ەدەبيەت, ٶنەر سٷيەر ەلەۋمەت ٷشٸن تاعى بٸر تارتۋ!
ن.جانتٶرين اتىنداعى ماڭعىستاۋ وبلىستىق مۋزىكالىق دراما تەاترى 6, 9, 15 ناۋرىز كٷندەرٸ اقىن, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ ايت-مان – سۆەتقالي نۇرجاننىڭ بۇدان ون جەتٸ جىل بۇرىن جازعان «حان كەگٸ» داستانىنىڭ نەگٸزٸندە وسى اتتاس پوەتيكالىق درامانىڭ پرەمەراسىن ۇسىنادى.
رەجيسسەرٸ گٷلسينا مەرعاليەۆانىڭ ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا بۇل قويىلىمنىڭ جالپى مازمۇنى اڭداتپا رەتٸندە بەرٸلگەن:
س.نۇرجان اقىننىڭ پوەمالارىن تۇراقتى جارييالاپ كەلە جاتقان Ult.kz پورتالى بۇل جولى دا تەاتر ۇجىمىنا جاڭا تۋىندىنىڭ سەتتٸ شىعۋىنا تٸلەكتەستٸك بٸلدٸرە وتىرىپ, اتالمىش داستاندى وقىرماندار نازارىنا ۇسىنادى.
حان كەگٸ
(داستان)
بۇل داستان – حVٸٸٸ عاسىرداعى قييامەت قان كەشۋلەردەن, اللانىڭ قالاۋىمەن, ەرۋاقتىڭ جەبەۋٸمەن, الاشتى تەۋەكەل قايىعىنا سالىپ الىپ ٶتكەن, قازاق حالقىن جەر بەتٸنەن بٸرجولاتا جويىلىپ كەتۋدەن ساقتاپ قالعان, اتادان ارشىلان تۋعان ەبٸلقايىر مۇحاممەد-عازى باھادٷر حان قاجىسۇلتانۇلىنىڭ; حاننىڭ ادال جارى – ەل اناسى بوپاي حانىم سٷيٸندٸكقىزى اپامىزدىڭ; ەسٸمدەرٸ ەلەۋسٸزدەۋ قالىپ كەلسە دە ەرەسەن ەرلٸكتەرٸ ەل ەسٸنەن ەشقاشان ٶشپەك ەمەس – شوتان نازارۇلى, ايباس ارىستانبايۇلى, ارعىنباي بايبولۇلى, قوناي كەنجەۇلى بابالارىمنىڭ; بابا-تاريحتى داڭعىل كەۋدەلەرٸندە ساقتاپ, بۇلبۇل تٸلدەرٸمەن سايراتىپ ٶتكەن, دەل وسى ۋاقيعانى كەيٸنگە قاپىسىز اماناتتاپ كەتكەن تەتتٸمبەتۇلى ەڭسەپ-تاقتاق, ە.ح. مارعۇلان «كٶشپەلٸ اكادەمييا» دەپ باعالاعان مەڭدالىۇلى الشىن سىندى ابىز اتالارىمنىڭ ەرۋاقتارىنا باعىشتاعان دۇعام بولسىن!
سٶز يەسٸ
تٷندٸك اشۋ
نەمەسە جاميعاتپەن امانداسۋ
ۋا, ار ما, تەڭ-زامانداس, قۇرما-قۇرداس,
كٸشٸ ٸنٸ, ٷلكەن اعا – جىرعا جىمداس?!
بۇل بٸر كەپ – سىرىم ەدٸ ساقتاپ جٷرگەن,
قابىل ال قالاساڭىز, دٸن-قارىنداس!
ساقتاعان سارىمايداي سىرىم ەدٸ,
كەلٸپ تۇر اقتارۋدىڭ بٷگٸن ەبٸ.
جٷرەكتٸڭ شامىن جاعىپ ٶتكەن كٷنگە,
الدىندا اقيقاتتىڭ جٷگٸنەلٸ.
ٸلەسٸپ جٷيرٸك جٸگٸت, جورعا قىزعا,
سەتتٸ كٷن قوش كەلدٸڭٸز وردامىزعا!
تٸلٸممەن كٶنە كٷننٸڭ تەڭٸن شەشسەم,
باتپاسپىن الدىڭىزدا مەن قارىزعا.
قالىپتى تەڭنٸڭ اۋزى شي بايلانىپ,
الدىمىز تٸن شەشٸلسە مىيداي جازىق.
بۇل بٸر كەپ – جاۋ جايلى ەدٸ ٸشتەن شىققان,
ٸنٸشەك, قاراپ شىقشى ٷيدٸ اينالىپ.
«سٶيلەۋگە ەرٸنٸم ەپتٸ ەمەرٸلگەن»,
جەل سٶزگە اتىم شىقتى شەبەرٸمنەن.
شەمەن بوپ شەجٸرەم تۇر شەگەرٸلگەن,
كەرەڭ بوپ كەرۋەن جاتىر شٶگەرٸلگەن.
«جارعا ۇرعان دارييانىڭ تولقىنىنداي»
ٶلەڭ بوپ ىلىقسيمىن كەمەرٸمنەن.
قوزعايىن بٸر ەڭگٸمە كٶنە كٷننەن,
تۇسىڭا كەلٸپ قالعان سەبەبٸمنەن.
...تازارتساڭ كٶنە كٷندٸ قاندى كٸردەن, –
بۇرقىراپ نۇر شىعادى تەرەڭٸڭنەن!
سول نۇردى شىراق قىلىپ جولىمىزعا,
الدىنا تٷسەيٸن بٸر كەلەنٸڭ مەن.
«جەل سٶز, – دەپ, – اتاسى ارزان» قومسىنباساڭ,
جەميعات, سىباعاڭدى ال ٶنەرٸمنەن!
شايىردىڭ جىردان باسقا مالى بار ما,
مالىمدى سٸزدەن اياپ نە كٶرٸنگەن?!
قاعازعا كٶرەيٸن مەن ٶلەڭ توقىپ,
دەستٸرگە(1) ٶرنەك تٸككەن تەبەنٸممەن.
جاينايىن, – جاينا دەسەڭ جان بارىندا,
سايرايىن شارقي-فەلەك(2) – حەل بارىندا.
جيىلعان جارانداردى تارقاتايىن,
ازىراق بەيٸت ايتىپ الدارىڭدا.
بارلىعىن جيىپ تاستاپ باسقا كەپتٸڭ,
شىرمالماي شىنىمدى ايتار جاسقا كەپپٸن.
سىبىرلاپ سەنٸپ ايتقان پەرٸشتەمنٸڭ
سىرلارىن ٶزدەرٸڭە اسمار(3) ەتتٸم.
جولىم بار الدى – مۇزدا, ارتى – قۇزدا,
مەرت بولۋ قۇزدان ۇشىپ سالتىمىزدا!..
شالدارىم تاستاپ كەتكەن شەجٸرەنٸ
وتىرمىن سالىپ سٸزدٸڭ تالقىڭىزعا.
ادال بول ەي, ٶلەڭٸم, انتىڭىزعا –
مۇقاررام(4), عيززات-لۋ(5) حالقىڭىزعا!
وي تاستاپ قايقى-جٸگٸت, سالقى-قىزعا,
ويقاستاپ مەرەدەن ٶت قالپىڭىزدا!
ەرمەگەي شايتاني سٶز ارتىڭىزعا,
قارايىق, عاقبىتىلى6, شارقىمىزعا!
بۇل جەردٸڭ ويى – جىقپىل, قىرى – دالا,
جىقپىلدا جىن جٷرەدٸ دٸلٸ قارا.
ەنبەسٸن جات پيعىلدار بۇل كەڭەسكە,
قارا, اعا, بٸر كٷندە بەس – قۇبىلاڭا!
...قاۋىمنىڭ باس-اياعى تٷگەندەلسە,
باستايىق ەڭگٸمەنٸ – جٷمٸلاعا!
ٸ بٶلٸم
ەبٸلقايىر باھادٷر حان
«جالعان دٷنيە ەشكٸمگە وپا بەرمەگەن. ول مەنەن دە قالادى. سول سەبەپتەن دە مەن ٶزٸمنەن ٶنگەن ۇرپاعىم مەن ٶزٸمنٸڭ حالقىم قازاققا قيىننان قيىپ جول سالسام دەيمٸن. سول جولدى ولار ۇستانىپ, قاجەتٸنە جاراتسا دەيمٸن...»
ەبٸلقايىر حان.
ماۋسىم ايى, 1747 جىل.
سامال دا جەلگە اينالدى گٷلگە اسىلعان.
ٷركەردەي از تٶلەڭگٸت ٷيٸرٸلٸپ,
حانمەنەن كەلەدٸ ٶتٸپ بٸرگە سىننان.
سۋ سۋىر تارازىنىڭ تاڭى جاقىن,
شاق ەدٸ شٶپ تٶلەجٸپ, شٸلدە سىنعان.
مۇزداتىپ كٶكٸرەكتٸ جەلكەيەك مۇڭ,
الا الماي كەلە جاتىر كەلتە وي ەكپٸن.
...نەن ىرعىز اجداھاداي وبىپ جاتىر
جىلانشىق ٶزەنشەسٸن ٶلكەيەكتٸڭ(7).
ايتپايىق, ەي, بوزتورعاي, بٷگٸنشە ٶلەڭ,
شىرلارسىڭ كٶكتەمٸڭ كەپ كٷبٸنسە دٶڭ.
...قابىرعا(8) قىڭسىلايدى مىنا جاقتا:
«ٶلكەيەك!
ارتىق پا دەپ كٷنٸم سەنەن?!»
بەز دالا, سول باياعى جاتقان دالا,
ەزەدٸ ەڭسەسٸنەن باتپان-نالا.
...ەبەلەك جۇلقىنادى ەلدەنە دەپ,
كەلگەندەي حابار الىپ حاقتان جاڭا.
بايالىش, قاتتىعارا, تٷيەسٸڭٸر
سىقىلدى جولعا قۇرعان قاقپان قارا.
توپقابا توپتالادى,
وقتالادى
سەن جاققا اتاتىنداي ساقپاندى الا.
اتويلاپ بارا جاتىر بٸر بوز قاڭباق,
جاۋ جوقتا ەي, ەسەر جەل, اتتانداما!
ۇزاماي سۇر بۇلتتار جٷر تاۋدى اينالعان,
ور كيٸك جولدى كەسٸپ زاۋلايدى الدان.
بوز دالا, مٸنەزٸڭنەن اينالايىن,
قازاقتىڭ دەل ٶزٸنەن اۋماي قالعان!
يە, سول!
سول باياعى بەز دالا بۇل,
تىنادى كٶكتەمدە ايتىپ از عانا جىر.
جەل تىنسا-اق قالعىپ كەتە بەرەدٸ-اي بٸر,
قۇدايىم ۇيقىسىنان قوزعاماعىر!
...باعجيىپ بالبالداعى ٷكٸ قالدى,
تٶبەدە تٷندٸكتەي بوپ تازعارا جٷر.
ماڭتٶبە, تٶبەسٸ – نۇق, كٶبەسٸ – قۇت,
شٶگٸپتٸ كٶرگەن نارداي ٶلەسٸ جۇت.
جەلكەنٸ مۇنارتادى مۇڭالجاردىڭ,
وپقىنعا جۇتىلارداي كەمەسٸ ۇلىپ.
شابادى ساعىم بٸتكەن نەگە سۋىت –
جوعالىپ قويىنىنا تٶبە سٸڭٸپ?
كٶپ تٶبە – كٶپ ەرلٸكتٸڭ كۋەسٸ ەدٸ,
كەتەردەي كۋە سٶزٸن جەل ٶشٸرٸپ.
كٷرسٸنٸس قابىندىردى حان كەۋدەسٸن,
جٷرەكتەن كەلاتقانداي جەبە شىعىپ...
ايدارلى الامانى قاقاقۋلاپ,
الدىنان شىعاتىنداي – قول ەسٸرٸپ.
باستار ما سول كٷندەرگە جول ەسٸلٸپ,
ەسپە جول –
سيياقتانىپ كٶنە سۇرىپ...
قاھارلى شاقتارىنىڭ
ساعىمعا ەرٸپ,
بارادى كٶز الدىندا ەلەسٸ ٸرٸپ.
دەۋرەنٸن قايتا كەشٸپ فەني-باقتىڭ,
شاپانىن كيەتٸندەي اعيما – اق تٷن...
...حان كەنەت ەكسٸمٸنەن تابيعاتتىڭ –
شەڭگەلٸ كٶك تاستانىپ,
ەركٸنەن تىس
بالداعىن قىسىپ قالدى اعيناقتىڭ!
جو-جو-جوق!
قىلىش ەمەس, قامشىسى ەكەن,
جول ۇزاق, ەلٸ دە كٷن تالتٷس ەكەن.
كٶڭٸلدٸ جەپ كەلەدٸ كٷبٸرتكەلٸ-وي,
ياپىرماي, بۇل نە كەپتٸڭ جارشىسى ەكەن?
لىپ ەتٸپ تۇتانىپ اپ سٶنٸپ قالاد
بٸر سەزٸم –
الدى ٷمٸت تە ارتى سەكەم.
...قازاققا پانا جوق پا جەر ٷستٸنەن!? –
دالاعا سالىپ باراد ورىس تٷرەن.
...شاقىرىپ كٷبٸرناتىر جانابىنا,
وسى جول – شىققان بەتٸ ورسكٸدەن.
قاناتتى حان كٸرپٸگٸن كٷنگە شاعىپ,
كٶزٸنە تۇتانعان وي جٷلگە سالىپ.
كٶڭٸلدٸڭ تٷپكٸرٸندە بٸر قارا جەل
جٷيتكيدٸ جارعاناتتاي تٷنگە سارىپ.
ارىلتار مۇڭ-ازاسىن كٸمگە شاعىپ? –
بٸلە الماي كەلە جاتتى سٷلدەسٸ ارىپ.
تٷرگەندەي كٶپ كٷدٸكتٸڭ شىمىلدىعىن
كٷلٸپ-اق كٶتەرٸلگەن بٷگٸنگٸ كٷن.
...كٶز اشقان قۋانىشىن قۋىپ شىعىپ,
ٸنٸنە كٸرٸپ الدى جىرىندى مۇڭ.
ٷسكٸرٸك مەزگٸلٸنە جەتپەي سوعىپ,
كٶپ ٷمٸت حاراپ بولدى كٶكتەي سولىپ.
كٶڭٸلدٸڭ وي تاپ سالعان كٶزٸمەنەن
ٶتكەنٸن كەلەدٸ حان كٶكتەي شولىپ...
«...ەز تەۋكە, بي ەيتەكە, اسپاننان كەل!
بولماسا جٷرەكتەگٸ داستاننان كەل!
حالقىڭدى ارانعا ايداپ بارا جاتىر,
ىقتىرىپ تەرٸسكەيدەن قاسقارعان جەل.
ٶزدەرٸڭ باتا بەرٸپ, ەرگە قوندىم,
ٸزدەدٸم دوستان – مەدەت, قاستان – قاردەر.
الدىنان قونتايشىنىڭ بٸر-اق شىقتى,
ايۋكە9 شاتىرىنان باستالعان جول.
قۇيىپ اپ اتاۋ-كەرە – تورسىققا دەم,
اتتانىپ كەتٸپ ەدٸم – جول شىقتى اران.
اق ەدٸل – ٶر التايدىڭ اراسىندا
بٸر تٶبە قالدى ما ەكەن مەن شىقپاعان?!
حان بولدىم حيۋاعا دا, باشقۇرتىڭا,
تابىندى ولار-داعى تاس تۇرقىما...
جامباسىم تاقتان ەمەس, اتتان توزدى,
تابام دەپ جايلى قونىس قاسقا ۇلتىما!
قاسقا ۇلتىم – دالا-ديدار, عارشى-بٸتٸك,
جۇرتىنا كەتتٸ تاستاپ قانشا ۇلىتىپ.
سٷرٸنگەن كەم جەرٸڭدٸ تەرگەپ تٸنتٸپ,
كەتەدٸ ەڭبەگٸڭدٸ تارس ۇمىتىپ.
قاسقا ۇلتىم – جانسٷيەرٸم, ەۋلەتتەسٸم,
سوندا دا كەلەم سٷيرەپ دەۋلەت كٶشٸن –
قانشا ٸرەت جاۋ شاپقاندا مەنٸ تاۋىپ,
تانىماي قالعانىڭمەن جاۋ كەتكەسٸن.
سٷيەرٸم: اسپاندا – اللا, جەردە – قازاق,
تەك قانا قازاقتٸكٸ – مەندەگٸ ازاپ.
توزدىردىم تەرگە قاجاپ تاقىمىمدى,
ازدىردىم اقىلىمدى شەرگە قاجاپ.
جٷزٸنەن يمانىمدى ٷزبەي كەلەم,
بولسام دا نيھاياتسىز(10) ەلگە مازاق.
كٶزٸنٸڭ كٸرٸن جۋماي قانتالاعان,
حان – قايقى,
بيٸ – بٷكٸر,
حالقى – الامان.
يت جىلعى داۋىن داۋلاپ جٷر ٶزٸنەن,
جاۋ قورشاپ تۇرسا-داعى انتالاعان.
ارقاسىن اۋىت جەگەن سورلى اتان بوپ,
جٷرگەنٸم ەزگە – كٷلكٸ, قورعا تاڭ بوپ.
جالادىم تاباندارىن تالاي يتتٸڭ,
وسى ەلگە استراحاتلٸك(11) ورناتام دەپ.
دۇشپاندى ەدٸل جاققا قاراتا ايداپ,
اق جايىق قولعا تيدٸ – ابات ايماق.
تورعاۋىت, جاعات-ويرات مەنٸ كٶرسە, –
سىقىلدى بۋرا كٶرگەن قارا تايلاق
جىن ۇرىپ «قالدامانداپ» تۇرادى دا,
بۇرىلىپ جٷرە بەرەد «قالاقايلاپ».
ال, بٸراق ٶز ەلٸمنٸڭ شالىس تٷسٸ,
كەلەدٸ ەلٸ جەتسە الىسقىسى.
باراق جٷر – ۇرتقا سىيماي قارىس تٸسٸ,
باتىر(12) تۇر – بۇتقا سىيماي ارىس كٷشٸ.
بۇل ەلدٸڭ قىزىل يەك كٷشٸگٸ دە
كەپ تۇراد شالعايىما جابىسقىسى.
سىعىلىپ اققان سەڭدەي قارا سۋدا,
ەسٸڭە «اقتاباندى...» الاسىڭ با?
بۇعاتىن بۇتا تاپپاي بوسىپ ەڭ-اۋ
جەتٸ ٶزەن, ەكٸ دارييا اراسىندا.
كٸم ەدٸ مٶڭٸرەتٸپ دۇشپانىڭدى,
كەك العان قاراسيىر دالاسىندا?!
قابانباي, ٷش بٶكەنباي, ەسەت, ساۋرىق –
ەلٸڭنٸڭ ەلٸ جٷر عوي ساناسىندا.
سولاردى اتا جاۋعا باستاپ كٸرگەن
تاعى دا مەنٸ ۇمىتىپ قالاسىڭ با?
تال تٷستە قوتانىڭا كٸرٸپ ويرات,
جاتقاندا وتاۋىڭدا قىلىپ ويناق –
مەن سوندا تٷركٸستاننان شىقپاپ پا ەدٸم,
نايزامەن دۇشپان كٶتٸن تٷرٸپ ايداپ.
مەلٸندەي مەۋٸلدەگەن كٶپ سۇلتانىڭ
كٶرسەتسە قايدا قالدى – بٸرٸ قايرات?!
كٶزٸڭنٸڭ جاسىمەنەن بٸرگە كەپتٸ,
تۇرعان كٷن:
«حالال ەمگەن ۇلىم-اي-لاپ!..»
يزەلدٸڭ كٷلتٶبەدە كەرمەش-قاپتاي,
كٷيزەلدٸڭ مەرتٶبەدە جٶندٸ ەس تاپپاي.
جۇرت جيىپ قاراعۇمعا قاراعۇرىم,
سوندا بٸر القاپ ەڭ-اۋ كەر بەستٸ اتتاي!
سان ٸرەت تەڭەلگەنمەن تٶرگە باسىڭ,
قادٸردٸڭ قاشقانىنا قورلاناسىڭ!
سول كٷندٸ سەن دە ۇمىتىپ قالدىڭ با, ەلدە,
وردالى ەل, قوردالى جۇرت – ورداباسىم!
شەكەسٸ شوقتى قالماق قۇتىڭدى الىپ,
تورعايداي تۇرعانىڭدا قىپىڭ قاعىپ –
تٶبەڭدە سوندا سەنٸڭ كەتٸپ ەدٸم,
قۇدايدىڭ جالعىز ۇلى سىقىلدانىپ!
...قان قىلىپ قاۋىرسىنىم, ٷكٸمدٸ الىپ,
ەندٸ كەپ جەرگە تىقپاق بٷكٸل حالىق...»
...كەپتەلٸپ قالدى اششى جاس القىمىنا,
تاناۋىن باراتقانداي تٷتٸن جارىپ.
ويناقتاپ ٶتكەن ويران – ورالىنا
تاعى بٸر بارىپ قايتپاق بولادى ما? –
كەر بەستٸ ات جول جورعاسىن قايتا تاپتى,
ويىنىڭ قايتا تٷستٸ سورابىنا.
«...شوق ٸزدەپ ادىرا قالعان كٷلدٸ وشاقتان
كٷن قايدا كٷندٸز بۇعىپ, تٷندە شاپقان?
ۇمىتپاس – قابىرعاسى قۇم بولماسا,
سىرداعى وتىز شاھار بۇل بوساتقان?!
ەگەستە ەكٸ تالاي ار-جان شىعار
مەرت بولۋ ەرگە, سٸرە, ارمان شىعار!
كەز قايدا – قالىڭ قالماق قاپتاي قاشىپ,
قاراتاۋ قارا نارداي الدان سۇلار?!
سٸڭگەن قان, جۇققان جاسى تارعىل تاستا,
جان داۋسى جاقپارىندا قالعان شىعار?!
شىنىمەن سونىڭ بەرٸ تەرٸك بولسا,
بۇل جالعان, ىراسىندا, جالعان شىعار!..
ايۋكە, سىبان رابتان – جوسپارلاپتى,
جوسپالىن كەيٸنگٸلەر اسمارلاپتى...
تٷيٸلٸپ جۇدىرىق بوپ تاستان قاتتى,
سوندا دا مەن قايتارعام قاشقان باقتى –
قازاقتى ەكٸ جاقتاپ جۇتپاق بولعان
ٸنٸندە تۇنشىقتىرىپ – قوس قالماقتى.
تەك ماعان بەرگەندەي-اق اسپان ماندات,
ٶسٸپ ەم الدى-ارتىمدى باستان بارلاپ.
ٶتسەم دە ٶمٸرٸممەن قاستان قورعاپ,
نەگە-دٷر شەگەم ىلعي دوستان زارداپ?
قارعىسىن قابىل قىلىپ كەتتٸ مە, ەلدە
اقشاڭداپ جانارلارى اسپان جالماپ,
اڭىراپ الاگٶلدەن قاشقان قالماق!
سالعان ەل كەشە ۇزاتىپ: «ارىسىم-داپ!» –
الدىمنان شىقپادى ما تاعى سىنعا اپ.
«باس تاققا تالاستى», – دەپ تاعىپتى ايىپ,
مەن, بەينە, قۋعانداي-اق تاق ٷشٸن باق!
قازاقتىڭ بٸرلٸگٸنەن جارىسا ۇرلاپ,
جان-جاقتان المادى ما بەرٸ شىرماپ?!
بولاتتىڭ(13) باس تاعىنان دەمەتكەندەر
ماڭايدا جٷرگەن جوق پا ەلٸ شۋلاپ!
سولاردىڭ بٸرٸن كٶرمەي,
اق جٷزٸمە
شاشاسىڭ نەگە مەنٸڭ سارى سۋدى اپ?
دەمەتكەم, حاق ٷشٸن – باق, ەل ٷشٸن – تاق,
«ەل» – دەسە بٶرٸ-جٷرەك جان ۇشىرماق!
دۇشپاننان ار مەن جاندى ايىرعان ۇل,
قانشا ٸرەت ٶز ەلٸندە ساعى سىنباق?!
قىسقاندا از قازاقتى قالىڭ قىسپاق,
مەن سەنٸڭ تۇرىپ پا ەدٸم قولىڭدى ۇستاپ?
جٷگٸمدٸ سەن كٶتەرٸپ جاتساڭ ەگەر,
نەم بار ەد جالقى جاندى جالىنعا ۇستاپ?!
شىنىندا, بولىپ كەتكەن قاتتى ىزالى,
بيزار عىپ جاقىن شارعى, جات تۇزاعى...
اعانىڭ ورىنىنا شاپتىراد تا,
بالانىڭ ورىنىنا جاتقىزادى!
شىنىندا ارباداي ەد باس تاق ماعان,
جولداردان ٶتۋ ٷشٸن تاس قاپتاعان.
ارباعا قازاعىمدى تيەپ الىپ,
ويلاپ ەم ٶتەمٸن دەپ حاس سوقتادان.
«اتاسى تٶمەندٸكتەن – بەسٸ تٶمەن», –
كٶپ قازاق قاراپ تۇردى موشقاپ ماعان.
ٷندەمەي ٷلكەن ايتسا تٶمەنشٸكتەپ,
جازىعىم – كەۋدە كەرٸپ, تٶس قاقپاعان.
تاققا قۇل بولا المايدى ەشقاشاندا –
ەل ٷشٸن ەرەگەستە باس باقپاعان.
كٶتەرسە تاعىن – ەرٸ, ەرٸن – ەلٸ,
تەك سوندا باعى اسپانعا اسقاقتاعان.
تٷسٸنبەي –
وسىنى دا تٷسٸنبەيتٸن,
كەتكەنمٸن تاس شاھاردى تاستاپ قاران!
...ۇمىتتى ەل – ەرلەرٸن دە, الاگٶلدٸ,
جەتٸ جۇت تاعى ىلاڭىن سالا كەلدٸ.
كٶپ سۇلتان بٶلٸسە الماي قارا جەردٸ,
استىندا ەر تٶبەنٸڭ قالا بەردٸ.
سارحادتان14 مەن كەڭٸتكەن شەگٸندٸرٸپ,
كٶپ دۇشپان كەلە جاتتى قاماپ ەلدٸ.
نەدٸر شاح(15) حيۋادان مىلتىق كەزەپ,
دۋالدان قالىڭ قىتاي قارادى ەندٸ.
وت قۇسىپ زەڭبٸرەگٸ – جىن-بۋىرشىن,
ورىس تۇر تٷرشٸكتٸرٸپ بار ەلەمدٸ.
ورىستىڭ قامالىنىڭ تاساسىندا
بودانى قالماق, باشقۇرت بولادى ەندٸ.
قاماپ تۇر ٸش-سىرتىمنان جەتٸ دۇشپان,
بەسەۋٸن سالادى ايداپ – ەكٸ مىستان.
جارالى نار قۇساعان دالام جاتىر,
مۇندايدا سەن قايتەر ەڭ –
و, تۋىسقان?!
تاڭقى تٶر, شارقى شاڭىراق, تار بوساعا
تارتىلعان دارييا بولدى – ارناسى ادا.
تارتىسىپ, ەلدە, وسىلاي ٶتەسٸڭ بە,
تامتىعىڭ تاقييادا قالماسا دا?!
...ەلسٸز ەل!
تۋىپ ەدٸ كٷنٸڭ قاشان?! –
كٷشتٸگە جاعاردايسىڭ شىبىنداساڭ.
ۇقپايسىڭ جەنە تاعى تٷزۋ سٶزدٸ,
كەۋدەڭنٸڭ ٸشٸنە ەنٸپ شىرىلداسام.
...اۋزىندا تٸستەگەننٸڭ كەتٸپ بارام,
مەن-داعى بٸر كٷشتٸگە تىعىلماسام!..
ول كٷشتٸ كٸم بولادى? –
ال ويلاڭىز! –
جەۋتەڭدەپ جاس سەبيدەي قارايدى ابىز.
سانسىراپ تالتاڭداعان تالاي ناعىز,
ٸشتەگٸ ٶرتتٸ باسىپ جالايدى, ە, مۇز!
كٷن تۋسا اسپان – ايا,
جەر – تەبٸنگٸ,
باسىندا مانارتاۋدىڭ مارايماڭىز.
ەر مۇزدىڭ جابىساسىڭ بالاعىنا,
سەڭ جٷرسە جاي-كٷيٸڭە قاراي ما مۇز!
جان كەتتٸ جانۇشىرىپ ەر سىنىقتا,
شاتىناپ حالىق دەگەن شارايناڭىز!
ەندەشە, تٸل, دٸن, تٷرٸ, نەسٸلٸ ٶڭگە
ورىس تۇر – دومالاتىپ تاسىن ٶرگە.
تال بويىن كٶپ ٶزەننٸڭ الىپ بولدى,
ول بٸر ٶرت – قارامايتىن باسى-كٶزگە.
الماساڭ ەبٸن تاۋىپ ٶرتتٸڭ الدىن,
قازاقتىڭ قالماعى حاق باسى كٶردە!
وتىرسام نەتيجەنٸ كٶرٸپ كەڭنەن,
كٶپ بەلە كەلە جاتىر ٶرٸپ دٶڭنەن.
تەۋەكەل, ەز تەۋكەلەر بٸر كەزدەرٸ
ورىسقا شاپقىلاپ پا ەد ەرٸككەننەن?!
حالىقتىڭ جەۋتەڭدەگەن سوڭىنداعى
ەرتەڭٸن بولجاي بٸلۋ ونىڭ بەرٸ.
ورىسقا بودان بولعان حان ايۋكە
پەترگە ارقا تاڭىپ نە قىلمادى?!
جەرٸم جوق نە ٸستەسەم دە العىس تاپقان,
ەلٸڭ بار الاگٷلٸك قارعىس قاققان.
ەكٸ-اق جول: نە جوق بولۋ,
نە بولماسا
جول تاۋىپ ٶتۋ مىنا تار قىسپاقتان.
تەۋەكەل ەتە الاسىز, ال قايسىڭىز? –
ٶتەتٸن ٶتكەلەكتەن جولدى ايتىڭىز!
«بولعاندا قىتاي – تەمٸر, ورىس – قايىس»,
قايسىسىن قوس نوقتانىڭ تاڭدايسىڭىز?
تاڭداۋعا بەرٸلٸپ تۇر بٷگٸنشە – حۇق,
ال ەرتەڭ گٷلٸڭ سولىپ, كٷنٸڭ سٶنٸپ,
تالماۋعا زار بولۋ – حاق, تاڭداۋ تٷگٸل,
كەتكەندە يسرافيل – ٷرٸن سوعىپ.
تالماماي جۇتار ەدٸ قىتاي سەنٸ,
بەلگٸلٸ نە بولماعى – ۇپاي سوڭى...
جالىنا جەل اپارتپاس جايشىلىقتا
كٶپ مەستەك مۇندايدا ٷنسٸز – تۇقاي سورى!
بودانى, ال ورىستىڭ قانشا حالىق
كەنەلٸپ جاتپاسا دا سونشا جارىپ,
سەن قۇساپ بۇيىرماسى بۇتتان كەتٸپ,
كٶزٸنەن وتىرعان جوق قان-سور اعىپ.
تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان بۇل باسىممەن
بۇل جايدى قانشا ويلاندىم,
قۇنداسىڭ – مەن!
دٸل-تەگٸ جات حالىققا سەن, ەيتەۋٸر,
تامشىداي جوعالمايسىڭ قۇمعا سٸڭگەن!
يلەدٸ كٶشپەلٸنٸ مەكەر-ٸندەت,
شالۋدا بالاق, باستان مەكەنٸڭدٸ وت.
كەڭ دالاڭ – بٷگٸن باعىڭ,
ەرتەڭ سورىڭ,
ەندٸ ونى جٷرە المايسىڭ جەكە بيلەپ!
ورتاڭا تٸگٸپ جاتىر الباستى ٷيٸن,
وڭىشىپ الباستىمەن وڭباس كٷيٸڭ.
شىعاسىڭ نە دە بولسا وسى جولعا,
كەشٸكسەڭ ونى دا ۇعار قالماس مىيىڭ.
...ٷش قازاق بٸر تٸزگٸنٸن قولعا ۇستاتسا, –
قايىستى قيىپ كەتۋ بولماس قيىن!
ورىسقا «وداق» قىلدى – وسى بايلام,
سٶز ەستٸپ, تەپەرٸش جەپ نە شىعايدان...
نارىندا باۋىرعال جوق, اتىندا ايىل,
تٷزەلٸپ كەتسٸن ەلدٸڭ كٶشٸ قايدان!
پەندەڭدٸ ساقتا, پانام, كەسٸر ويدان,
دالامنىڭ تٶسٸ – مايدان,
ەسٸم – ويران!
ورىستىڭ ارانىنا تىقتى-اۋ ايداپ,
قور بولعان ەسسٸز ەلگە ەسٸل ايلام!
قاندىرعان اششى جاسقا, قۇنداق-ەلٸم,
ومانعا(16) كەپسٸ(17) سالعان بٸر بالا ەدٸم.
قويمايسىڭ كٶزگە شۇقىپ سول ٸسٸمدٸ,
مەن قاشان بورىشىمدى بۇلداپ ەدٸم?!
باسىمنان ۇشار سويدى باق-بايابان,
سٷتٸڭدٸ قايتسەم سەنٸڭ اقتاي الام!
مەن باسقا جول تاپپادىم,
انا-جۇرتىم,
ٶزٸڭنەن باسقا مەنٸڭ جوق قوي انام.
اناسىن ارانعا ايدار مەن ەمەس ەم,
تٷسپەسە پٸردەن – جارلىق,
حاقتان – ايان!
حالىق پەن حاقتان ٶزگە قورعانىم جوق,
ەرتەڭٸ قالدى ەلٸمنٸڭ ارمانىم بوپ.
توقتاۋدىڭ ورىنىنا پەتۋاعا,
كەتەدٸ تاعىمدى ۇرىپ ەر زالىم كەپ.
سىرتىنان «ەل» – دەپ قويۋ جالعان ٸندەت,
كٶرسەتٸپ جٷرگەنٸ جوق ارعا قۇرمەت.
ولاردىڭ «ەل» دەگەنٸ – ٶز ۇرۋى,
شەرمەندە ەل قارعا تامىر –
تارماعىڭ كٶپ!..
كٶپ تەنتەك كٸجٸنٸپ جٷر,
مەنەن بۇرىن
پاتشاعا بودان بولا المادىم دەپ.
ياپىرماي, وردالى جۇرت, قورالى كٶپ
بٸرٸگٸپ ٸزدەمەيدٸ نەگە ەدٸلەت?
باراق جٷر كٷنٸندە ويلاپ قىرىق پەلە,
تىنىسىن تاق جالماعان – ول ەبٸلەت!
قازانى قاراۋ ويدىڭ قارا جٷرەك –
تولقىن بوپ ارام قانى سوعادى بەت!
شىعاردى تاعى شاتاق:
«ەبٸلقايىر –
حيۋالىق كەرۋەنٸمدٸ تونادى!» – دەپ.
سۇبحانىم, قولدا – بارىم, كٶزدە – يمانىم,
ار ەدٸ جەتەلەگەن بوز بۇيدالىم.
بٸرەۋدٸڭ كەرۋەنٸن توناۋ تٷگٸل,
ٶزٸڭە بۇيىرسىن دە – ٶز جيعانىڭ!
العانداي ەربٸرەۋٸ حاقتان ەمٸر,
باتپانسىپ كەلەتٸنٸ-اي باپتانا بٸر.
بٸلمەيدٸ ەلٸن ەركٸم تالايتىنىن
قالماسا حاندا – كيە, تاقتا – قادٸر!..
ەۋەلٸ الدارقاتىپ تٸزگٸن بەرٸپ,
ورىستىڭ بۇلتى شٶكتٸ بٸزگە ٸرمەلٸپ.
قازاقتىڭ مىيىن سورا باستادى ەندٸ,
باسىندا ەر قورعاننىڭ قۇزعىن بولىپ.
قامالىن قانشا شاپتىم,
ودان سوڭ دا
بۇعاۋىن بوداندىقتىڭ ٷزگٸم كەلٸپ!
مەن باستا:
«بولام, – دەپ ەم, – وداعىڭدا», –
بار ەكەن باسقا پيعىل ارانىندا.
دۇشپاننىڭ ەلٸم جاتىر بودانىندا,
مىستاننىڭ جەرٸم جاتىر تابانىندا.
ەر جەردە ومىرىلىپ وردام قالدى,
قۋرىلعان جۇمىرتقاداي تابا-قۇمدا...
باس سۇققان ٶز ىرقىممەن بۇعالىققا,
جوق سىندى, بٸر قاراساڭ, وبالىم دا!
بٸر قىلماي ٷش قازاقتىڭ استاناسىن,
سەن دە بٸر اعىپ تٷسكەن تاسقا جاسىن.
شاققاندا شاپتان – تاياق,
قاقپاندا – اياق,
بۇلقيدى بۇعالىقتا – قاسقا باسىم!..»
...ويىنىڭ وسى جەرگە ارتى كەلٸپ
يرٸلدٸ – ول دا جولدىڭ سالتى دەلٸك.
قاشان دا مۇڭعا قۇرداس, ويعا جولداس
جٷرگەن ەر تەنتەناي بوپ تالقى كٶرٸپ.
...نازارىن جالعىز بۇعان تٸككەن سىندى
قارايدى كٷن دە بٷگٸن قانتٷلەنٸپ!
وي-مالتا – ەر تالمايتىن ٸشكٸ قورەك,
سول وي-دٷر جٶنگە سالار ٸستٸ دەمەپ.
...بٸر زاڭ بار جازىلماعان تابيعاتتا –
قالاي دا كٷشتٸ جەڭبەك, تٸستٸ جەمەك.
حان كٶزٸ قانتٷكتەنگەن كٷندٸ شالىپ,
ەسٸنە نەپليۋەۆ(18) تٷستٸ كەنەت!..
«...تۇمسىعىن كٶككە شانشىپ كەرەگەلٸ,
شىنىندا, گۋبەرناتور نە دەپ ەدٸ? –
تۇرعانداي الباستىنىڭ استىن كٶرٸپ,
اسپاننان نە ٸزدەيدٸ وسى نەمەلەرٸ?!
عارشىدان جەر جازۋىن وقيتىنداي,
شٸرەنەد شەتتەرٸنەن تٶرەلەرٸ.
ال مىنا نەپليۋەۆ – مٷلدەم زۇلىم,
ۋ قىلىپ جۇقتىرادى تٸلمەن زٸلٸن.
«جات پيعىل», «باق قۇمار» دەپ پاتشاسىنا
سىرتىمنان بٸلەم داتتاپ جٷرگەندٸگٸن.
ويلاما انا باستى اسقاباق دەپ,
جاتادى زىمييان ويى تاسقا كٶكتەپ.
وسىدان تٶرت جىل بۇرىن ەسكەر جيعان –
قازاقتى تٷگەل قىرىپ تاستاماق بوپ!..
قادامدى ول دا, مەن دە ساناپ باستىق,
اڭدىستىق, تامىر تٷرتتٸك, قاباق باستىق.
قۇدايعا نە شارا بار,
قويعان مەنٸ
وسىنداي ٸبٸلٸسپەن تاباقتاس قىپ!
نە دەدٸ ول? –
«... – قازاعىڭنىڭ ەرۋ ەلٸ,
تىنعان جوق ساحارادا سەرۋەنٸ.
ۇشىنىپ قىمىزىنا اردا حالىق,
ٸسٸنٸپ ٶز بۋىنا سەمٸرەدٸ.
ۇمىتىپ كەشە بەرگەن ۋەدەسٸن,
بٷگٸن كەپ مالدى ۇرلايدى جەلٸدەگٸ.
قايتقان جوق رۋسييا تۇتقىندارى,
تونالىپ جاتىر ەلٸ كەرۋەنٸ.
حان تاقسىر!
تٷسٸنەمٸز قالاي مۇنى?
قوزعاپ مەن وتىرعام جوق تالايعىنى.
ەۋەلٸ انت بەرٸپ اپ, جالت بەردٸڭٸز,
قازاقتىڭ جەتتٸ سوعان بار ايبىنى...»
« – مەن ەمەس,
جٷرگەن – سەن, – دەپ, – سەرتٸن بۇزىپ! –
شارت كەتتٸم سەندٸ وردانىڭ كٶركٸن بۇزىپ. –
قويا المان كٶزٸم تٸرٸ تۇرعانىمدا
حالقىما سٶز تٷگٸلٸ – جەل تيگٸزٸپ!..»
مىرس ەتتٸ گۋبەرناتور.
كٷلدٸ نەگە?..
نەن جايىن جەلبەزەكتەن ٸلدٸرە مە?!
سابىرعا شاقىرادى ەپپەن عانا,
سىپايى سىرتقا سىرىن بٸلدٸرە مە!
« – حان تاقسىر, قالىپسىڭىز كٶبەڭسٸرەپ,
سٸزگە دە سٶز بەرەمٸن مەن ەنشٸلەپ.
سٸزدەردە قالاي ەدٸ? –
«حاندا قىرىق
كٸسٸنٸڭ اقىلى بار» دەمەۋشٸ مە ەد!
و, سٶزدٸڭ تٷسٸنەمٸن سارىنىنا,
حالقىنىڭ قاسيەتٸنە حانى – مۇرا.
حاندا ەگەر قىرىق كٸسٸنٸڭ بولسا اقىلى,
بار شىعار سونشا ادامنىڭ سابىرى دا!..
سونىمەن, ەدٸلدەگٸ قالماقتاردى
ەلٸ دە قويمادىڭىز زارلاتقاندى.
بودانى رەسەيدٸڭ ول دا سٸزدەي,
قوس بودان بەرمەۋ كەرەك قاندى اقپاردى.
اقتايتىن سٶز تاپپادىم قانشا ويلانىپ,
كەۋدەڭٸز ٶتكەندٸ ەلٸ اڭسايدى انىق.
دٷرلٸككەن باشقۇرتتارعا «قوي» دەۋ تٷگٸل,
الدىڭىز باردىڭىز دا حان سايلانىپ!
بوداندا بولۋ كەرەك بەسٸك قىلىق,
انتىنا جاتپاۋ كەرەك اشىپ بٷلٸك.
پاتشانىڭ پەرمەنٸنسٸز –
ورسكٸگە
بٸر جولى الىپسىڭىز باسىپ كٸرٸپ!..
ناز ەدٸ شىقپاي جٷرگەن بۇل ەستەگٸ,
ٶزٸڭٸز – از حالىقتىڭ مٸنەسكەرٸ.
ايتپاقشى, بٸرٸگٸپ اپ قونتايشىمەن19
جٷرسٸڭٸز تاعى كٸممەن كٷرەسكەلٸ?..
جە, جاقسى!
كەيدە وسىنداي تالقىمىز بار,
تۇتپاڭىز تالقىمىزدىڭ ارتىنا ىزعار.
حاقىم جوق سٸزدەن جاۋاپ الاتىنعا,
جٷرٸڭٸز ادال بولىپ انتىڭىزعا, ال!..
باس قوسۋ رەسٸمٸ ٸرەتٸندە,
قوياتىن بٸزگە قانداي شارتىڭىز بار?..»
تٷيٸلٸپ جاندارالعا قالدىم قاراپ,
قۇدايدىڭ بەرۋٸن-اي مالعۇنعا باق.
ايتقىزباي كٶڭٸلدەگٸ كٶپ قىجىلدى
اققاپتال كەتتٸ تاعى الدىمدى وراپ.
وتىردىم القىمىما زەر كەپتەلە,
كەتكٸم كەپ جاندارالعا كەر بوپ تٶنە!..
شارتىمدى تىندى ايتقىزىپ, سٶزبەن سىلاپ,
قىپىق بوپ اراداعى مەمبەت-تٶرە(20).
كەك ساقتاپ قايتەم بۇعان كٸر كٶڭٸلمەن,
جەل ورتاق – تاعدىر ورتاق ٸرگەنٸ ٷرگەن.
جان ەدٸ كەشەگٸ بٸر الاساتتا
تەۋەكەل قايىعىنا بٸرگە مٸنگەن.
بولادى ەندٸ قانشا سارساڭ جانىم,
حاق بٸلەر – بٸزدٸ ورىستىڭ قانشا الدارىن.
كەتەر دە – كٶتەرمەسە جەر ويىلىپ,
شارتىمنىڭ ارتىپ كەتتٸم بار سالماعىن!
« – جٷرگەم جوق مەن دە, ەندەشە, قازا تٸلەپ,
ەسپەسٸن سٶزدەرٸڭنەن توزاقى ٸلەپ...
بٸرٸنشٸ, شىڭعىس21 قالىپ ورىنىنا,
قايتادى اماناتتان – قوجاحمەت(22)!
ەكٸنشٸ, بەرسٸن پاتشا جاڭا ماندات,
كٸم كەپٸل شاپپاسىنا قارا قالماق?
ەلەك پەن سىر بويىنا, تٷركٸستانعا –
ٷش قامال سالىپ بەرسٸن ماعان ارناپ.
ٷشٸنشٸ, ويلاماڭدار باس قامى دەپ,
ول جەرگە مەن كٸرمەسەم, باسقا كٸرەد. –
قولىما مٶر باسىلعان قاعاز بەرٸپ,
قازاقتىڭ تانيسىڭدار – باس حانى دەپ!..
ورنايدى بەيبٸتشٸلٸك سوندا عانا
وسىناۋ الاماندى سار دالادا.
قايتادى سوندا عانا تۇتقىندارىڭ,
جەم بولماي بٷرگە مەنەن قاندالاعا.
جٷرەدٸ كەرۋەنٸڭ ەمٸن-ەركٸن,
جۋاسىپ قالتاماندار اردان ادا.
سىرلاسپاي سىبان دورجى – نەدٸر شاحپەن,
تاۋىنا تىعىلادى جوڭعار, انا.
سارحادتان سىعالاماي سٸمسٸك قىتاي,
قىلادى تٸرشٸلٸگٸن تار قالادا.
ەيتپەسە, بۇل تٸرلٸكتٸڭ بايانى جوق,
كٶپ سٶزدٸڭ بٸرٸ بولاد – ساندالاما!..»
«...ٶزگەردٸ گۋبەرناتور نەدەن كەنەت,
بٸر تٷرلٸ كٷتكەندەي مە مەنەن كٶمەك?
اقشاڭداپ اسپان كەزٸپ جٷرگەن كٶزٸ
تٸرەلٸپ تۇرىپ قالدى تەرەڭگە كەپ.
ارقامنان قاعىپ تۇرىپ قوشتاپ كەتتٸ,
جٷرگەن بٸر پٸرٸم قۇساپ جەلەپ-جەبەپ».
« – بولادى!
ورىندايمىز شارتىڭىزدى!
باس حاننىڭ سەندٸرەدٸ انتى بٸزدٸ.
پاتشامەن كەلٸسٸلگەن بۇل جايىندا,
تەز بارىپ قۋانتىڭىز حالقىڭىزدى!
اقىرى تٷسٸنٸستٸك, ۋا, حان تاقسىر,
اسىرعاي, قۇداي بٸزدٸڭ داڭقىمىزدى!..»
«ويپىرماي, قالاي بولدى وسى جاعى? –
جانارىن مەمبەت نەگە جاسىرادى?..
كەردەڭدەپ اسپان تٸرەپ تۇرعان تٶرە,
ەلبەڭدەپ نەگە كەنەت باس ۇرادى?
بٸر تٷرلٸ ٶزگەرٸس بار ٶڭدە بارلىق,
بۇزىلدى ٶتپەس ٶتكەل پەندە قارعىپ.
قانشا جىل ٶزەك تالىپ كٷتكەن ارمان
تٶبەمە شىعىپ كەتتٸ دەمدە قارعىپ.
...جاڭاعى سىبىرلاعان جاندايشابى
پاتشادان ەكەلدٸ مە, ەلدە جارلىق?
جولىندا وسى ارماننىڭ قۇربان بولعام,
وسى ارمان – مەنٸ تالاي بۇرعان جولدان.
بٸر اللا ۇزاعىنان سٷيٸندٸرگەي,
باق وڭاي كەتەد دەۋشٸ ەد – جىلدام قونعان?..
كەۋدەمدە ساقتىق تا تۇر سەرەك قۇلاق,
ەلٸپتٸڭ ارتىن باعۋ كەرەك, بٸراق...
توپ23 اتىپ «باس حان ٷشٸن» جەتٸ مەرتە,
شىعارىپ سالدى مەنٸ كٶپ اتتى – جات...»
...قوشتاستى گۋبەرناتور اسقاق كٷلٸپ,
سەتتٸ كٷن قاۋىشۋدى ماقسات بٸلٸپ.
جاندارال – قىناپتاعى كەرلٸ سٷڭگٸ,
تالايدىڭ تاڭىن جىرتقان تاس قاپتىرىپ!..
تەۆكەلەۆ ەلدەنەنٸ ىمدايتىنداي,
كٶزدەرٸن كٶكجيەككە تاستاپ تۇرىپ.
اقىرى ايتا المادى ول, –
نەپليۋەۆ
باراققا جٸبەرگەنٸن ات شاپتىرىپ...
...حان ويىن داۋسى بۇزدى تٶلەڭگٸتتٸڭ,
قۇلاعىن كەتكەندەي مە كەرەڭ عىپ مۇڭ...
– حان يەم!
نيەتٸ بۇزىق بٸرەۋلەر تۇر...
نە ٷن بۇل تامشىسىنداي تەرەڭ كٷپتٸڭ?..
قۇداي-اۋ, كٸمنٸڭ نيەتٸ بۇزىلىپ جٷر?
بۇزباق پا ەندٸ جەتكەن قىزىعىن بٸر?..
حان ەسٸن ەرەڭ جيىپ الدى تەتكٸپ,
قييالدىڭ جەلگە ۇشىرىپ ٷزٸگٸن كٸل.
...باراق-اۋ – ادىرايعان مۇندار انا,
پەرٸگە جولداس ەدٸ, جىنعا – جورا...
بەس جٷزدەي قول كەلەدٸ جەلە-جورتىپ,
مٸنٸپتٸ كٸلەڭ باران, كٸل قاراعا.
قىمتاعان نيەتتەرٸن سيىقتارى-اۋ,
قاراعا تىعىلماسا, تٷن بولا ما!
كەلەدٸ جورتىپ بەرٸ قارا اتتىنىڭ,
تاۋعا ۇرىپ كٷن بارادى قاناپ مۇرىن...
ەيتەكە ايتىپ ەدٸ-اۋ تالاي ٸرەت:
«اباي بول!
جاۋ جولىقپاس جاراقتى كٷن –
العىن دەپ جٷرەر جولدى قاراپ بۇرىن...»
وسىدان ەلدەنەشە ساعات بۇرىن
كەتٸپ ەد بي, باتىرى تاراپ قىرىن.
ايدارلى الاماندى ەرتٸپ جٷرمەي,
قالۋىن, تٶلەڭگٸتكە قاراپ كٷنٸم!..»
ٶزەگٸن تٸلٸپ ٶتكەن اششى ٶكٸنٸش
حان بەكٸپ, الدى باسىپ سەل اپتىعىن.
– قاشايىق!
قۇتىلۋعا بار مٷمكٸندٸك,
كەتەمٸز اداستىرىپ الدىن تٷن عىپ...
قاسىندا تٶلەڭگٸتٸ تۇر بەزەكتەپ...
«بۇل نەتكەن, ۋا, دٷنيە, تارعىل تٸرلٸك?!
شارشادىم تارعىلدانعان تٸرلٸگٸڭنەن,
پەرشامىن ەل قىلام دەپ قۇلدى كٸرگەن.
جۇماققا مەنسٸز جٷرٸپ جەتەر بولساڭ,
جەتٸڭدەر, جارعىلاسىپ بٸر-بٸرٸڭمەن!..»
قارقىلداپ كٷلدٸ كەنەت ەبٸلقايىر,
قاھارلى قارا تاستاي گٷلدٸ بٷرگەن.
– كٸم? مەن بە?!
قاشىپ مەنٸ قاتىن دەپ پە ەڭ?! –
ەي, كەپٸر, نەيٸس ەدٸ زاتىڭ نەتكەن!
كٶپ قالماق «قالدامانداپ» قاپتاعاندا,
جەرٸمدٸ ەستٸپ پە ەدٸڭ قاپىم كەتكەن?!
مىنا يتتەر سول قالماقتان ۇلىق بولسا,
حان بولىپ نەعىپ جٷرمٸن,
حاكٸم بوپ – مەن?!
انادان ٶلمەس بولىپ جارالىپ پا ەم?
تەز ٶشٸر بىقسىق سٶزدٸ سانانى ٷيتكەن!
اتادان تۋعانىمدا ارشىلان بوپ,
قاشام دەپ انت بەرٸپ پە ەم باراق-يتتەن!
بۇل باراق – باراق ەدٸ مەن بٸلەتٸن,
شەۋٸلدەپ قارىنى اشسا ەلگە ٷرەتٸن...
سەلەم ايت ارتتاعىعا – مەن ٶلدٸ دەپ,
قالدىرماس – ەلدٸ جەتٸم, كٶلدٸ جەتٸم!
شەيٸتتٸك – ەر ميراسى تۋىلعاننان,
اق ٶلٸم, ەندٸ سەنٸڭ كەلدٸ ٸرەتٸڭ!..
سول سەتتە قاپتاپ بەردٸ قاپ-قارا بۇلت,
بٸر سەۋلە قارسى اتىلدى – ەپپاق, ارىق...
«سەندەرگە نە جەتپەيدٸ, بوزداعىم-داپ?..» –
بالاققا بوز باس سەلەۋ جاتتى ورالىپ.
زارىنا بوز سەلەۋدٸڭ كٸم قاراسىن! –
بەرٸنٸڭ باسىندا تۇر بٸر عانا سىن...
بٷكتٷسٸپ بوز سەلەۋلەر قالدى جاتىپ,
بٸلگەن سوڭ بوزداعىنىڭ تىڭداماسىن.
سوعىلدى اق سەۋلەگە قاپ-قارا بۇلت,
بارادى بۇلت ەتەگٸ وتقا ورانىپ.
تاڭدايى سۇر باتباتتىڭ تاق-تاق ەتتٸ,
يىقتان قاندى جالاپ جاتقان اعىپ...
ار تۋى التى الاشتىڭ – ەسٸل ەرٸ,
قايتارىپ كٶپ نايزانى ٶشٸگەدٸ.
قازاققا كٶتەرمەگەن قايران قولىن,
باراققا كٶتەرەدٸ وسى جولى!
قۇدايى جاراتقاندا دارا عىپتى,
داراعا تاپ قىلماپتى سانالى ۇلتتى...
ٸشقۇسا كٷندەرٸنٸڭ ٶشٸن الىپ,
اق جاسىن تٸلگٸلەپ جٷر قارا بۇلتتى.
شىن باراق جولىقپايدى جولىندا بٸر,
كٸل باراق بٸر بٶرٸنٸڭ سوڭىندا جٷر.
بۇلار دا جٷرٸپ ەدٸ-اۋ جانىندا بٸر,
شٶپ بولسا, – شالعى تيٸپ ورىلماعىر!
ورىنىن بٸر باراقتىڭ تولتىرا ما,
شٶكەلەپ كٶرگە كٶمسە ونىن قازٸر!..
ٶلكەيەك جاتىر تولقىن پاراقتاعان,
قىر جاتىر جىلعاسى جوق قان اقپاعان.
كەنەتتەن حاننىڭ ٷنٸ كەتتٸ ٷزٸلٸپ:
«قايداسىڭ, باراق!
باراق!
باراق-تاعان!..»
اق سۇڭقار كٶپ قارعاعا قانات شايقاپ
شٷيگەندە...
اۋناپ كەتتٸ ابات-بايتاق.
كٶزٸنە باراق ەندٸ تٷسكەن كەزدە,
سٷرٸندٸ ات...
قويا بەردٸ قاناپ پايتاق...
...جالعىز حان الدىرماي جٷر! –
جان قىسىلدى,
جالعىز حان – بۇلت قاماعان قارلى شىڭ-دى.
قارلى شىڭ اسقارىمەن اسپاندى ۇرىپ,
سٸلتەيدٸ نايزاعايىن شالعى سىندى!..
مەرتتٸكتٸ, ادامدىقتى جەرلەپ تاستاپ,
كەر اتقا سىعاي(24) سۇلتان سالدى سٷڭگٸ.
سٷرٸندٸ ات – سٷڭگٸ كٸرٸپ قىل مايقاننان,
يەسٸن الىپ ٶتكەن كٸل قايقاڭنان.
«اتسىز ەر – قاناتسىز قۇس!» – دەگەن كٸم ەد,
تٷبٸنەن كەسەر مە ەدٸ تٸلدٸ ايتا العان!..
سٷرٸندٸ ات – جاۋعا يەسٸن بٸر ساتپاعان,
الدى-ارتىن ٶتكەل بەرمەس قۇرساپتى اران.
«شارام جوق!
قوش بول, يەم!» – دەگەن سٶزدٸ
جانارى بارادى ايتىپ بۇرشاقتاعان.
سٷرٸندٸ ات...
سوندا دا حان جىعىلمادى,
تٷس سىندى ەلەپايىم مۇنىڭ بەرٸ.
«باراق!» – دەپ اقىرادى قاھارلى حان,
ساڭقىلداپ اق يىقتاي تۇعىرداعى.
بٸلمەيمٸن, سودان كەيٸن تىندى ما اسپان? –
قارا تٷن كەلٸپ قالدى قىردى باسقان.
سىرىمبەت بەكباسۇلى سىرت اينالىپ,
پاڭ حاندى ايبالتامەن ۇردى باستان.
جابىلىپ جالعىز حاندى اڭدارشا الىپ,
ىرىلداپ – بولىپ جاتىر ارلان-شابىت.
ارىستاي كەۋدەسٸنە ٶلگەن حاننىڭ
باراق جٷر قايتا-قايتا قانجار سالىپ.
كٷن كەتتٸ قانعا مالىپ وت قاناتىن,
قول كەتتٸ – بٸرەۋ قىلىش,
ماقتادى اتىن...
ار جاعىن كٶرە المادىم,
قارا ات قۇساپ
كٸسٸنەپ جەلٸپ جٷردٸ –
قاپ-قارا تٷن...
ٸٸ بٶلٸم
باراق سۇلتان
«بىلاي العاندا, قىرعىز-قايساق حاندىعى تٷك تە ەمەس, ول تەك ەبٸلقايىر سىقىلدى اقىلدى ادامدار بيلەگەندە عانا كٷشكە يە».
ي.ي. نەپليۋەۆ.
1748 جىلى حان ٶلگەننەن بٸر اي كەيٸن قىركٷيەكتەگٸ جازباسىنان.
«گەنەرال مىرزا, سٸزدٸڭ مەنٸمەن, ياكي باراق سۇلتانمەن, دوس ەكەندٸگٸڭٸزدٸ بٸزدٸڭ قىرعىز-قايساقتار جاقسى بٸلەدٸ...»
1747 جىلى 27 ماۋسىمدا ي.ي. نەپليۋەۆكە باراق تۇرسىنۇلى جازعان حاتتان.
...ورداسىن تاستاپ شىقتى يقانداعى...
دەگەن عوي, «تانۋشى ما ەد يت اللانى», –
اتىنا تىنىم بەرمەد ٶرٸستەگٸ
سارتتاردىڭ جەر-تٸمٸسكٸ ديقاندارى.
اۋىزىڭ قيمىلداسا جارناق تٶلەپ,
كٸلەڭ بٸر قايىرشىسى سارناپ كەلەد.
شىداماي كٶكتەم شىعا جۇرت اۋدارىپ,
ورنىقتى ۋاقىتشا قارناققا كەپ.
مويىل مەن سەمبٸ تالدىڭ اراسىنا
ٶزٸنە شاتىر تٸكتٸ ارناپ بٶلەك.
سوڭعى كەز اۋىرىپ جٷر قانى قىسىپ,
شىعادى تٷنٸمەنەن جانىپ-ىسىپ...
كەتەدٸ كەيدە ەرنەنٸ ساندىراقتاپ,
ويلاعان ٸسٸنەن دە جاڭىلىسىپ.
زٸلماۋىر بٸر سالماق بار ەڭسەسٸندە,
قايتقالى حاس جاۋىنىڭ قانىن ٸشٸپ.
بەرٸ دە بٸتكەندەي ەد ورايلاسىپ,
كەيٸننەن بيزار قىلدى كٶپ وي باسىپ.
اقىرعان ەبٸلقايىر ەلەسٸنەن
بٸلمەي جٷر قۇتىلارىن قالاي قاشىپ.
دەگەن وي:
«ٶلتٸرٸپ ەم قايدان حاندى?» –
بوساتپاي بارا جاتىر بايلاپ جاندى.
قاسىندا دۋىلداعان الامان جوق,
ازعانتاي قوڭىرات پەن نايمان قالدى.
ەڭسەسٸن تاستاي الماي ەزگەن زٸلٸن,
ەسٸنە تٷسٸرەدٸ كەزگەن قىرىن.
قوجاسى –
قىرىق مىڭ ٷيلٸ ٶر نايماننىڭ
قىزىق شاق – بۇلبۇل ۇشتى كٶزدەن بٷگٸن.
كەي-كەيدە تٷن ٸشٸندە سٷزەدٸ ەسٸك
ەلەيٸم – ٶتكەن كٷننٸڭ جٷز ەلەسٸ...
قالماققا ەبٸلقايىر سۇلتانمەنەن
اقىرىپ اتتانعان شاق تٸزە قوسىپ.
كٶرمەيتٸن باس قولباسشى بٸرٸن بٶلەك,
سٶيلەيتٸن تٸس ٸشٸنە تٸلٸن بٶلەپ...
تانىتساڭ ار جولىندا بٸر وسالدىق,
ال وندا, سٶز شىعاتىن – تٷبٸندە جوق!
كەي تٷنٸ قان ساۋىلداپ سٷلدەسٸنەن
تۇرادى:
«باراق يت-اۋ, مۇنىڭ نە?..» – دەپ.
قويارعا جەر تاپپايدى جانىن سوندا,
تىنادى جٷزٸن تٶسەپ جالىن شامعا.
تۇرادى بوساعادا قاندى سٷلدە,
كەتپەيدٸ قابىنساڭ دا, قاعىنساڭ دا.
ەي, بەسە, نەلەت ەدٸ-اۋ ەرۋاعى بار,
ۇرت مٸنەز, كەيدە مويىنى جارعا جىعار.
نەسٸلٸ تٶمەن اتا بولسا-داعى,
كەتەتٸن پىسى باسىپ سالماعى نار.
بەرٸ سول – قارا باستىڭ ارتىقتىعى, –
ەۋەلٸ سوڭىنا ەرتتٸ تارتىپ مۇنى.
تٸرٸدەي سٶزبەن تۋراپ سالدى بٸردە,
مۇنىڭ بٸر بٸلٸنٸپ قاپ تانتىقتىعى.
سٶزٸنەن قاۋعا تيٸپ كەتتٸ مە ۇشقىن,
بولدى دا شىعا كەلدٸ كەكتٸ مٸسكٸن.
سىرتىنان ٶر سۇلتاندى قىجىرتاتىن
تابىلدى قاتارىنان كٶپ تۋىستىڭ!..
تەك سوعان جول تيەدٸ باستى ۇستاردا,
تەك سونىڭ شىعادى اتى قاس قىسقاندا...
تاس بايلاپ جٷرەك كٶزٸن سوقىر ىزا,
اقىرى اينالدىردى حاس دۇشپانعا.
نەگە ودان وتىرادى, بەسە, تٶمەن? –
كەلٸپ پە ەد اتى قالىپ بەسەكەدەن?
حان شىعاي25, ۇزىن وقتى وندان سۇلتان26
تٶمەن دەپ كٸم ايتىپتى – ٶسەكەدەن27?!
قانشا ٸرەت جاۋدان كەلدٸ بورباي تالىپ,
سۇلتاننان جٷردٸ بۇلار سوڭ بايقالىپ.
اتاعىن اسپانداتتى ەل,
اتا جاۋىن
جالعىز-اق جٷرگەندەيٸن سول قايتارىپ.
ارتىنا تىعىلىپ اپ قاتىنىنىڭ,
سٶزدەرٸن قاپەرگە الماد اتا ۇلىنىڭ.
بۇلاردى, قاجەتسٸنسە, قوسپاي قويدى
قاسىنا جٷندٸ بالاق باتىرىنىڭ.
تۇرادى سىزدانا كەپ كٷلٸمسٸرەپ,
ٸشٸمدە نە جاتقانىن ۇعىنشى دەپ.
اقىرى ورىستىڭ دا تٸلٸن تاۋىپ,
بودانعا ٶتٸپ الدى بٸرٸنشٸ بوپ!
جەگٸدەي جىبىرلاعان جىلىمداعى,
بٸر جانعا جەڭٸل جٷك پە مۇنىڭ بەرٸ?!.
ساقىلداپ شىعار بولدى اتى ەستٸلسە,
ٸشتەگٸ ازۋ تٸستٸ ىرىلدارى.
جەم قىلىپ – ۇلى مۇرات, ارمانىن دا,
بٸر قاسقىر ۇلىپ جاتىر ەر قارىندا.
...وڭاشا قابىلداعان نەپليۋەۆ,
ورىسقا بودان بولا بارعانىندا.
نەن جايىن ۇقپاي قويدى اۋلاۋشىنىڭ
ۋلى جەم بولاتىنىن قارماعىندا...
جٷز سوممەن جانارىنا وت كٸرگٸزٸپ,
جەتكەن-دٸ جٷرەگٸنە جات تٸل جٷزٸپ!
اينىماس ادال دوس بوپ كٶرٸنٸپ ەد,
جاندارال – قىلىش سىيلاپ,
ات مٸنگٸزٸپ!
بار پەلە, قاراپ تۇرسا, سوندا جاتىر,
سول ەدٸ ٶمٸرٸندە قونعان اقىل, –
ۇلىققا بٸر ۋەدە بەرٸپ قالعان
توپشىسىن قارا قۇسشا قومداپ اقىر.
باق تايسا – كٸمنٸڭ يتٸ قىرىن كەتپەد?
سٷمەڭدەپ تٷلكٸ-باقتى كٸم ٸندەتپەد?
ەر ساتۋ, تاققا بولا ەلدٸ ساتۋ –
قازاققا جۇعىپ ەدٸ ۇلى ٸندەت بوپ.
...سونداعى قول الىسقان ۋەدەنٸڭ
تٷبٸنە باراق جەتتٸ!
ۇلىق جەتپەد!
تورلاعان سارى الا ۇلىق ەب جىلان بوپ, –
ارتى – ىلاڭ,
تٸلٸ – كٷمەن,
الدى قاندى ەد.
ارباعان باراقتى دا:
«حاندى ٶلتٸرسەڭ,
ورىنىنا – كٸشٸ جٷزگە حان قىلام!» – دەپ.
حان قىلماد, قاندى قىلدى جولىن مۇنىڭ,
تاقتان دا قاشىق قىلدى تٶرٸن بٷگٸن.
ەر – ەرۋاق, ات تۋلاق بوپ,
جٷر بۇقپاقتاپ
ەركٸمنٸڭ تىعىلىپ جەپ ەرۋلٸگٸن.
دەپ كٷتكەن:
«كەلدٸ كەزٸم, تۋدى سەتٸم»,
اتاندى اينالعاندا «سۋلى-ساتىم».
دالانىڭ تٸستەپ تارتىپ تٸكەنٸ دە,
بايلاپ جٷر بۇيىرعانعا تۋمىش اتىن.
بۇل-داعى بٸر قازاققا بەلگٸلٸ ٸرٸ,
بٷگٸندە قاشقىنمەن تەڭ بولدى قۇنى.
«ادال دوس» – قول الىسقان گۋبەرناتور
كەتكەندەي كەرەك قىلماي ەندٸ بۇنى.
باتپاققا وسىنشاما باتىرعان نە? –
شىرماپ اپ حان ەرۋاعى جاتىر ما, ەلدە?
ايرىلىپ بار ابىروي-شەرٸفٸنەن,
قالارداي جاپا-جالعىز اقىر دەمدە.
...قىنىنا قايتا سالماي اق الماسىن,
شالماق ەد قاراعايدىڭ مانار باسىن.
ىلاقشا ۇل مەن قىزىن تٷگەل باۋىزداپ,
كەتپەك ەد وتىن قىلىپ حان ورداسىن!
كٶرەد تە كەلەشەكتٸڭ تاققان سىنىن,
قاسىندا جٷرگەندە ەزٸر قاپتالشى مىڭ –
قىڭسىتىپ ات كٶتٸنە سالماق ەدٸ,
ادايدىڭ بوپاي دەگەن اق قانشىعىن!
«ەتتەڭ-اي, قالعانىن-اي, مۇرعام بولماي!..» –
كٷيزەلەد بار ٷمٸتٸ تۇل قالعانداي.
زەۋزاتىن تٷگەل قىرىپ تاستاعاندا,
ورداعا جىن بولار ما ەد – بۇل حان بولماي?!
سىقىلدى تٷس – ايان دا, ٶڭٸ – جالعان,
قايدا ەندٸ سول كەزدەگٸ ەلٸ – قالعان.
بىقىعان قاراقالپاق قاسىندا ەدٸ,
تٸستەلەپ حان-وردادان بٶلٸپ العان.
كٶرسە دە الدىن سٷيرەپ, ارتىن شاپتاپ,
ورداعا بەرگەن باستا انتىن ساقتاپ:
«قارالى حان ورداسىن شاپپايمىز!..» – دەپ,
جالايىر تۇرىپ الدى تارتىنشاقتاپ.
ال ەندٸ, انا بوپاي – زالىم قانشىر
قىڭسىلاپ بايدان قالعان تاعىن جانشىر.
جەتٸپتٸ:
«قايدا باراق-قانٸشەر-لەپ!» –
سٸدٸگٸ «قانٸشەردٸڭ»28 – ەبٸلمانسۇر29!
«كيەلٸ اققۋ قۇستى قانعا مالعان
باراقتى جازالا!..» – دەپ,
جاندارالدان –
تاپسىنىپ تالاپ كٷتٸپ جٷر كٶرٸنەد,
ساندالعان «سابالاق»30 يت جولعا ورالعان!
جولىنىڭ بەرٸ جابىق, –
بارار قايدا?
سىتىلىپ شىعىپ كەتەر تابار ما ايلا?
بەلگٸلٸ جەنٸبەكتٸكٸ! –
كەرٸن تٶگٸپ
نە بولعان بٶگەنباي مەن قابانبايعا!?
ايتپاقشى, شىقپايدى ولار ابىلايدان,
قايتپايدى ابىلايسىز نە «قۇدايدان»!
سايتانداي سىبىرلاعان بۇقارى31 بار,
سۋىرعان سٶز قىلشىعىن سارى مايدان!
...شاتىردا جاتىر باراق – قارا قۇرتتاي,
شىعا الماي شىرماپ العان قالىڭ ويدان!
...سودان سوڭ بٸر سەنگەنٸ قازىبەك-تٸ32, –
دەگەندە:
«باراق حاندى جازىم ەتتٸ»,
جەتٸ كٷن «قۇران-حاتىم» شىعارتىپتى,
قاسىنا شاقىرىپ اپ قازٸرەتتٸ.
«جان-اللا-اي, بەس تٶگٸلدٸ-اۋ بەتتٸڭ ارى,
سارحادتان كەپٸردٸڭ شىن ٶتتٸ ىلاڭى.
بەرٸنە جەتٸ جۇرتتىڭ جاۋاپ بەرگەن
سول ەدٸ – قازاقتىڭ ەڭ تەكتٸ حانى!
قيعىزعان ٶز قولىڭمەن ٶز باسىڭدى
بٸر كٷش بار!
ابايلاڭدار!» – دەپتٸ كەرٸ.
«جان-جاققا جٷرگەيسٸڭدەر قاراعىشتاپ,
دالاڭا تٶندٸ بٸلەم جاڭا قىسپاق?!
ورىس پەن قىتايىڭنىڭ پيعىلى – اران,
كٷن تۋدى قاندى اراندا جان الىسپاق...
ٶزٸڭە شىن ۇلىڭدى قۇرتقىزاد تا,
ٶزٸنە پايدالىسىن قالادى ۇستاپ!..
ۇمىتپا ەبٸلقايىر – ارماندى ەردٸ!
باسپاعان بەگزات ەدٸ جالعان جولدى.
قازاقتىڭ قام-قايعىسىن قاپىسىز جەپ,
سول ەدٸ شەگاراڭا سالعان بەلگٸ.
قايتارىپ قازاعىنا بەرٸپ ەدٸ-اۋ
باياعى حاق-نازاردان قالعان جەردٸ.
سەلەم دە, اناۋ ەلگٸ باراعىڭا,
اقىرى جەتكەن ەكەن تالابىنا.
قازاعى قىل كٶپٸردە تۇرعان كەزدە,
جارماسىپ جٷرە بەرسٸن جاراعىنا.
ۇزاماي اق جازاسىن بەرەر اللا,
قازاقتان بۇرىن تٷسەر – ارانىنا!..»
بي سٶزٸ قارىپ كەتتٸ قاق سٷيەگٸن,
بۇل ەندٸ دەگەنٸ عوي:
«تاپسىن ٶلٸم!..»
سۇلتاندا سٷيەك بار دا – جٷرەك جوق ەد,
قاققىلاپ جاتىپ قالدى اتشا يەگٸن.
سٷيەگٸ سۋىعاندا پانالاپ جٷر
سوڭعى كەز سارتتان العان ناقسٷيەرٸن.
...باراقتىڭ تاس تيگەندەي تىنىش كٶگٸ,
قۇيقاداي وت جالاعان بىرىستى ٶڭٸ.
ويلاعان كٶپ قييالى وپات بولىپ,
اينالىپ بارا جاتىر بۇل ٸس كەرٸ.
قارعاپتى ەستٸگەندە ٷيسٸن تٶلە33 –
تەشكەننٸڭ جوڭعار قويعان ۇلىسبەگٸ!
بۇل ٸستە بٸتپەيتٸن بٸر بىلىق بارداي, –
ال مىنا تٶلەنٸكٸ قىلىق قانداي? –
ٶزٸنٸڭ ەمٸرشٸسٸ – سار مەنجٸنٸ34
قولىمەن ٶلتٸرگەنٸن ۇمىتقانداي.
...وتىردى تٶسەگٸندە تۇرىپ باراق,
توقپاقتاي جۇدىرىقپەن ۇرىپ ماڭداي!
...جۇرتتٸكٸن «ەرلٸك» دەيدٸ حاندى ٶلتٸرسە,
مۇنىكٸن...
ال ۇعىپ كٶر, –
عۇرىپ قانداي!?
قايتەدٸ?..
باراق ەدٸ قاسقىر-نەسٸپ,
ٶزٸ دە جۋىتپايتىن دەستٷرگە شىق.
سول دەستٷر ٶزٸنە اقىر تۇزاق بولدى,
شەشپەسە دوس-جارانمەن باس بٸرلەسٸپ.
قۇداسى, قۇرمالاسى – باتىرمەنەن
مۇنىڭ دا جولىن تاپتى مەشھٷرلەسٸپ.
سول جولعا شاشىلدى – مال,
شاشىلدى – حات,
سىرت كٶزگە ٸش پيعىلىن جاسىردى جات.
سوت قۇردى ٶز ٷستٸنەن باراق, سٶيتٸپ,
ٷش جٷزدەن جەتٸ بيدٸڭ باسىن قۇراپ.
قۇندىگەر باراق سۇلتان قىلىشى – قان,
ايرىلسىن ٶلمەي نەگە ىرىسىنان!
«قىزىمنىڭ قالىڭ مالىن تونادى!» – دەپ,
پانا ٸزدەپ «جەتٸ جارعى» بۇرىشىنان...
بۇل «سوتتىڭ» ايىرماسى – جەتٸ بي دە
ٶزٸ مەن باتىر سۇلتان ۇلىسىنان!
قوزاناي, ولجاباي مەن قارٶتەگٸ,
سىرلىباي, بٸرٸ اتالىق مەمەت ەدٸ.
«سوت» قۇرعان جەتٸ بيدٸڭ اراسىندا
بەلگٸسٸز ەكەۋٸ بار جەنە تەگٸ.
بۇل «سوتتا» سٶز تيمەدٸ عالىمعا ارلى,
كەلەگە پايداكٷنەم زالىمدى الدى.
...توناتتى ەبٸلقايىر بەيشاراعا,
شىقپاعان حيۋادان قالىڭمالدى...
شاپشىماس بۇلاي قىلىپ شٸدەرلٸ ات تاپ,
شاپشىدى شاريعاتتان كٸلەڭ بەتپاق.
كيەلٸ ايات پەنەن سٷرە ورىنىنا,
جٷرگەندەر ايقاي مەنەن سٷرەن جاتتاپ –
قاپىدا حان ٶلتٸرگەن قاراقشىنى
«دٷنيەسٸ تونالعان!» – دەپ جٸبەردٸ اقتاپ.
«اق!» – دەگەن بەرٸلگەن سوڭ ٶكتەم بۇيرىق,
قارا اتتاي باراق كەتتٸ تەپكەن قۇيرىق.
بۇل قىردا وپات تاپتى تۇڭعىش ٸرەت –
مايقى بي, قايعى اساننان جەتكەن بيلٸك!
سەبەبٸ ٶتكەن كٷننٸڭ شالاسىندا,
سالدارىن بٷگٸنگٸدەن تاباسىڭ دا!..
زاڭداستى باستى قىلمىس العاش ٸرەت
قازاقتىڭ قاسٸرەتتٸ دالاسىندا!
ەل قانىن سوردى «بيلەر» قاندالا بوپ,
تاپقاندا اق سٶيلەيتٸن پاڭ دالا مەرت.
مەرت قىلىپ قانشا ارىستى سودان بەرٸ,
اقتالىپ كەتٸپ جاتىر سان قارا بەت.
شالعايىن جۇلدىز جىرتىپ, يت تارتقىلاپ,
اي بەتٸ كٶرٸنەدٸ قان-دالا بوپ.
بۇلت جىرتىق –
جۇلدىز-بۇتا باسىنداعى –
شىن بيلەر شەشٸپ كەتكەن ماندالا35 ما ەد?..
ەلقيسسا, قالعان جان ەم سٶزدە باسىم,
قىز بالا كٸنە تاقپاس, بوزبالا سىن.
وقىرمان, ٶكپەلەمەس:
«سٶز يەسٸ
ورىنسىز تىقپالاد, – دەپ, – كٶزعاراسىن!...»
كەتكەن-دٸ ٶزٸن, سٶيتٸپ, اقتاپ الىپ,
«ەرسٸڭ!» – دەپ ٶزەۋرەسكەن جاتقا نانىپ...
قاشىپ جٷر سوڭعى كەزدە تىنىشى ەبدەن,
كٶپ قارعىس جاتىر ما, ەلدە حاققا دارىپ.
تٷن بولسا, حان سٷلدەسٸ كەلەد جەتٸپ,
باياعى اق سەۋلەدەي – ەپپاق, ارىق...
باراققا زٸل قايعىنىڭ باتقانى انىق,
ارام قان دٸل ۇياسىن قاپ-قارا عىپ.
ورداسى اڭىراپ تۇر مولا قۇساپ,
قوردا ەدٸ جاتقان كەشە كٶپ قامالىپ.
شىعارىپ تىنعان ەلگە اقىر شۇرقان –
باراققا باسپانا بوپ شاتىر تۇر پاڭ.
...سٶزٸن جٷر سوڭعى كەزدە جٷرە تىڭداپ
سىرعاقتاپ بار سەنگەنٸ – باتىر سۇلتان.
ەي, باراق, ەڭ ەۋەلدە اقساماي باس,
اقساساڭ, – جارىڭ دا جات قاپشاعاي قاس!
جەر-قييان, كٶك-ساۋرانعا سىيمايتۇعىن
شاراداي بولىپ باراد شاقشاداي باس.
...ماناعى تٶلەڭگٸتتٸڭ ساندىراعى
ويلارىن ودان سايىن دال قىلادى.
قىز بەرٸپ سىبان دورجى قونتايشىعا,
كەپ جاتقان كٶرٸنەدٸ حان نۇرالى36.
تىم-تىرىس جاتىپ الدى ورىس تاراپ,
بارعان-دى جوڭعارعا دا قونىس قاراپ...
ەي, بەسە, سىبان دورجى وسى جولى
سٶيلەسپەي قويىپ ەدٸ-اۋ تەرٸس قاراپ.
قۇرعانداي ەندٸ بۇعان قىسپاقتى ەل بوپ,
الىپتى جاۋ كٷشٸگٸ تٸسقاقتى ەر بوپ.
قونتايشى كٷيەۋٸنە نۇرالى حان:
«باراقتى, – جاتىر دەيدٸ, – ۇستاپ بەر!» – دەپ.
ويپىرماي, قايدان قازار ەرتەڭ ٸندٸ? –
بولدى عوي اسپان – ايا, جەر – تەبٸنگٸ.
قايتارىپ ەكەلەتٸن قۇداي قايدا,
باياعى قوي باستاعان سەركە-كٷندٸ?!
تالعاماي تابىستىرعان ۇرى-كٷشپەن
قارعايدى سول بٸر قارا كٷنٸن ٸشتەن.
بٸلمەگەن قالاي بۇرىن –
بال ەكەن عوي,
قارا سۋ قازاعىڭمەن كٷلٸپ ٸشكەن?!
ەۋەلدە «قوي-قويتتاعان!» جىندىگٷلٸك
توبىردى كەتسە-اۋ, شٸركٸن, ٷرگٸن ۇرىپ.
«نازارى كٶكتٸڭ وعان تٷسكەن» دەۋشٸ ەد,
نەم بار ەد, قۇداي سٷيگەن قۇلعا ۇرىنىپ?!
...مەن ەندٸ قايدا بارىپ جىرتايىن بەت?..
شىن پەلە تٶنٸپ كەلەد قۇرتايىن دەپ!
ارانعا مەنٸ جالعىز ايداپ سالىپ,
كٶپ تەكسٸز كەتتٸ قۇرىپ زىم-قايىم بوپ!
...شىنىمەن, مىنا شارۋا قىرىن كەتتٸ,
سوڭىمنان قۋعان تاجال شىن ٸندەتتٸ. –
«جىلىنا حان ەكەمنٸڭ ساداقا!» – دەپ,
ەرالى باۋىزداپتى سىرىمبەتتٸ37.
ەكەن عوي بۇل دالانىڭ تٶرٸ – تٷنەك...
ابىلاي جەل بەرٸپتٸ پەرٸ-تٸلەك.
نۇرپاننان سەلەم ايتىپ جٸبەرٸپتٸ:
«كەلەسٸ كەزەك, باراق, سەنٸكٸ!» – دەپ.
ٸستەيدٸ مىنا دەرتتٸڭ نە شاراسىن?
بوزداسىن بوز ٸنگەن-وي, بوشالاسىن!..
...قوي, بولماس!
ەرتەڭ جەتٸپ جىعىلايىن,
بوپايدىڭ بوزداي قۇشىپ بوساعاسىن!..
كٶپ بولسا ەل, كٷلەر:
«باراق ساستى!» – دەسٸپ,
ە, مەيلٸ!
السىن باقتى باسقا ٷلەسٸپ...
اقىلدى ەد, –
قايعى قانشا قاماعانمەن
ۇسىنعان الا قويماس باستى كەسٸپ?!..
...قاشقانداي بٶرٸ-ۋايىم ەرٸگە ۇلىپ
وقىستان قويا بەردٸ قانى جىلىپ.
بايلامىن بەكٸتكەندە –
بوساعادان
بوز سٷلدە كەلە جاتتى تاعى كٸرٸپ...
ٸٸٸ بٶلٸم
بوپاي حانىم
«بٸزدٸڭ قايعىمىزدى توقتاتاتىن ەشبٸر دەرٸ جوق. لاۋلاعان ٶرتتٸ سۋ سٶندٸرەر. ال مەنٸڭ جٷرەگٸمنٸڭ جالىنى سۋدىڭ ٶزٸن ٶرتەپ جٸبەرەردەي...»
سٷيٸندٸكقىزى بوپاي حانىمنىڭ ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى ي.ي. نەپليۋەۆكە جازعان تالاپ-ارىزىنان.
قارا كيٸز اعاردى اقىر,
جەل سىنىپ, بٸتٸپتٸ ەپتەپ سامالعا تٸل.
كٶكتەۋگە كەشە عانا كٶشٸپ قونعان
جىعىلماي قارا تۋى حان-وردا تۇر.
حان-وردا.
وردا دەگەن اتى عانا,
ورداسىن وتىن قىلعان نەتٸ قارا...
ورىنسىز كٷلكٸ ەستٸلسە بالالاردان,
ٷلكەندەر جٶنەلەدٸ زەكٸپ الا.
بٸر تىلسىم مۇڭ جايلاعان ۇلى وردانى,
تٶگٸلگەن ٶزەن سىناپ – مۇنارداعى.
قايعىسىن قازالى ەلدٸڭ قازا قىلىپ,
كٶپ جىلقى كٸسٸنەيدٸ قىنارداعى.
وردانى زٸل قايعى تۇر شٶكەلەتكەن,
زٸل قايعى – زٸلزالاداي تٶتەن ٶتكەن.
جىرتۋدان قورقاتىنداي مۇڭ-پەردەسٸن,
جولاۋشى ەپپەن كەلٸپ, كەتەدٸ ەپپەن.
باياۋ كەل, ەرۋاق سىيلا, قاتتى كەلمەي!
جاياۋ كەل, حاندى سىيلا, اتتى كەلمەي!..
قۇدايى تاقتى بەرٸپ, باقتى بەرمەي,
وردا تۇر الپىس باستى – اق دٸگەردەي!
كٶتەرگەن كٶكجيەكتەن كٷن يەگٸن,
ساعىنعان قۇستار كەپتٸ جىلى ٷيەگٸن.
جۇتىپ تۇر بار دىبىستى قارالى وردا,
تٸلٸ ۇيىپ قالعان سىندى دٷنيەنٸڭ...
بالاداي شىعىنبايىق شەتكە قاشىپ,
جٸگٸتپٸز جەر ورتادان كەتكەن اسىپ, –
ەنەيٸك ەلمەن بٸرگە ەندٸ بٸز دە,
ەسٸگٸن قارالى ٷيدٸڭ ەپپەن اشىپ...
اق وردا – اق ايدىن-دى نۇرى جانعان,
بٷگٸندە سىرى كٶشٸپ, سىنى قالعان.
تەپكەندە قاراعۇس-تٷن – تٸرٸ قالعان
ايدىندا اققۋ وتىر سىنىق-ارمان...
كەرٸلەد كٷلدٸرماماي كەرەگەدە,
تٶگٸلەد سىردىرماق-اي تەگەنەگە.
سۋرىلعان قىنابىنان قىلابى قان
اعيناق اقشييادى نەمەنەگە?..
بٸز دە وعان قارادىق پا ەركٸمٸزبەن? –
قان-سەۋلە اپارماپ پا ەد ەرتٸپ ٸزبەن!..
جۇلىنعان دەندەكۋٸ, وقشانتايى
دەڭمەنت تۇر – توعاسىنان شورت ٷزٸلگەن.
ەلدەكٸم ەلدەقايدان ىڭىرسىدى...
بەلگٸسٸز بولىپ قالدى مۇنىڭ سىرى...
ٷمٸتتٸڭ لىپاسىنداي ىدىراعان
اق ساۋىت – دال-دۇل بولعان شىعىرشىعى.
كٶز جالمار كەپيەت بار اساسىندا,
يەگٸڭدٸ ەپپەن كٶتەر, باس اسىرما!..
باياعى قاندى پايتاق تىعىلىپ تۇر
التىن تەج, ايىرقالپاق تاساسىندا.
گٷرزٸ تۇر – تۇرىسىنا ىرزا بولماي,
ماڭايدا قول جوق, بٸراق گٷرزٸ الارداي.
قالىپتى بٷكٸرەيٸپ بۇقار-ساداق,
بەلٸمدٸ كەتتٸم بە دەپ بٸر جازا الماي!
تۇتىنعان بارلىعى دا حاننىڭ مٷلكٸ,
قوزادى كٶرگەننەن-اق جاننىڭ قۇرتى.
ٸلٸنگەن ايبالتا تۇر ساعاناققا,
سىقىلدى قۇلىپتالعان تاعدىر كٸلتٸ.
بەرٸ دە تانىتادى سارتاپ قالىپ,
كٷن جۇققان كٶلەڭكەلەر سەل تاتتانىپ...
ٸشتەگٸ كٶپ جيھازدى كٶتەرە الماي,
تۇرعانداي شاتقاياقتاپ شانتاق تالىپ.
كٷللٸسٸ حابار بەرەد اۋعان باقتان,
اق كٶيلەك – كەرمەقاپتا اۋناپ جاتقان...
قارا وجاۋ سىعالايدى اياقباۋدان,
سۋساعان سان ەرٸنگە ساۋمال جاققان...
قىدىرماي بوساعادا, تٶرگە ٶتەلٸك,
حان مٷلكٸن تاۋىسار ما پەندە تەرٸپ!..
الدىمدا ادىرا قالعان تاق تۇر ەكەن,
عايىپتان ەكەلگەندەي جەل كٶتەرٸپ!..
الدىمدا التىندالعان تاق تۇر ەكەن,
قاسىندا يەسٸ جوق باق تۇل ەكەن.
قارايدى جەر وشاقتاي ٷڭٸرەيٸپ –
تالايدىڭ كٶزٸن جۇتقان تەتتٸ مەكەن!..
قاعارداي «يەم قايدا?» – دەپ قاناتىن جاي,
شەگٸندٸم تاق قاسىندا قالا تۇرماي.
تاق قالدى تٶرت تاعانداپ –
سەل شىداساڭ,
سوڭىنان يەسٸنٸڭ شاباتىنداي!
ياپىرماي, اينالاعا اباي قىلماي,
قاراعام حان ورداسىن قالاي قىڭباي?..
ەس جيسام... تۇر ەكەنمٸن وردا ٸشٸندە
تولقىنىن مۇنار جاپقان اق ايدىنداي.
تولقىندا – سىنىق قانات قارالى قۋ,
دەسە دە سەرٸ-سامال:
«سانانى جۋ!» –
قىمتايدى قاۋىرسىنىن قايتا-قايتا,
كٶرگەندەي كٶكتەمنٸڭ دە سامالىن – ۋ.
قارا قۋ – اپپاق بوپاي ايدىنداعى,
سٷيمەيدٸ قايعى ۇرعالى قاي قۇرمانى...
كٷنٸ جوق كٶڭٸل-كٶزدەن مۇڭ قۇرعاعان,
قازاقتىڭ حاس ارىسىن باي قىلعالى.
...بوزبۇلاۋ – بوزدايدى دا وتىرادى,
بوز مايا – بوز نارىنان ايرىلعالى!..
...تاياندى ەكٸ جىلعا حان ٶلگەلٸ,
جاقسىلار كەلدٸ-كەتتٸ ەر ەلدەگٸ...
تٷگەن بەك, جيىلسا دا بەلەن بەگٸ,
سۇيىلىپ سالا بەرەد سەلەمدەرٸ.
«باراقتى ۇستاي الماي جٷر كٶرٸنەد!..» –
وسى دا بولار ەلگە دەلەل مە ەدٸ?..
«ٶلدٸ!» – دەپ وت ۇرعاندا نەگە قالعان?
كەۋدەدەن ۇشپاي قاپتى كٶبەلەك-جان!
بەكٸتٸپ قاناتتارىن كەتتٸ كەيٸن:
«يەمنٸڭ كەگٸن الام!» – دەگەن ارمان!
دٷنيە كٷل بوپ كەتكەن جاۋ سوققاننان,
جان تامىپ سٷڭگٸ مۇزداي ساۋساقتاردان.
سەزدٸ دە حان جوقشىسى ٶزٸ ەكەنٸن,
قاتايتتى قابىرعاسىن قاۋساپ قالعان!
...قىزى ەدٸ تەنتەك ەلدٸڭ – اداي دەگەن,
تۋعىزعان تەمٸرجۇلىن تالاي بەرەن.
تۇقىمى «كٶك نايزالى تابىنايدىڭ»38 –
ەرۋاعىن ەر سٷيٸندٸك – قالاي دەر ەڭ!..
ەركە ٶستٸ بەس بٶرٸنٸڭ ورتاسىندا
ەكٸ قىز – ەپەكەسٸ قاناي مەنەن.
كەڭ ٷستٸرت – قۇلا مايدان, جان-جاعى سور,
جانتاعى – سۋعا قانىق, قاڭباعى – شٶل...
«قىزىمدى بەرەم «بارا بەيبٸشەگە!»39 –
دەپ باتىر وتىراتىن, – ارمانى سول.
اقىرى ورىندالدى سول ارمانى,
قۇدايدان شىن تٸلەسەڭ, بولار-داعى...
مەرتٸككەن ەبٸلقايىر تاپ بولىپ ەد
جٷرگەندە اڭدى قۋىپ سونارداعى.
تاستاعان يت-قيياننىڭ جوتاسىنا ٸز
مەيمانعا (مال جوق بولسا) ەت اسىڭىز!..
جارى ٶلگەن جالعىزسٷرەي جاداۋكٶكتٸڭ
مەرتٸگٸن سالىپ بەرگەن «وتاشى قىز»...
«وتاشى» – بوپاي ەدٸ وسى وتىرعان,
سونىمەن ەكە ارمانى قوسا تىنعان!..
كەتكەن-دٸ حانعا «بارا بەيبٸشە» بوپ,
ايرىلىپ «حان» دەگەندە ەس-اقىلدان!
ەسٸنەن سول حان مٷلدە كەتتٸ ايىرىپ,
تٶبەدەن كٶكتٸڭ مٸرٸ وقتاي ۇرىپ!..
...قۇمايداي اي بٷگٸلٸپ ايدىن-نۇردا,
وردادا ٶزٸ وتىراد جاتپاي ۇلىپ...
ماسقارا – وسى بوپاي باسىمەنەن
باراقتان الا الماۋى كەك قايىرىپ!
تالپيدى قارالى قۋ – ەسٸل كٶڭٸل!
بەلگٸسٸز, قايدا جەتپەك كەسٸمدٸ ٶمٸر?!
«شەشٸنسەڭ, سۋعا قارعى! –
شەشٸنبە بٸر!» –
دەيتٸنٸ ەر ەكەنٸڭ ەسٸندە جٷر.
...قارا قۋ قاناتتارىن جيدى كەنەت,
قاق كٷمٸس قاباقتارىن تٷيدٸ كەنەت –
كەلگەندەي كەسٸپ تٷسەر شەشٸمگە بٸر!..
...ەندٸ ٸشكە ەدٸل سۇلتان40 قۇيىن-كەكٸل,
«وتاۋعا يە بولار» كٷيٸندە تۇر.
كٶڭٸلٸن اۋلاعالى كەلگەنٸ عوي,
ويناماق – «حان-تالاپاي», «ٷيٸرمەكٸل!».
حانىمنىڭ كٶڭٸلٸ كەنەت كەتتٸ بوساپ,
كٶزٸنەن قارا اتتىلى ٶتتٸ جاساق...
«بولار ما بۇدان اسقان «حان-تالاپاي»? –
ٷيٸرٸپ قۇيىن تۇر عوي كٶكتٸ قاشاپ!..»
– قاراعىم, ويىن بٸتتٸ!
جەلٸدە – نار,
جەتەككە ال, ناعاشىڭنىڭ ەلٸنە بار!..
شٶگەرمەي تۇرعان كٷيٸ شالىپ جٸبەر,
قانى اعىپ كەتە بارسىن جٶنٸنە مال...
«وسىنداي سەلەم ايتتى! – دەپ قايتىپ كەت, –
وق تيگەن جٷرەگٸنە ٶلٸ مارال!..»
سٶزٸنە شەشەسٸنٸڭ بەك تٷسٸنٸپ,
وقشا ۇشىپ ەدٸل سۇلتان كەتتٸ شىعىپ.
«كٷن شالعان مۇنار باسىن بول بەيتەرەك,
تامىرىن مۇز جالاعان كەكتٸ شىبىق!..»
قاقتالىپ كەرٸمسالعا, بەتٸ كٷنگە,
ورالدى ەدٸل سۇلتان جەتٸ كٷندە.
بارلىعىن ايتقانىنىڭ ورىنداپتى,
قان, شىرىش جۇعىپ قاپتى كەكٸلٸندە.
ايدىنعا جاس تامىزباي مٶلدٸرەتٸپ,
بٸرجولا بۋدى بوپاي بەلدٸ بەكٸپ...
شاڭى ٶشپەي ەدٸل-جاننىڭ كٶكجيەكتەن,
تٶركٸنٸ ايعىر توپ بوپ كەلدٸ جەتٸپ!
ماۋىعىن باسىپ ەبدەن جىلاعاسىن,
ساقتاۋلى قازانعا ساپ سىباعاسىن,
توپباسى – سانازارعا41 كٶزٸن قاداپ,
اقتاردى بوپاي حانىم مۇڭ-ازاسىن:
– جازاسىن تارتتىرا الماي ەل جاۋىنىڭ,
قورلىقپەن بارادى ٶتٸپ مىنا جاسىم.
سەندەرگە جاۋشى سالدىم,
بۇدان ەرٸ
بەلگٸلٸ بولعاننان سوڭ شىداماسىم!
باس كەتٸپ, بۇزار سويدى ەلدٸ قورتىق,
قاسٸرەت – باسىمىزعا تٶندٸ قورقىت.
«قىرسىعى مانسابىما تيە مە?» – دەپ,
باستارىن كٶتەرمەيدٸ شەندٸ قورقىپ.
«كٷننەن سوڭ – اي نە بولار?» – دەمەۋشٸ مە ەد,
اق وردا ەڭسە كەتٸپ بولدى مورتىق.
ەرٸ جوق ەلدٸ وياتار ۇران سالىپ,
بەرمەسەڭ اۋىزىنا زىبان42 سالىپ.
باسىنا اي سەۋلەسٸن سەلدە قىلعان
اسقار تاۋ – ٶلدٸ باسىن مۇنار شالىپ.
تٶرە جٷر ار-ۇياتىن مۇرتقا تاعىپ,
بيلەر جٷر جاميعاتىن ۇرتقا تاڭىپ...
جوعالتىپ قازاناتىن تاي جٷگٸرتكەن,
قۇلاتقان ازاماتىن جۇرت تا تالىق...
وياسىز ٶكپەلەرسٸڭ ەرگە نەسٸن –
قاتىننىڭ قاسيەتٸن بەرمەگەسٸن?!
ورتاڭنان ويىپ دۇشپان جالماي بەرسە,
قۇلاماي توقتار ما ەكەن كٶرگە كٶشٸڭ?!
...بار پەلە انا جاۋىز جاندارالدان,
كٶزٸنٸڭ قاراشىعى قانعا ورانعان.
بارلىعى ماعان قازٸر مەلٸم بولدى:
باراق-يت – جانالعىشى جالداپ العان!
ەلٸمدە بولام دەپ پە ەم سونشا بەيباق? –
قىلا الماي ٶتكەنٸم بە قورشا قايرات!
بولام با قارشا بەيباق وت باسىندا,
قالام با بوق قاسىندا مالشا جايراپ?!
بٸرٸنە جاندى جاۋاپ قاتپاي وتىر,
قانشا ٸرەت تالاپ بەردٸم, ەرسال ايلاپ43.
بەرٸ سول جاندارالدان! –
تاعى دا ايتام,
قاعىپ جٷر بۇلتالاقتاپ ەلٸ قايقاڭ.
«جازاسىن قىلمىسكەردٸڭ تارتتىر!» – دەگەن,
جاۋابىن الا الماي تۇر ابىلاي حان!
تەك قانا سول بالادان دەمەلٸمٸن,
وعان دا بەرمەيدٸ ەرٸك بەلەلٸ جىن.
پاتشانىڭ ادامدارى تانتىپ كەتتٸ,
ٶزٸنشە تەكسەرگەن بوپ «حان ٶلٸمٸن».
ايرىلعان مەن بٸر شىبىق شىنارىنان,
قايعىنىڭ كٶز اشپاعان مۇنارىنان.
كٷنٸنەن شاراسىزدىڭ بەرٸپ جٷر عوي
قالماققا قارىنداسىن نۇرالى-جان.
ٶرٸسٸن تارىلتپاق قوي اناۋ يتتٸڭ,
قولعا كەپ تۇرۋشى ەد دەپ – بۇعى ارىعان.
قولىما قايدان تولىق تيسٸن اقپار? –
سوندا دا جەتٸپ جاتاد يسٸ حاتتار.
«سوت» قۇرىپ, باراقتى اقتاپ جٸبەرٸپتٸ,
ٶزدەرٸ تاڭداپ العان بي-سىماقتار!
اعالار!
باۋىرلارىم!
قاراقتارىم! –
جانىمنىڭ اۋىرعانىن قاناتقانىم!
اتامىز نۇردان ٶنگەن ەل ەدٸك قوي,
شىنىمەن, قالارمىسىڭ قاراپ بەرٸڭ?..
حان يەم – قارا تٷندە ۇشقان جەبە ەد,
حالقىنا ٸزدەپ ەدٸ تىستان قورەك...
باس حانى بۇل قازاقتىڭ قۇنسىز كەتسە,
ويلايدى بٸز حاقىندا دۇشپان نە دەپ?..
ٸبٸلٸس وتانىما تور قۇرعاسىن,
ٶرت بولدى كٶزدٸڭ جاسى كٶل قىلعاسىن.
قاڭعىرىپ باسسىز اياق قايدا بارار,
كەز-كەلگەن باراق السا ەلدٸڭ باسىن?!.»
...اق بوپاي وسىدان سوڭ قالدى سۇلىق,
ٶرتٸنەن كٶكٸرەگٸنٸڭ جان قىسىلىپ.
باجايلاپ اينالاسىن العاننان سوڭ
سانازار سٶيلەپ كەتتٸ العا ۇسىنىپ:
– بۇل قورلىق جاندى ٷسٸتكەن كٷيەلٸ مۇز,
ساقىلداپ قويا بەرەد يەگٸمٸز.
ٶزٸڭنەن بٸر يشارات بولا ما دەپ,
سىرقىراپ جٷر ەد كٶپتەن سٷيەگٸمٸز.
جٷر ەكەن باراق ەبدەن تانتىقتانىپ,
پارانى بيدەن قالعان سارقىتقا الىپ.
عادالات تاپپاي قايتتى كەشە كٷزدە,
جيەنٸڭ – مىنا وتىرعان قارپىق44 بارىپ.
وتىرمىز بولىپ بٷگٸن حاس قاراباق,
بەت تە جوق سٶز ايتاتىن دوسقا قاراپ.
«سەن, اداي, مالىڭدى باق!
حاندا نەڭ بار?!» –
دەپ مۇنى جٸبەرٸپتٸ ماسقارالاپ!
تاناۋلاپ قارا باس قۇرت اتقاقتاعان,
ٸبٸلٸس – كٸسٸلٸكتەن باق تاپپاعان
بارادى باستان قارعىپ –
ەل ەك جاۋدى
باس تٷگٸل, باقايىنان اتتاتپاعان!
بٸلەمٸز, كەتٸپ باراد حارامعا ەسەڭ,
ەسەمٸز ول بٸزدٸڭ دە – وعان دا سەن!
بار اداي – بٷگٸن سەنٸڭ قۇرمالدىعىڭ,
جولىڭا ساداقاعا شالام دەسەڭ!
جٷرۋشٸ ەك مەرتەبە عىپ ەسٸمٸڭدٸ,
ۋدى دا بٸرگە ٸشەمٸز وسى كٷنگٸ!
بٸز دايىن – عاراساتقا سالساڭ دا ايداپ,
بوپاي-جان, ٶزٸڭ بايلا كەسٸمٸڭدٸ!»
...قاۋساتىپ بار ٷمٸتٸن سوققى سوعىپ,
قانشا ارمان مويىل كٶزدە كەتتٸ سٶنٸپ...
كٶتەرٸپ كٶزٸن حانىم,
انتالاعان
اپايتٶس باۋىرلارىن ٶتتٸ شولىپ.
بۇلدىراپ جٷرە بەردٸ كٶز الدى سەت...
حانىنا قايتقان كٷنٸ مازاردى ساپ –
وسىنداي سەزٸم ۇرعان,
قينالعاندا –
كٶك بارقىن ەلدٸ كٶرٸپ – جازار قۇشاق.
...ەر شوتان, ارعىنباي مەن ايباس, قوناي –
تەز تەتكٸپ, شەمەندەنٸپ سازاردى سەت.
تىرتىقتان ساۋ جەرٸ جوق تٶرت شەرٸ وتىر
باستارى سەگٸز بٸلٸك قازان قۇساپ...
سۇڭق ەتتٸ قارالى اققۋ...
حان ٶلگەلٸ
كٸرپٸكتەن جاس تٶگۋ-تٸن بار ەرمەگٸ...
جٶنەلدٸ قىزىل نۇردى توقىپ الا,
اق جٷزدٸڭ ٸزدەرٸ ٶشكەن ەر-ٶرنەگٸ.
...وتىردى اق مەليكە كەيٸپكە ەنٸپ,
پٸرلەرٸ جيىلعانداي ەلەمدەگٸ.
تەۋبە ايتتى:
«اينالامدا بۇلار باردا
دۇشپان يت مۇقاتار, – دەپ, – بەلەم, مەنٸ!..»
– ەندەشە, تارت, باراققا قارناقتاعى!
ورىستىڭ اسىراندى قان-قاقپانى –
ويىمەن اران قازىپ جاتقان شىعار,
تاعى بٸر بەيكٷنەنٸ زارلاتقالى.
مويىنعا جٷكتەمەيسٸڭ حارام قانىن,
كەلگەن سوڭ ايتاسىڭدار ماعان بەرٸن!
ۇل-قىزىن جازىم قىلىپ جٷرە كٶرمەڭ,
اشىلىپ شەرٸ مٸنەز اراندارىڭ!
قولىندا بٸر اللانىڭ – ەركٸ كٸمنٸڭ,
سەندەرگە ار-تۋىستىڭ سەرتٸن ٸلدٸم.
تٶرەنٸڭ قانىن ارتىپ مويىنىڭا,
قويا المان قولىن بىلعاپ تٶركٸنٸمنٸڭ!
بەزگەنٸ بەلگٸلٸ عوي مازا مەنەن,
قايعىدان وسى جولى تازارار ەم. –
جاسالماۋ ٷشٸن مۇنداي قاندى قىلمىس,
ەشكٸم دە ەستٸمەگەن جازا بەرەم!
اي, شوتان!
ساعان ايتام! –
وت قاپتىرىپ,
كٷل-كٶمەش بوساعاسىن اتتاپ كٸرٸپ,
جاۋىڭدى تابانعا ساپ تاپتاپ تۇرىپ,
ايتارسىڭ – ايتارىڭدى قاقتاپ-تٸلٸپ!
تەجٸن ال, ەڭ ەۋەلٸ, باسىنداعى,
كٸسەسٸن كەتپە ۇمىتىپ قاسىنداعى.
اساسىن, بەس قارۋىن تٷگەل سىپىر,
مٶرٸن ال ساۋساعىنىڭ تاسىنداعى!
سودان سوڭ بٸرجولاتا «اقتالاپ» كەت, –
كٶرٸنسٸن قارا جٷزٸ اق تا كٶك بوپ, –
كٷزەپ ال يەكتەگٸ قۇرىم قىلىن,
كٷزەلگەن قالا بارسىن قاتپا كٶرت بوپ!
ەر ٸستٸڭ ۇسىلى مەن ۇشىعى بار,
جاقىنعا ساباق بولسىن, جاتقا مەكتەپ!
ۇرعاندا تٶبەسٸنەن سالماقتاپ كەك,
جاتسىن بٸر ارام قانىن تالماپ كٶكبەت.
قۇنى جوق قاۋعا قۇرلى جۇرتتا قالعان
كەللاسىن ۇستارامەن شاڭباقتاپ كەت!
باقىراش كٶتەرە الماس قازان جٷگٸن,
دەگەنمەن, كەتپەس وسى جازام قىرىن;
قاتىننان ايىرماسى قالماۋ ٷشٸن,
تٸل – ەكٸ قۇلاعىنىڭ ازاندىعىن45!
حانىمدىق بەلگٸسٸن ال قاتىنىنىڭ,
ٶرگٸزٸپ جٷرمەسٸ ٷشٸن تاقىمى جىن!
تانىسىن ەر قولىنان ساپى قۇنىن,
جىلانداي جىنعا ورالعان باپى-بۇرىم!
تۇلپارىن تايشا كٷزەپ تۇلدارسىڭدار,
تٸلٸڭدەر تۋىرلىعىن شاتىرىنىڭ!
سودان سوڭ كٶرٸپ الدىق بولعان ٸسٸن,
تيگٸزگەن وسى بولسىن قولعابىسىڭ...
بۇل بەنٸم نەشە تٷنگٸ تولعانىسىم,
ايتايىن, ەلگٸلەردٸڭ مەن مەنٸسٸن.
جاناردىڭ جاستىق كۋە جاسى قالعان,
وسى-دٸر باسىمداعى اسىل ارمان...
تٶرەنٸڭ تٶرٸندەگٸ تەجٸن الساڭ, –
مىڭ ەسە جەڭٸل ودان –
باسىن العان!
كٶز جاسىم ٶرتەر ونىڭ وت بوپ كٶرٸن,
ٷركٸتەر كەۋدەسٸنەن كٶك كەپتەرٸن...
كٸسەسٸن بەلٸندەگٸ شەشٸپ الۋ, –
«بەلٸڭدٸ سىندىرعانىم!» – دەپ كەتكەنٸڭ!
بەرٸ بٸر – ساتقىنىڭ نە, جەندەتٸڭ نە! –
بەرٸ دە تٷپتٸڭ-تٷبٸ ەلگە تٷرمە...
ايرىلساڭ, اساڭ مەنەن بەس قارۋدان,
ەشكٸمگە بولا المايسىڭ – ەر دە, پٸر دە!
مىنا بٸر كٷلبەتتەنگەن ٶڭسٸز جالعان
جاراڭدى قاناتپاي ما ەڭ سىزدانعان?..
ساتقىننىڭ حاقىسى جوق مٶر ۇستاۋعا,
مٶرسٸز حان – مٷردەمەن تەڭ كٶرسٸز قالعان!
دەرتتەنگەن كٷندەرٸمدە كٸرمەي مازا,
سەرت بەرگەم:
«جٸبەرەم, – دەپ, – زٸلدەي قازا!..»
تٶرەنٸ ٶز تٶرٸندە كٷزەۋ دەگەن,
اقتالاپ جٸبەرگەنمەن بٸردەي جازا!
ىلايىق جازانى ٸزدەپ نەشە بٸر كٷن,
سانامدى قييالىممەن كٶسەدٸم مىڭ...
حانىمنىڭ بەلگٸلەرٸن الىپ كەتسەڭ:
«قوجاسى – مەن, – دەگەنٸڭ, – تٶسەگٸڭنٸڭ!»
ار جاعى ٶزدەرٸڭە مەلٸم شىعار,
بالا ەمەس تٷبٸجٸكتەپ بەرٸن سۇرار.
ٷلگٸ ۇرىپ التى الاشتىڭ بالاسىنا,
كٷن تۋدى جەزدەڭٸزدٸڭ ارىن سۇرار!..
– ال ەندٸ, سٶز قىلامىز نەمەنەنٸ? –
وسىمەن ەڭگٸمەنٸ شەگەرەلٸ...
«اللاعا – تەۋەكەل!» – دەپ حارەكەت قىل,
تەگەلەن46 جەلەپ جٷرگەي تٶبەدەگٸ!..
ابىزى ەتەمبەكتٸڭ47 تٶكپەك قاعىپ,
ەرلەرگە بەردٸ باتا – وت بوپ قارىپ!..
ەر شوتان, ارعىنباي مەن ايباس, قوناي
بەلگە ۇرىپ بەس قارۋىن كەتتٸ اتتانىپ...
ٸV بٶلٸم
كەك الۋ
...قاسىنا باتىر جارى شوتان ەرگەن...
مۇرات مٶڭكەۇلى
...سالماپتى ەسٸگٸنە قارناق «قۇلىپ» –
ورالدى ايباس جايدى بارلاپ بٸلٸپ:
– ينشاللا, – دەپ قويادى, – سەتٸن سالسا,
باراققا كەتەم بٷگٸن قان قاپتىرىپ!
ساق ەكەن ەلدەن ٷركٸپ قاشقان زالىم,
كٷزەت بار – شىققانشا ەبدەن اسپانعا كٷن.
دٸلدانىڭ تەڭ جارتىسىن اساتتىم دا,
باراقتىڭ ساتىپ الدىم – باس جاندارىن48.
قاسىندا كٸم جٷرگەنٸن تٶرە بٸلمەد,
«ساتقىنعا – جۇتقىن ٷيٸر» دەگەنٸڭ كەپ.
التىننىڭ قاق جارىمىن الىپ قايتتىم,
«قالعانىن ٸس بٸتكەسٸن بەرەمٸن!» – دەپ.
از دەپ پە ەڭ حان ٶلتٸرگەن وسى بەينەت?! –
ساناسى سارساڭدانىپ, ەسٸن وي جەپ,
ايقايلاپ شىعاد دەيدٸ تٷنٸمەنەن –
ٶزٸ ەبدەن جٷر كٶرٸنەد قوسٷرەي بوپ!
قايتتىم مەن بارلىق جايعا سۇراپ قانىپ,
ۇيقىعا كەتكەندە ەبدەن قىرات تالىپ –
تىن ٷشٸن باس جانداردىڭ ٶزٸ كەلٸپ,
كٷزەتتٸ ەكەتەدٸ جىراققا الىپ...
...مەن-جايدى ايباس وتىر بايانداعان,
جەرلەرٸ ٷلكەن توعاي ايالداعان.
قۇلپىرىپ كەتكەن دٷنيە كٷرەڭدەنٸپ,
جاققانداي شٸگٸلدٸك كەپ بويانعا قان.
ماناۋراپ قۇلانكٶدە ويانباعان,
مىڭباسقا ايتقىزادى قويانداق ەن.
سۋداعى بەينەسٸنە باس شايقاپ تۇر,
اق قايىڭ حاس سۇلۋداي بويانباعان.
تاسپاشٶپ ساۋساعىمەن گٷلدٸ مىتىپ,
اسىلدى كەكٸرەگە قىلدىعىتىق.
تابيعات ٷرگٸن-سٷرگٸن كٷندٸ ۇمىتىپ,
اسپان تۇر كٶك اڭقىعان ٷندٸ جۇتىپ.
دايارلاپ ات-جاراعىن بولار كەپكە,
تٶرت باتىر قالدى وتىرىپ تٷندٸ كٷتٸپ...
كەكٸلٸن نۇر-ساۋساقپەن كٶتەردٸ باق,
سەن-دەۋرەن... بۇلبۇل قيماي ٶتەر جىلاپ.
دىبىستى جٸبەرمەيدٸ كەتەر جىراق –
سايقى-ساي, بەدەۋ-بەل مەن مەكەر-قىرات.
سوقپاقتى سٷيرەپ كٶنە جٷينەك-تٶبە,
جاتتى اعىپ يرەكتەلە شەكەربۇلاق.
...كٷتكەن تٷن, ەزەر-الدا, ول دا كەلدٸ,
جۇلدىز-كٶز كٶك كەپتەر بوپ قولعا قوندى.
قۇسجولى – اي توعالى دەڭمەنت بەلبەۋ,
تٷن-دٷنيە بوساتقانداي زورعا بەلدٸ.
اي-توعا وت شاشقانداي شاتىرلارعا,
شوق ۇشىپ – مۇراتالى49 «اھ» ۇرعاندا...
ەپپەنەن جىلجىپ بەردٸ باتىرلار دا,
قۇمىر قۇس جەتٸ مەرتە شاقىرعاندا.
كەلگەندەي بۇل شارۋاعا اقىر ۇتىر,
جىمىپتى جەر تٷبٸنە اقىلى قۇل...
بايلانىپ سەمبٸ تالعا قارا ارعىماق,
باراقتىڭ سەندەپ تٸككەن شاتىرى تۇر.
...حانىمى قويعان بٷگٸن شاتىردا قاپ,
كەتەدٸ جاندى كٷيزەپ «اھ» ۇرعانى-اق.
كٷرەكتەي قويۋ ساقال تٷندٸ تٸرەپ,
شالقالاپ حانتاقتادا جاتىر باراق.
تىنارداي اقىر قاماپ ەسسٸز ٷرەي,
ساناسى سان ەلەستٸ ساپىرمالاپ...
«بوپايعا كەشۋ سۇراپ بارسام», – دەگەن
بايلامى بەرگەن كەزدە... اقىلعا – دەت...
بوز سٷلدە... كەلە جاتتى تاعى كٸرٸپ...
تىعىلدى قويىنىنا حانىمى كٷرت.
ٶشٸرٸپ حانىم ٷنٸن جاعىنا ۇرىپ,
جان-جاعىن قارماي بەردٸ حەلٸ قۇرىپ.
...بوز سٷلدە كەنەت قارا ەرۋاق بولىپ,
تٸزەگە باسا قالدى الىپ-ۇرىپ!
جارىقتى جاۋىپ قالدى سوقىر قۇلىپ,
قورقاۋدى قارا بٷركٸت وتىر بٷرٸپ.
تاس تٸزە جەرگە تٸرٸ تىعىپ باراد,
سٷيەگٸن جٸبەرەردەي وتىن قىلىپ.
سۇلتاندا سٷيەك بار دا, جٷرەك جوق ەد –
سٷيەگٸ قورلانعانعا ٶكٸردٸ ۇلىپ.
...ەي, بەسە,
ەرۋاق قايدان تەگٸن بولسىن,
تٶرەنٸ تٶسەپ قويدى توقىم قىلىپ!..
الىپ كٷش جاساپ تىندى ٶز دەگەنٸن,
شاتىردان قورجىنعا ۇردى كٶزدەگەنٸن.
تەجدٸ الدى.
كٸسەنٸ الدى.
اسانى الدى.
جينادى بەس قارۋدىڭ ٶزگەلەرٸن.
ساۋساقتان بۇراپ تۇرىپ مٶردٸ دە الدى!
...نە دەگەن بەزدەن قاتتى بەزبەن ەدٸڭ!..
حانىمنىڭ قارقاراسىن, دانالقاسىن,
شۇبىرتپا, تۇمارشاسىن, انار-تاسىن50 –
بارلىعىن جۇتىپ الىپ قارا قورجىن,
بٸرجولا قاندىرعانداي جان اڭقاسىن.
سودان سول «حاننىڭ» باسىن تٷرتٸپ كٶردٸ,
تاستادى ماڭدايىنان سٷرتٸپ تەردٸ.
ۇيىسقان قارا بۇلتتاي قۇرىم ساقال, –
اق جاسىن قارا بۇلتتى قىرقىپ بەردٸ!..
تٷسٸندٸ سوندا عانا سىردى باراق,
قىلعىنىپ باسىن جەرگە ۇردى باراق.
...كٶپ جۇلدىز سىقسىڭ قاعىپ نۇردى جالاپ,
تٸلٸنگەن تۋىرلىقتان تۇردى قاراپ.
...تىستاعى شارۋالارىن تەمامداعان
قوناي مەن ارعىنباي دا كٸردٸ قاماپ.
ەركٸنە قىرىقتىقتىڭ جاعىن بەرٸپ
تىنشىدى سۇلتان,
تەنٸن جالىن كٶمٸپ.
جەگٸ-ۇيات جەپ بارادى كٶكٸرەگٸن:
«تۇر-اۋ, – دەپ, – حان سٷلدەسٸ بەرٸن كٶرٸپ...»
حانىم تۇر سۇر كٶجەكتەي دٸر-دٸر ەتٸپ,
سىرعاسى تٷستٸ ٷزٸلٸپ سىلدىر ەتٸپ.
تٷبٸنەن شورت كەسٸلگەن جىلان-بۇرىم
جوعالدى قورجىن-ٸنگە سٷڭگٸپ ٶتٸپ.
يەكتٸ جەل ۇرعاندا, سٷيەكتٸ – قان
سىقىرلاي جابىلعان جاق – ٸنجٸ51 بەكٸپ:
«كٸمسٸڭ?..» – دەپ تٷندٸ ٷركٸتتٸ قىر-قىر ەتٸپ.
«تانىساڭ, – ادايىڭمىن!..
تانىماساڭ... –
تٸل بٸتتٸ قارا ەرۋاققا گٷر-گٷر ەتٸپ. –
قۇدايمىن!.. –
ەستٸمەپ پە ەڭ ول كٸسٸنٸ?
مٸنەكي, مەندەي بولاد – بەلگٸسٸ, ٷنٸ!..
تانىماي تەڭٸردٸ دە تالتاڭداۋشى ەڭ,
ٶلگەندە ۇمىتپاسسىڭ ەندٸ, شىنى.
ەر بولساڭ, – قارا جەر بوپ كٶتەرٸپ ال,
جٸبەرگەن جاببار-حاقتىڭ تٶندٸ سىنى!..
ەي, بٸراق ونداي ەرلٸك قايدا – ساعان! –
جان ەدٸڭ اقىلى – ازعىن, ايلاسى – ارام.
حالقىڭنىڭ ارى مەنەن باسىن جالماپ,
دەپ پە ەدٸڭ, ارىستان بوپ ايعا شابام?!
كٶردٸڭ بە تامعان قاندى شاڭىراقتان?
اي ساعان تۇر شاپتىرىپ زەرٸن اققان.
تٸلگٸلەپ تۋىرلىقتى تٷتٸپ ٶتكەن
وقتارى ول حاس قارعىستىڭ –
تەڭٸر اتقان!
جٸبەردٸ قۇداي ساعان قارا كٷندٸ,
جەل ايتىپ تاراتادى حابارىڭدى:
«حالىقتىڭ ارداعىنا قول كٶتەرگەن
وسىنداي بولاد!» – دەگەن قالادى ٷلگٸ.
شىق ەرتەڭ ەل الدىنا مىنا تٷرمەن,
قازاقتىڭ قان-دالاسى, سٸرە, تٷرمەڭ.
ٶزٸڭدەي تۇل قالعان ەل تاۋىپ الىپ,
حاندىق قۇر – تۇل قاتىنمەن, تۇل اتىڭمەن!
جازاسىز كەتەد دەمە قانداي زۇلىم,
ٶتەمٸ, ەسەبٸ بار ەر قايعىنىڭ.
حاندى اتقان, حالقىن ساتقان قارا بەتتٸڭ
تانيدى ەل ساعان قاراپ قاندايلىعىن!..»
مۇنى ايتىپ بۇرىلدى-دٷر شوتان ارى,
تولقيدى قۇنان بٸلدەي جوتا جاعى.
«باۋىزداپ كەت!..» –
ىشقىندى-اي كەپ سوندا باراق,
كٶلباقا – جىلان جۇتقان قوپاداعى...
وقيعا بەلگٸلٸ عوي ودان ارعى,
«باۋىزداپ كەت!..» – دەگەن داۋىس سانادا ەلگٸ.
تٸلٸنگەن تۋىرلىعى اق شاتىر مەن
تۇتتيىپ قارا ارعىماق قالا باردى...
قانشا ەرگە كٶر قازعانمەن كەكتٸ زۇلىم,
ەدٸلەت بۇل دالاعا ەكتٸ گٷلٸن...
...«ۋ ٸشٸپ ٶلدٸ باراق!..» – دەگەن حابار
ورداعا تٶرت باتىردان جەتتٸ بۇرىن...
تٷندٸك جابۋ
نەمەسە حانمەن قوشتاسۋ
«جايىقتىڭ تابانىندا بٸر تامشى سۋ قالماعانشا, قازاقتىڭ تامىرىندا بٸر تامشى قان قالماعانشا, قازاق حالقى بۇل توپىراقتان تابان اۋدارمايدى!..»
ەبٸلقايىر حان.
قايىر, حوش!
بۇل ەڭگٸمە بٸتتٸ دەلٸك,
اياعى وسىنداي بوپ شىقتى كەلٸپ.
شىندىقتى شىڭىراۋىمنان شىعارا الماي,
جٷر ەدٸم كٶپتەن بەرٸ كٷپتٸ بولىپ.
جٷرگەندەر – اقيقاتقا تٷرتكٸ بەرٸپ,
كەزەمەي قارۋلارىن كٸلت تٷنەرٸپ;
تٷسٸنەر – شىقتى كٶرٸپ كٸرپٸگٸمنەن,
تٷڭٸلەر – جٷرەگٸمنەن تٷكتٸ كٶرٸپ.
ەركٸم كەپ بوق جەرٸمەن بال اشقاندا,
جاۋتاڭداپ وتىرۋشى ەم قارا اسپانعا. –
سۇراماي بۇل وقيعا جايلى – مەنەن,
كٶپ بٸلگٸش:
«جوق, بىلاي-لاپ!» – تالاسقاندا.
«حان كەشە ٶلٸپتٸ عوي!..»
«جو-جوق, بٷگٸن!..»
سان قيلى ٸزگە سالدى دەرەك قىرىن.
مەن بٷگٸن بٸلەم شىنىن! –
ايتتىم, مٸنە,
الدىندا نە دٷمدٸنٸڭ, نە بەتتٸنٸڭ.
حان ٶلگەن.
جاسىردى دا ٶشتٸ – كەيپٸن,
جوعالدى مولاسى دا دوس تٷنەيتٸن...
جىلاعان مەجنٷنتالدى حان باسىندا,
حالىقتىڭ كٶز جاسىنان ٶستٸ دەيتٸن.
كٶڭ قورا.
مال جايلانعان سەندٸ كەشتە
ٷلكەندەر ايتىپ كەتكەن ەڭگٸمە ەستە:
«باياعى ەبٸلقايىر باسىنا ٶسكەن
قان شىعىپ كەتەد, – دەۋشٸ ەد, – تالدى كەسسە!..»
ال بٷگٸن, كٸم كەسپەي جٷر قان شىعارىپ!? –
اعادى سٷيەگٸمنەن زار شۇبالىپ...
بٷگٸننٸڭ باراقتارى باۋىزداپ جاتىر,
قايتادان حاندى كٶردەن ارشىپ الىپ!
كٶنەلەر ايتىپ كەتتٸ كٶزٸ كٶرگەن:
«ول باراق – ٶز جازاسىن ٶزٸ بەرگەن!..»
جازاسىز, مازاسى جوق بٷگٸنگٸلەر
جەرٸڭدە باۋىزداماقشى كەزٸ كەلگەن.
ٶتكەننٸڭ كٷل-قوقىسىن قاۋزاپ, تەرٸپ,
مىستان جٷر ٸشتەن شىققان – جاۋ جاققا ٶرٸپ.
جينايدى جات قولىنان ارزان بەدەل,
ٶسپەس ۇل ٶنبەس شاردى داۋلاپ كٶرٸپ.
ۇلت بولىپ قورعاۋ كەرەك ۇلىسىڭدى,
ۇلىنى قورعاۋ كەرەك زەۋزات بولىپ!..
تاريح – توعاناقتى تاس-كەرۋەن,
بٸزدەردەن قالعان مەڭگٸ اۋلاق شٶگٸپ.
نەمەسە بٸر كەر تاعى –
اۋلاقتا ٶرٸپ,
سۋ ٸشكەن قاندى قاقتان زاۋلاپ كەلٸپ.
بۇيدا مەن بۇعالىعىن قولىما ۇستاپ,
تٷنەدٸم تارعىل تٷزدە –
ەرۋاق قونىپ...
جايىقتىڭ سۋ اۋعان جوق تابانىنان,
جوق ەلٸ تامىرىمنان قان ارىعان.
اق تۋىن اقيقاتتىڭ قورعاپ ٶلەم,
كٶپ جەندەت كٶز تٸككەنمەن قاباعى قان!
شەۋٸلدەك شيبٶرٸلەر نە ٸستەي الار,
شىندىقتىڭ جابىسقانمەن بالاعىنان?!
جالعانعا جاناسپاعان ارلى ٶلەڭٸم
ۇسىندى الدىڭىزعا بار دەرەگٸن.
جىرىمنىڭ جىقپىلىنان قالقىپ شىققان,
مەن كەيدە بوز سٷلدەلٸ حان كٶرەمٸن.
...ٷستٸندە بوپاي اپام جوقتاۋ ايتىپ,
باۋىزدالىپ,
بوزداپ جٷرگەن نار كٶرەمٸن!..
امان بول! –
كٶرەرٸڭ كٶپ, ارلى ٶلەڭٸم!..
سۆەتقالي نۇرجان,
2001 – جىلان جىلىنىڭ 17 – 20 جەلتوقسانى. شىنجىر قىستاعى.
ەسكەرتۋ: داستانداعى كٶنە سٶزدەردٸڭ بەرٸ حVٸٸٸ عع قازاق قاۋىمى قولدانعان سٶزدەر بولىپ تابىلادى (سٶز يەسٸ).
1. دەستٸر – ماتا.
2. شارقي-فەلاك – بارشا عالام, وسى دٷنيە.
3. اسمار – ولجا.
4. مۇقاررام – اسا قادٸرلٸ.
5. عيززات-لۋ – قۇرمەتتٸ.
6. عاقبىتىلى – اسىلى, تەگٸ.
7-8. ٶلكەيەك, قابىرعا – ىرعىزعا قۇياتىن ٶزەنشەلەر. ەبٸلقايىر حاننىڭ مەرت تاپقان, جاتقان جەرٸ.
9. ايۋكە (1646-1724) – ەدٸل قالماقتارىنىڭ حانى. ونىڭ ورداسىندا ەبٸلقايىر بالا كەزٸندە اماناتتا بولعان.
10. نيھاياتسىز – شەكسٸز, مٶلشەرسٸز.
11. استراحاتلٸك – تىنىشتىق.
12. باتىر – باتىر سۇلتان قايىپۇلى (1771 ق.ب.) ەبٸلقايىر جاۋلارىنىڭ بٸرٸ.
13. بولات – بولات تەۋكەۇلى, قازاق حانى. 1718-1729ج. حاندىق قۇرعان.
14. سارحاد – شەگارا.
15. نەدٸر شاح – پارسىنىڭ شاحى (1747 ٶ.). حيۋانى جەڭگەن.
16. ومان – دارييا.
17. كەپسٸ – كەمە.
18. ي.ي. نەپليۋەۆ (1693-1773) – 1744-1757 جىلدارى ورىنبور گەنەرال-گۋبەرناتورى. 1744 جىلى وسى گەنەرال قازاق حالقىن جەر بەتٸنەن تٷبەگەيلٸ جويىپ جٸبەرۋ ٷشٸن ورىنبور ماڭىنا ٷلكەن ەسكەر شوعىرلاندىرعان. قانكەشۋ شايقاسقا ەبٸلقايىر دا قامدانعان. اللانىڭ بۇيرىعىمەن, دەل سول كەزدە روسسييانىڭ ەبٸروپاداعى جاعىدايىنىڭ كٷرت شيەلەنٸسٸپ كەتۋٸنە وراي, ول قاندى جوسپار جٷزەگە اسپاي قالعان.
19. قونتايشى – سىبان دورجى (تسەۆان دورجي) – قالماق قونتايشىسى, قالدان تسەرەننٸڭ ۇلى. ەبٸلقايىردىڭ (ٶلگەننەن سوڭ) قىزىن العان. نەشە عاسىر ەكٸ جاۋىنگەر حالىق: قازاق پەن قالماقتى بٸر-بٸرٸنە ايداپ سالىپ قىرقىستىرىپ كەلگەن رەسەي مەن قىتايدىڭ تٷپكٸ پيعىلدارى جاۋلاسۋشى ەكٸ جاققا ەبدەن مەلٸم بولعان شاقتا, ەبٸلقايىر قالدان سەرەنمەن (1745 ٶ.) استىرتىن سٶز بايلاسىپ, جوڭعارمەن كٷش بٸرٸكتٸرە وتىرىپ ورىس بوداندىعىنان شىعىپ كەتكٸسٸ كەلدٸ.
20. مەمبەت-تٶرە (قۇتلىق-مەمەت ماماشەۆ نەمەسە ا.ي. تەۆكەلەۆ) – ورىس ەلشٸسٸ, العاش قازاقتى بوداندىق جٶنٸندە (1731 جىلعى 10 قازان) شارعىلاعان ادام.
21. شىڭعىس – ەبٸلقايىردىڭ قالماق ەيەلٸنەن تۋعان بالاسى.
22. قوجاحمەت – ەبٸلقايىردىڭ بوپايدان تۋعان بالاسى. ورىستاردا بٸرنەشە جىل اماناتتا بولعان.
23. توپ – زەڭبٸرەك.
24. سىعاي – باراق تۇرسىنۇلىنىڭ بالاسى.
25-26. شىعاي حان, وندان سۇلتان – باراقتىڭ;
27. ٶسەكە – ەبٸلقايىردىڭ بابالارى (حVٸ-حVٸٸ ع.ع.).
28. «قانٸشەر ابىلاي» – ەبٸلمانسۇردىڭ باباسىن ەل وسىلاي اتاعان.
29. ەبٸلمانسۇر – حان ابىلايدىڭ (1711-1780) شىن ەسٸمٸ.
30. سابالاق – ابىلايدىڭ جاس كەزٸندەگٸ ىلاقاپ اتى.
31. بۇقار – بۇقار جىراۋ قالقامانۇلى (1668-1781).
32. قازىبەك – قاز داۋىستى قازىبەك بي كەلدٸبەكۇلى (1665-1765).
33. تٶلە – تٶلە بي ەلٸبەكۇلى (1663-1756).
34. سار مەنجٸ – جوڭعار تايشىسى, 1746 تٶلە بيدٸڭ قولىنان ٶلگەن.
35. ماندالا – شاپان.
36. نۇرالى (1711-1790) – ەبٸلقايىردىڭ ٷلكەن ۇلى. 1748 – 1786 ج. ارالىعىندا كٸشٸ جٷزگە حاندىق قۇردى.
37. ەبٸلقايىردىڭ ۇلى ەرالى حانزادا ابىلاي ورداسىندا قۇنىكەرٸ سىرىمبەتتٸ باۋىزداعان.
38. كٶك نايزالى تابىناي – تابىناي ەلمەمبەتۇلى اتاقتى باتىر, بوپايدىڭ باباسى.
39. «بارا بەيبٸشە» – بەيبٸشە باقيلىق بولىپ, ورىنىنا تٷسكەن قىز.
40. ەدٸل سۇلتان – ەبٸلقايىردىڭ بوپايدان تۋعان كەنجە بالاسى.
41. سانازار – سانازار قۇداينازارۇلى, ادايدىڭ مۇڭال – ەسكەلدٸ تارماعىنان. قازاققا قايىر قىلعان «ٷش نازاردىڭ» بٸرٸ.
42. زىبان – تٸل.
43. ەرسال ايلاۋ – جولداۋ.
44. قارپىق – قارپىق بي قۇداينازارۇلى بٶگٸلٸنەمەرەسٸ – ادايدىڭ جاماناداي (سٷيٸندٸك) تەرەسٸنەن. بوپاي حانىمنىڭ تۋعان اپاسى قانايدىڭ بالاسى.
45. ازاندىق – ەر ادام قۇلاعىنىڭ جۇمساق بٶلٸگٸ. ەيەلدٸكٸ «سىرعالىق» دەپ اتالادى. ازاندىعى تٸلٸنگەن ەر ادام ەيەلمەن تەڭ بولىپ ەسەپتەلگەن.
46. تەگەلەن – ادايلاردىڭ بەكەتتەن بۇرىنعى ۇرانى.
47. ابىز ەتەمبەكۇلى – ادايدىڭ مۇڭال – بەيٸمبەت بٶلٸمٸنەن شىققان بي.
48. جاندار – حان-سۇلتانداردىڭ جەكە قورعاۋشىلارى.
49. مۇراتالى – بايعىزدىڭ بٸر اتاۋى.
50. قارقارا – حانىمنىڭ باس كيٸمٸ. دانالقا – پٸل سٷيەگٸنەن, شۇبىرتپا – كٷمٸستەن, تۇمارشا – التىننان, انار-تاس – ٸنجۋ, زٷبەرجات سىندى اسىل تاستاردان جاسالاتىن حانىمدار تاعاتىن بەلگٸلەر.
51. ٸنجٸ – تٸس.
«تاڭ قاۋىزىن جارعاندا» جىر جيناعىنىڭ III تومىنان (291-348 بەتتەر).
الماتى, «ٷش قييان» باسپاسى, 2002 جىل.
دەستٸرگە1 ٶرنەك تٸككەن تەبەنٸممەن.
