiniń, ne bettiniń.
Han ólgen.
Jasyrdy da óshti – keipin,
Joǵaldy molasy da dos túneitin...
Jylaǵan májnúntaldy han basynda,
Halyqtyń kóz jasynan ósti deitin.
Kóń qora.
Mal jailanǵan sándi keshte
Úlkender aityp ketken áńgime este:
«Baiaǵy Ábilqaiyr basyna ósken
Qan shyǵyp keted, – deýshi ed, – taldy kesse!..»
Al búgin, kim kespei júr qan shyǵaryp!? –
Aǵady súiegimnen zar shubalyp...
Búginniń baraqtary baýyzdap jatyr,
Qaitadan handy kórden arshyp alyp!
Kóneler aityp ketti kózi kórgen:
«Ol Baraq – óz jazasyn ózi bergen!..»
Jazasyz, mazasy joq búgingiler
Jerińde baýyzdamaqshy kezi kelgen.
Ótkenniń kúl-qoqysyn qaýzap, terip,
Mystan júr ishten shyqqan – jaý jaqqa órip.
Jinaidy jat qolynan arzan bedel,
Óspes ul ónbes shardy daýlap kórip.
Ult bolyp qorǵaý kerek Ulysyńdy,
Ulyny qorǵaý kerek záýzat bolyp!..
Tarih – toǵanaqty tas-kerýen,
Bizderden qalǵan máńgi aýlaq shógip.
Nemese bir ker taǵy –
aýlaqta órip,
Sý ishken qandy qaqtan zaýlap kelip.
Buida men buǵalyǵyn qolyma ustap,
Túnedim tarǵyl túzde –
árýaq qonyp...
Jaiyqtyń sý aýǵan joq tabanynan,
Joq áli tamyrymnan qan aryǵan.
Aq týyn aqiqattyń qorǵap ólem,
Kóp jendet kóz tikkenmen qabaǵy qan!
Sháýildek shibóriler ne istei alar,
Shyndyqtyń jabysqanmen balaǵynan?!
Jalǵanǵa janaspaǵan arly óleńim
Usyndy aldyńyzǵa bar deregin.
Jyrymnyń jyqpylynan qalqyp shyqqan,
Men keide BOZ SÚLDELI HAN KÓREMIN.
...Ústinde Bopai apam joqtaý aityp,
BAÝYZDALYP,
BOZDAP JÚRGEN NAR KÓREMIN!..
Aman bol! –
Kóreriń kóp, ARLY ÓLEŃIM!..
Svetqali Nurjan,
2001 – jylan jylynyń 17 – 20 jeltoqsany. Shynjyr qystaǵy.
Eskertý: Dastandaǵy kóne sózderdiń bári HVIII ǵǵ qazaq qaýymy qoldanǵan sózder bolyp tabylady (Sóz Iesi).
1. Destir – mata.
2. Sharqi-fálak – barsha ǵalam, osy dúnie.
3. Asmar – olja.
4. Muqarram – asa qadirli.
5. Ǵizzat-lý – qurmetti.
6. Ǵaqbytyly – asyly, tegi.
7-8. Ólkeiek, Qabyrǵa – Yrǵyzǵa quiatyn ózensheler. Ábilqaiyr hannyń mert tapqan, jatqan jeri.
9. Aiýke (1646-1724) – Edil qalmaqtarynyń hany. Onyń ordasynda Ábilqaiyr bala kezinde amanatta bolǵan.
10. Nihaiatsyz – sheksiz, mólshersiz.
11. Astrahatlik – tynyshtyq.
12. Batyr – Batyr sultan Qaiypuly (1771 q.b.) Ábilqaiyr jaýlarynyń biri.
13. Bolat – Bolat Táýkeuly, qazaq hany. 1718-1729j. handyq qurǵan.
14. Sarhad – shegara.
15. Nádir shah – parsynyń shahy (1747 ó.). Hiýany jeńgen.
16. Oman – dariia.
17. Kepsi – keme.
18. I.I. Nepliýev (1693-1773) – 1744-1757 jyldary Orynbor general-gýbernatory. 1744 jyly osy general qazaq halqyn jer betinen túbegeili joiyp jiberý úshin Orynbor mańyna úlken ásker shoǵyrlandyrǵan. Qankeshý shaiqasqa Ábilqaiyr da qamdanǵan. Allanyń buiryǵymen, dál sol kezde Rossiianyń Ebiropadaǵy jaǵydaiynyń kúrt shielenisip ketýine orai, ol qandy jospar júzege aspai qalǵan.
19. Qontaishy – Syban Dorjy (Tsevan Dorji) – qalmaq qontaishysy, Qaldan Tserenniń uly. Ábilqaiyrdyń (ólgennen soń) qyzyn alǵan. Neshe ǵasyr eki jaýynger halyq: qazaq pen qalmaqty bir-birine aidap salyp qyrqystyryp kelgen Resei men Qytaidyń túpki piǵyldary jaýlasýshy eki jaqqa ábden málim bolǵan shaqta, Ábilqaiyr Qaldan Serenmen (1745 ó.) astyrtyn sóz bailasyp, jońǵarmen kúsh biriktire otyryp orys bodandyǵynan shyǵyp ketkisi keldi.
20. Mámbet-tóre (Qutlyq-Mámet Mamashev nemese A.I. Tevkelev) – orys elshisi, alǵash qazaqty bodandyq jóninde (1731 jylǵy 10 qazan) sharǵylaǵan adam.
21. Shyńǵys – Ábilqaiyrdyń qalmaq áielinen týǵan balasy.
22. Qojahmet – Ábilqaiyrdyń Bopaidan týǵan balasy. Orystarda birneshe jyl Amanatta bolǵan.
23. Top – zeńbirek.
24. Syǵai – Baraq Tursynulynyń balasy.
25-26. Shyǵai han, Ondan sultan – Baraqtyń;
27. Óseke – Ábilqaiyrdyń babalary (HVI-HVII ǵ.ǵ.).
28. «Qanisher Abylai» – Ábilmansurdyń babasyn el osylai ataǵan.
29. Ábilmansur – han Abylaidyń (1711-1780) shyn esimi.
30. Sabalaq – Abylaidyń jas kezindegi ylaqap aty.
31. Buqar – Buqar jyraý Qalqamanuly (1668-1781).
32. Qazybek – qaz daýysty Qazybek bi Keldibekuly (1665-1765).
33. Tóle – Tóle bi Álibekuly (1663-1756).
34. Sar Mánji – jońǵar taishysy, 1746 Tóle bidiń qolynan ólgen.
35. Mandala – shapan.
36. Nuraly (1711-1790) – Ábilqaiyrdyń úlken uly. 1748 – 1786 j. aralyǵynda Kishi júzge handyq qurdy.
37. Ábilqaiyrdyń uly Eraly hanzada Abylai ordasynda qunykeri Syrymbetti baýyzdaǵan.
38. Kók naizaly Tabynai – Tabynai Álmembetuly ataqty batyr, Bopaidyń babasy.
39. «Bara báibishe» – báibishe baqilyq bolyp, orynyna túsken qyz.
40. Ádil sultan – Ábilqaiyrdyń Bopaidan týǵan kenje balasy.
41. Sanazar – Sanazar Qudainazaruly, Adaidyń Muńal – Eskeldi tarmaǵynan. Qazaqqa qaiyr qylǵan «Úsh Nazardyń» biri.
42. Zyban – til.
43. Ersal ailaý – joldaý.
44. Qarpyq – Qarpyq bi Qudainazaruly Bógilinemeresi – Adaidyń Jamanadai (Súiindik) teresinen. Bopai hanymnyń týǵan apasy Qanaidyń balasy.
45. Azandyq – er adam qulaǵynyń jumsaq bóligi. Áieldiki «syrǵalyq» dep atalady. Azandyǵy tilingen er adam áielmen teń bolyp eseptelgen.
46. Tegelen – Adailardyń Beketten burynǵy urany.
47. Abyz Átembekuly – Adaidyń Muńal – Báiimbet bóliminen shyqqan bi.
48. Jandar – han-sultandardyń jeke qorǵaýshylary.
49. Murataly – baiǵyzdyń bir ataýy.
50. Qarqara – hanymnyń bas kiimi. Danalqa – pil súieginen, shubyrtpa – kúmisten, tumarsha – altynnan, anar-tas – injý, zúbárjat syndy asyl tastardan jasalatyn hanymdar taǵatyn belgiler.
51. Inji – tis.
«Tań qaýyzyn jarǵanda» jyr jinaǵynyń III tomynan (291-348 better).
Almaty, «Úsh qiian» baspasy, 2002 jyl.
Destirge1 órnek tikken tebenimmen.
