Ertpei ketti jańa aǵyndar janyqqan,
Eremin dep men de elpildei qoiǵam joq.
Esenǵali.
(E.Raýshanov shyǵarmashylyǵy jóninde bir para sóz)
«Bismillá» – sóz basy!.. Bul Syrdy aitý kerek pe, ózi?.. Osynsha jyl ishte saqtadym ǵoi, ne de bolsa, aittym. Fazyly keń Jabbar jarylqar da: on jetige aýnaǵan jasym-dúr, men túsimde Jánnatty kórdim! Qatarynan eki ret!.. Onyń áserin aitý, esh múmkin emes, oǵan qyzyl tildiń shama-sharǵasy jetpeidi. Al áserinen aiyǵý, tipti, qiyn boldy. Dúnie de, ishki keńistigim de múlde jasańǵyryp ketken. Kúndelikti «sovettik ómir saltymen» ǵumyr keship jatqan ólishárdegi toǵyshar jurttyń tirligi meniń jan álemimmen tipti qabyspaidy…
Erte kóktem edi. Óziń – bozbala, óziń Sóz-Shalyq dertine aiyqpastai shaldyqqansyń. Al ondai janǵa erte kóktemniń salqynynyń qalai áser etetinin, ei, bilse edi myna jurt?! Ol salqynnan – túsimde kórgen Jánnattyń iisi burqyrap turar-dy; Rýhym – qalypty ómirge siia almai shyrqyrap tynar-dy. Jan ýá dildi – iisi, túr-túsi bólek sárýar úndi bir álem baýrap aldy;
talai túnder
jez bilezik
Aiǵa qarap
jer tirep,
joq aiqyn jol,
túzdi kezip,
sai jaǵalap
tentirep,
jaýǵan juldyzdar astynda jaýraǵam-dy…
Sóitip júrip alystan munartqan Almatyǵa da attandym. Ushaqtan tússem, aldymda kógildir taýlardan bólingen alyp jaqpardai bolyp Kekilbaev tur! Árine, meni kútip turmaǵany belgili, baqsam, jubaiy – Klara jeńeshem menimen bir ushaqta kelgen eken. Qaitkenmen de alǵashqy a r m a n s a p a r y n a attanǵanymda aldymnan Óz Topyraǵymnan jaralǵan Sóz Iesiniń shyqqany oń yrym, túzý ishara-tyn. Árine qasyna batyp bara almadym…
Nemeresin ertip Almatyǵa qydyryp kele jatqan Zerdebai aǵai Begarystanulynyń (M.Ǵabdýllin, M.Maǵaýinderdiń eńbekterinde aýyz ádebieti nusqalaryn jinaýshy retinde jaqsy lepespen atalatyn qurmetti ustaz) selbeýimen týysy – qazaqtyń tuńǵysh túrkology Ǵubaidolla Aidarovtyń shańyraǵyna túnep (bul da tegin bolmasa kerek), «KazGÝ-gorodoktaǵy» ilki salynǵan №8-jataqhanaǵa da jaiǵastym-aý… Bul bir túsimde eki márte kórgen ǵajapqa jetpese de óńimdegi beiish edi! Qospasyz halal sózim bul!
Jastyqtyń jazǵy jumaǵy «KazGÝ-diń qalashyǵynda» Tazalyq atty uǵym saltanat quryp turǵan shaq-tyn ol kez. Baǵyma orai, shyn ultshyl jigitter men qyzdar jolyqty… Arada qýdai parlap qansha jyldar ótse de sol jazdyń áseri júregimdi áli kóriktei qyzdyrady. Jigitter – ǵylman, qyzdar húrge ainalǵan bir qasietti qas-qaǵym-tyn…
Alaida adam jumaqta júrip te óziniń «tozaǵyn» saǵynatyn hál keshkenin estigenińiz bar ma? «Shólge úirengen qońyr qazdyń shólin ańsap shóldeitinin» pámdeýshi ek. Biraq ol óz basyma kelerin bilmeppin. Sana túpkirimde «beiishtiń» juparyn «tozaǵymda» qalǵan jurtqa tezirek jutqyzǵym, juqqyzǵym, ózim bilgendi basqalarǵa da uqqyzǵym keletin bir ańsar da bar… Buryn aýyldan shyqpaǵan mańǵystaýlyq qos bozym – Ermek Amanshaev (bolashaq dramatýrg-sheneýnik) ekeýmiz konkýrstan birge quladyq. Bir orynǵa on eki adam talasqan qiian-keski shaiqasta jarty ball jetpei jyǵyldyq. Árine ol shaqta (1979 j.) sovettik qoǵamdy jemqorlyq indeti ábden meńdegen. Keiingi Táýelsiz memleketimizdi, iaki Qazaqtyń Rýhani ýá dúniiaýi qazynasyn úpteýshiler men tonaýshylar sol qoǵamda «stajirovkadan ótip» jatqan. Joǵarǵy oqý oryndaryna, álbette, joǵary sanatty KazGÝ-ge óz bilimińmen túsý qiiamet tirlik. Onyń ústine, «alys oblystan kelgen», «malshynyń balasy» deitin jeńildikter sol jyly alynyp tastaldy. Shynyn aitaiyn, oqýdan qulap qalǵanymyzǵa biz onsha qaiǵyrǵan joqpyz, qaita elge qaitatyn bolǵanymyzǵa qatty qýandyq! Shań boraǵan aýlymyzdyń árbir itin de saǵynyp ek…
Sonymen, «Kóktem-3»-tiń aldynan kvas alyp, qýanyshymyzdy «jýdyq». Kioskide Fariza apamyz basqaratyn sol kezdegi bizdiń súiikti jýrnalymyz «Pionerdiń» (keiin «Aq jelken») jańa nomeri bar eken, Esentai jaǵasyndaǵy kók shalǵynda aýnap jatyp paraqtai bastadyq. Aiqarma betke Esenǵali Raýshanov degen jas aqynnyń óleńderi shyǵypty. Buryn-sońdy kezdespegen sony soi. Esim-náminiń ózinen múlde bir alys ólke, álde bir shet qiiannyń tylsym sáýlesi shaǵylysardai. Al óleńderiniń ilki joldarynan-aq maǵan ty-ym-tym-m etene bir iis burq ete tústi! Ol erte kóktemde túsimde kórgen Peiishtiń jupary syndy basymdy ainaldyryp jibergeni… Sálden soń álgi ǵaiybi mastyqtan aiyǵyp, qaita oqi bastadym. Sóitsem, mynaý jumbaq jyrlardan burqyrap turǵan – Mańǵystaýdyń iisi! Jalma-jan Ermekke: «Ei, myna óleńderden Mańǵystaýdyń iisi shyǵady!» deppin esiriktenip. Ol jýrnaldy iiskep kórip, mynanyń esi durys pa degendei, maǵan seziktene qarap qoiady…
«Mahambet ólgennen keiin keýdedegi eldiń Aldash batyry qaita qol jinamaq bolypty» dep bastalady bir jyrdyń «álqissasy». Sondaǵy qonaqasy berýden asa almaǵan, jigeri jasyp qalǵan ólisúiek elge qylar qairany qalmaǵan batyrdyń aýzynan qan atqylaǵandai bolady:
…Keleli sózdiń, kenenim,
Parqyna taǵy jetpediń.
Kúderi jigit men edim,
Kúdis at berip netkeniń?!
…Óńsheń bir teksiz tur qaptap,
Bulardy munda kim jiǵan?
Kórgensiz qyzyń jyrtaqtap,
Kórkeýde ulyń yrjiǵan!
Eldigi qaida bul eldiń,
Ermeidi nege batyrǵa?
Jatyr ma, álde kileń qul
Biligi jetpei qatynǵa?!.
Maǵan ǵana etene, maǵan ǵana tanys bir ataiy da atoiy kieli ún kóne ǵasyrlardyń tórinen tapsynyp bir sóilesin! Mynaý asqaq Rýhtyń aldynda búgejek qaqqan násilsiz tobyrdyń óz zamandastarym ekenin de shyramytyp otyrmyn. Mahambetti qapyda óltirgen «yqylas-jylanǵa» shyǵarylǵan Úkim Aldash batyrdyń aýzymen bylai aiaqtaldy:
Qarsy kep keshe bástesti ol,
Bastaýǵa daiar soǵysyn. –
«Dospyn» dep kelip bas kesti ol,
Ólýge tiis sol úshin!..
Budan arǵy óleńderden meni ólerdei ańsatyp júrgen kóshpendi ómir bastalady:
Zańymen oishyl dalanyń
Jol-joldy jalǵastyrady.
Jabýyn Oisylqaranyń
Jazy kep almastyrady…
Nemese:
…Úrker jambasqa keldi,
Jazdyń jetkeni ǵoi bul…
Bastaýyn baǵzydan alǵan álde bir alys ańsar, tanys úmit, tylsym ińkár, saranaý saz, babaý saryn boidy baýrap alyp, úzdiktirip barady. Bul áserdiń túp tamyryn sol mezette tap basyp tani almasam da, munyń bári, áiteýir maǵan has, maǵan enshili sezim ekenin náǵaiyp bir túisikpen shamaladym… Onyń men týǵan qasietti qonysqa qandai da bir qatysy baryn sezdim. Osydan bastap Esenǵalidy izdeý bastaldy. Ol kezde bailanys qiyn, aqparat almasý aqyrettiń jolyndai… Dostarymyzben jazysqan hattarymyz qiiandaǵy qystaýǵa qanattary talyp, «edý, edý qashyqtan» – aýyzsý tasityn «kókqasqalarmen» aida-jylda bir keledi.
1980 jyly Qaramandybastyń taýshyqtarynyń arasynda jylqy baǵyp júrgenimde Tumanbai aqyn basqaratyn bizdiń taǵy bir súiikti almanah «Jalynda» men izdegen aqynnyń bir top óleńi jarq etip jariialandy-aý. Jariialandy degennen kóri, kóńildiń kógildir kóline bir top kógala úirek qanatyn súirep qondy desek, qalai?.. Ózim de «Alagóz» nyspyly qarakók atty mamyr toiyna qosqaly júrgem, «Qarakók aiǵyr týraly ballada» deitin jyr kóńilime tańbalana berdi. Áli jadymda, bylai bastalady:
Aqsha bult aq batsaiy jaýlyq pa edi,
Julqidy áileńkes jel áýlikpeli.
Úiirde arqyraǵan qarakók joq,
Qudaiyń berip qapty-aý, sáýrik tory…
Mundaǵy «aq batsaiy jaýlyq», «áileńkes», «sáýrik tory» syqyldy sózder tili tańqylanyp bara jatqan qazaq ultynyń Mańǵystaý jurty leksikonyna etene bolyp qalǵan kez-tin. Júrek taǵy shym-m ete qaldy… Balladanyń orta tusynda myna shýmaq kezdesti:
Mástegin basyna uryp, talǵa bailap,
Kei jigit kúrsinisti «arman-ailap».
Qamshyny q a r a sh ó r m e tistep alyp,
Biz kirdik bir búiirden andaǵailap…
Óleńniń osy jerine kelgende men bir shyjymnyń shetin ustaǵandai boldym. «Qarash órme» degen tirkes kóp qupiianyń betin ashqandai edi. Bizdiń elde Qarash atty aýyl bar. Olar, negizinen, shetinen dindar, dilmar, som temirdi sýdai sapyratyn usta-zerger, ne bir saǵana mola, saryaishyqty kúmbezder salǵan, qara tasqa ún bitirgen tamshy sheber, qý qaraǵaidy jetim qulyndai telmeńdetken, tórde tartqan kúiimen kólde qusyn kólbeńdetken kúishi-jyrshy, bási qur atqa baǵalanatyn súiekbas qurandy erler jasaityn ershi, túieniń kóninen tilingen taramysty sym ishektei dyńyldatqan órimshi, eń bastysy, jer tamyryn tap basyp, saýly arýanadai idirip, Mańǵystaýdyń qaraoiy men ulyqyrynan neshe myń shyńyraý qazǵan qudyqshylar bolyp keledi. Talai shilińgir shildede «Qarash qazǵan», «Qarash», «Qarashólgen» atty «júzadym», «dúńgirlek» shyńyraýlardyń káýsarlarynan meiirimiz qanǵan. Árine is kimniń qolynan shyqsa, at ta soǵan tańylady. «Qarash qaqpan», «qarash ketpen», «qarash qyryqtyq», «qarash sandyq», «qarash órme qamshy» degen ataýlar bizge bala kúnnen etene. Meniń bul «zertteýim» aqynnyń taǵy bir jariialanymdaǵy: «Anam maǵan aitady Mańǵystaýyn, – 360 áýlie kúńirengen…» degen joldaryn oqyǵanda tiianaǵyn taýyp, tyńǵysyna jetkendei boldy.
Sóitip bir sátti kúni, Mańǵystaýdai báigili dalany artqa qaldyryp, Almatydai áigili qalany betke aldyq. Qoimai júrip QazMÝ-ge oqýǵa tústik. Syrttai oqityndardyń sessiiasy kezinde qasyna Qanat Tákebaev degen dosyn ertken Esenǵali aǵamyzben de júzdestik. Boljamdarym aldamapty, ol, shynynda, 30-jyldardaǵy alasatta babakúldikten aýyp ketken Qarash aýlynyń perzenti bolyp shyqty. Sovettik tańbalaýǵa salsaq, «bandy adaidyń» záýzaty. Áýlieli atamekenin aita beretini zańdy eken, anasy Atam Bekettiń bes ulynyń biri Jailaýdan taraityn sofy shaldardyń urpaǵy Qamaýqyzy Áýehan apamyz kórinedi. Aǵamyz sol túni óz óleńderin emes, ákesinen úirenip qalǵan «Kókmoinaqtyń úiiri» jyrynan úzindiler oqydy. Maǵan: «Báiimbet palýan degen kim?» dep saýal qoidy. Es-aǵań aitqan onyń uzaq jyrynyń sońy bylai aiaqtalady:
Tureke ishan-taqsyr-ai,
Sizden de týǵan maqsym-ai,
Asylyń ámi bolǵasyn
Ǵalamǵa tústi sáýleńiz.
Sharapaty úshin halyqtyń
Jáýperdi jaýǵa sermeńiz…
Sizden habar kútýli
Qarshyǵa qustai talpynyp
Moiyndy buryp turamyz.
Ónege bolǵai jurtyńa,
Alladan násip murańyz.
Bul báiitti basqarǵan,
Keýdesin ashyp aqtarǵan
Báiimbet palýan qudańyz…
Osy bir ǵana úzikte qansha tarih buǵyp jatyr. Álbette, Tureke ishan-taqsyr – Shopan atanyń qasyndaǵy Qyzylsýda meshit-medirese ustaǵan Sarbekuly Turmaǵambet ishan (Tureke qaziret), al «taqsyrdan týǵan maqsym» – qazaqtyń tuńǵysh geolog-ǵalymy, taǵdyry shym-shytyryq talqy men tárkige toly Orazmaǵambet áýlie. Olarǵa osy jyrdy arnaǵan aqyn-jyraý, bi, sofy, úsh músheline sheiin tizesi jer iiskemegen palýan Báiimbet Teleýulynyń ózi neshe hikaiat-keńeske arqaý bolar áidińgir tulǵa-tyn…
Ýaqyttyń dál sona biz keship jatqan kezeńinde keshegi Keńshilik, Jumatai, Temirhan, Iranbek, Jarasqan, Ulyqbek dese taq turatyn jyrsúierler endi Esenǵaliǵa esi kete bastady. Jastar ár sózi men isin kózapara ańyzǵa ainaldyryp kete bardy. Onyń jýrfaktaǵy erkebolmysty jas talanttarǵa temirtikendei qadalatyn «temir-dekpen» sharpysýy (sál nástege qityqqan ol dáris ústinde: «Raýshanov, sen qai jerde páter jaldap jatyrsyń?» dep surasa kerek. «Tashkentskiide», – degen jaýap estigen ábden betimen sóilep laqýalanyp ketken álgi: «Qolyma sypyrǵy alyp, seni «Tashkentskiidiń» boiymen qýalap otyryp, Tashkentińnen bir shyǵaram!» demei me?! Sol kezde «shamdansa shalqasynan túser» shálkes shaiyr babadan qalǵan «qoramsaǵyndaǵy» qandaýyr-jebelerdi boratyp bir jiberse kerek!); jap-jas basymen sol kezeńde «qaraǵaiǵa qarsy bitken butaqtar» sanatyndaǵy Toqash Berdiiarov, Táken Álimqulov, Asqar Súleimenov, Ótejan Nurǵaliev syndy súreilerge úiir bolýy; Jaz.Odaqtan 37-38-jj.-dan keiin tuńǵysh ret «qyzyl jaǵalylar» alyp ketken aqyn ekeni; Iirjarda bir «juldyziyqty» jendettiń basyna grafin «kigizip» jibergeni de biraz keshtiń jármeńkesin qyzdyrǵan kepter edi… Bul áńgimelerdiń qaibirinde azdy-kópti qospa bolýy múmkin, alaida Amal juldyzy týǵanda tońdy sóge jetken «jeti toǵystyń áýirindei» tal boiynda eski ýá esti saryndar aiqushaq qapqan sańlaq soily tarpań talantqa degen eldiń eren yqylasy, «bágórnaiy basqa, toinaǵy bólek» erdi ańsaǵan peiili jatyrǵany shyn-dy…
Hosh, sonymen, Esenǵali poeziia álemine ne dep keldi? Ol sonaý Syr boiynda, Kelintóbe qolatynda: «Bapkerdiń óresi tar bolsa, atqa keńdigi nege kerek ker dalanyń?..» – dep, Qarakók atpen kókpar tartyp júrgen bozbala shaǵynyń ózinde:
Beibit, móldir aspannyń nuryn emgen,
Aiyqpaisyń nege osy muń-reńnen?
Anam maǵan aitady Mańǵystaýyn,
«Úsh júz alpys áýlie» kúńirengen! – dep, ata da qonys Mańǵystaýǵa degen qasterli saǵynyshyn kókiregine qundaqtap baǵypty.
Ol orda buzǵan 30 jastarynda atatopyraǵynyń astana- tabaldyryǵynan attady.
Bekettiń bel jailaýy jonnan ári,
Kósilip Ashyaǵar sai ol qalady.
Beineýde qoitasy kóp qorym jatyr,
Beiiti bizdiń eldiń sol bolady!..
...Jeke bop, aýyl bolyp, halyq bolyp,
Hat bolyp, habar bolyp, tabyt bolyp,
Bosqan el atajurtqa oralýda,
Týǵan jer tańyn erek jaryq kórip, – dep, qaimaǵyńdy sypyryp ketken, qormalyńdy úpirip tókken alapes kezeńder men julynyńdy emgen jylym jyldardyń aza-jyryn aita keldi!
Eń áýeli:
Qudyq qýyp, qum kezip, dara qonyp,
Shahar kórmei ósken el dalada órip.
Kúndik jerden kúmbezin jarqyratyp,
Jatyr, mine, ólgen soń qala bolyp,
dep, Mańǵystaýdyń ústúrti men qaraoiyndaǵy Óli qalalarǵa sálem berdi. Sol-aq eken: «Naizanyń emes, qashaýdyń Qudiretin dáriptep, kóz aldyńa alyp kep tarihtyń beder-beinesin, arhitektor Mańǵystaý óz tilińde sóilesin» kep!.. Kápirler tý alyp – enesinen zárdek emgen; kisápir qoǵam ornap – kúlli kie men qasietińdi kórge kómgen; zarlyq murat ólgeli – pernelerden, barlyq shyraq sóngeli perdelerden múlgip turǵan kóne kúmbezder kúńgirlep, sazarǵan sartas saǵanalarǵa jan bitip, zariǵaýyp qoia bersin!
...Boiyn túzep dalanyń qur atyndai,
Balýaniiaz kerilip turatyndai.
Qulpytasty bir shetke laqtyryp,
Súiinǵara aqyryp shyǵatyndai!..
Shyny kerek, bul jyrlardy oqyǵanda beksaýytty bahadúrler men aimaýytty alamandar bes qarýy kúldirlep shyń erneginen «sonadaidan tozańytqan, júregińdi qobaljytqan» kieli qaraoiǵa qarai samsap úńilip tura qalǵandai áser berdi!
Sol-aq eken, qazaqtyń nemese túrkiniń ǵana emes, kúlli adamzat Rýhynyń shyrqaý da shyǵan shyńdary bolyp qalǵan Jyraýlar poeziiasynyń Kieli saryny, mynaý – totalitarlyq tepkiden túitelenip, keneýsiz ezgiden kúikelenip qalǵan túkti topyraq, qutty atyrapta qaitadan babaýrap bir jónelsin!
Al ol Sarynnyń Túp Bastaýy qaida edi?
Paiǵambar (s.ǵ.s.) aitqan: «Menen keiin aqyndar keledi» dep...
Sálem ber shemendi orda, sherli esikke,
Bar edi tórt qabyrǵa sol meshitte.
Bir qabyrǵasy – uiat,
Bir qabyrǵasy – iman,
Bir qabyrǵasy – obal,
Bir qabyrǵasy – saýap,
Tórt dos bar jetkenińshe jer besikke, – dep keletin, shúńeit shyndyqtarǵa bastaityn shýmaqtardyń bastaý-kózi sol Haq kálamy men shyryn-hadisterde jatqan joq deimisiń?!
Qazir Kóne Shyǵys elderi týraly oilana bastasaq, kóz aldymyzǵa saqaldary kindikterine túsken, sholaq balaqty, qoldaryna avtomat ustap, belderine bomba bailaǵan zárli kóz kisápirler elesteitin bolypty. Bul da bir dáýirdiń juty. Biraq kúlli adamzattyń esin jiǵyzyp, etegin japqyzǵan Ulyq Islami ilimniń sońǵy ýáli ókilderiniń biri, Arystan shal L.Tolstoidyń ózi qarjasyp kórip shaiqastan basyn shaiqap shyqqan pákistandyq shaiyr Ikbal Lahýridyń bir týyndysyn bylaisha qalyptap em:
Ei, pende,
Qudaidyń jupar iisi bar sende!
Qushaǵyn ashty Jar,
Júrekti qan, kirpikti jas shylar...
Órtenseń yshyqtan shyrqyrap,
Sol iis burqyrap –
Ǵalamdy mas qylar!..
Mine, 70 jyl boiy qudaisyzdyqtyń qara batpaǵynda tunshyqqan Rýh, sátti saǵat soqqanda, janartaýdai ytqydy! Osynaý ólini tiriltetin, tirini júgintetin Qudaiy iis Esenǵali jyrlarynan burqyrai shyǵyp edi! Bizdik paiym, Esenǵali poeziiasynyń Búgin – qadirleitin, Erteń qasterleitin eń basty qundylyǵy osynda dep biledi! Aqynnyń Áziret Sultan Iasaýi týraly tutas hikaia-jyrlar shoǵyryn jazýy áste tegin emes...
Túk-túk-túk...
«Shyqsańyzshy jer tóleden!»
Baladai babasyna erkelegen.
Urady tumsyǵymen molda torǵai,
Esigin Iasaýidiń ertemenen.
«Shyqpaisyz, Áziret baba, úiden nege,
Sóite me Táńirdi adam súigende de?» –
Kúnimen sharq urady, alqynady,
Kishkentai ottan kóilek kigen dene.
Taranyp pań,
Atady aǵaryp tań.
«Barmysyz, úidemisiz? – dep suraidy ol. –
Jurt kep tur Mashyryqtan, Maǵaryptan».
Ei, bula qusym,–
Sen ázim Túrkistannyń tumarysyń.
Qoi, endi bosqa alqynba,
Bar demińdi al,
«Úide» joq babań seniń – uǵamysyń...
Men osynaý tórt aýyz jyrdyń alapat astary men ǵalamat qatparyn ashpaq bolyp qansha ret qaýyrsyn qalamyma jabystym eken?! Biraq jeme-jemde ne qorshaǵan qoǵamnan qaimyǵam, ne alqaǵan adamnan aibynam, áiteýir, táýekel ete almai-aq qoidym...
Júregińniń ústinde jatqan qaýyrsyn qalamnyń salmaǵynan aýyr ne bar eken?! Meniń munym toń ketpei tirilmeitin topyraqqa beimaza kóńilmen úńilgen, ketpenine súiengen baǵybannyń tirligindei is bolsa kerek. Úmitsiz emespiz, ol kúnge de kóp qalǵan joq. Muz da erir, seń de jibir, toń da keter, – Shyn gúldi egetin shaq sonda jeter! Ait-Man, qalamyńdy sapta, saqta, – Aramter elden buryn bolma beker... Al ol gúldiń aty «imani gúl» bolsa kerek... «Imani gúl» egilse, «imani nurǵa» da, «imani bostanǵa» da jetermiz...
Áigili Horhe Lýis Borhes Omar Háiam men Fitsjeraldti tutastyrmaq, týystyrmaq bolady. Men oǵan ergizde kelise almaimyn. Odan góri bul jerde Batys pen Shyǵysty múlde bólek qarastyratyn Rediard Kiplingtiń kózqarasy aqiqatqa jaqyn. Omar Háiamdai áýlieniń iláhi dúnietanymyn saitani álemmen qotyshtyryp jibergen, sol arqyly adamzat qaýymynyń tutas bir bóligin múlde aljastyrǵan Edvard Fitsjeraldtiń kúnási tym aýyr. Múmkin ol Jaratýshy Ieniń aldynda bul kúnási úshin BBB-men birge jaýap berip jatqan da shyǵar... Álbette bizdiń Qudaidyń isine aralasýǵa haqymyz joq, biraq ilki boljam jasaýǵa pende shirkin qashan da qumbyl. Bizdiki de sondai piǵyldan shyǵyp jatqan oilar.
Esenǵali Qudaisyz qoǵamda ósip túpbastaýdan aqi-taqi ajyraýǵa jaqyndaǵan ultyna qubyladan jaýǵan «amaldyń aqsha qaryndai» áser etti. Keide Úsh qiian elinde naýryzdyń basynda «jýsannyń bas jarary» deitin bir shańdy daýyl soǵady. Sodan bir jeti óte, 14 naýryz – Amal, iaki Ulystyń uly kúni álgi aitqan aqsha qar jaýatyn. (Ne nyshan bul, ol qar jaýmai ketkeli de kóp bolypty-aý?..) Ol jaýǵasyn ys pen kús basqan dúnieniń deni tazaryp, reńi kirip júre berer-di. Dál sóitip aqynnyń «Berdáýlet pen Jolaman», «Biz Gagarin qalasynanbyz», «Saryózen», «Ǵaisha bibi», «Aspanǵa kóship ketken el» syndy poema-dastandary qarabaiyrlanyp qalǵan, «bar yntasyn aqyrda synap» «qoi-torylanǵan» ulttyq sanany múlde sony óristerge alyp shyqty. Qazaqtyń kókmoinaq-dastandarynyń «Qulager» men «Kúishiden» keiin shyǵai mańyp, shyǵyna shapqan shaǵy edi bul! Eger elimiz, shynymen «rýhani jańǵyramyz» dese, osy dastandarǵa, ásirese, «Ǵaisha bibige» qaiyra bir úńilýi kerek edi... Biraq qaidam?..
Bul kólemdi shyǵarmalardaǵy kórkemdik sheshimder, obrazdar galereiasy, sóz qunary, miftik-mistikalyq astarlar ǵalymdar men synshylar tarapynan nedáýir sóz bolǵany yras. Ásirese talantty aqyn hám ǵalym J.Áskerbekqyzy E.Raýshanov shyǵarmalary haqynda «Kórkemdik óris» atty tolymdy monografiia jazdy! Bul keiingiler burylmai ótpeitin erekshe eńbek ekeni daýsyz. Ony oqyp shyqqan Á.Kekilbaiuly: «Kitapty oqyǵanda bir Táńirge tán saqilyqpen jaratylǵan álemet álemniń máni men árin ainytpai jetkize alǵan aqynnyń qudiretine tamsansam, oqyp bitkesin – sonyń bárin bes saýsaǵyndai bilip, ózgelerge de uqtyra alǵan synshynyń suńǵylalyǵyna súisindim», – dep tańdaiqatalanǵan. Al bizdiń bul jolǵy talabymyz aqynnyń barlyq syr álemin aralap shyǵý emes, ýsýly (tamyry) men turǵylaryn shamalap kórsetý ǵana bolmaq.
Shynynda da Esenǵali poemalarynyń tynysyn tyńdai alǵan adam: Orqun, Kerýlen, Talas boiyndaǵy qara tastarǵa jyr qashaǵan Joldyqtegin, Tonykókter qashaýynyń syńǵyryn; Qaztýǵan, Shalkiiz, Dospambetterdiń shálkes saryndaryn; muńdy qiian Mańǵystaýdyń kóne qobyzdai kúmbezderiniń kúńgirin; «sárýar Pirdiń basshysy» Áziret Sultan men naǵashy atasy «sárýar Pirdiń sońy» Beket bastaǵan áýlielerdiń múlgin tún, mulǵyn tuman perdelerin dar-dar jyrtqan shyraqtarynyń dil lúpilin; Úsh qiian boiyn shańdatqan Abyl, Mahambet, Nurym, qart Qashaǵan, Murattardyń dabyldaryn; beridegi «jyr-qulager» Iliiastyń ekpini men tepkinin qatar estiri haq. Ǵylymdaǵy h r o m e s t e z i ia siiaqty únniń, dybystyń, sózdiń túr-túsin, boiaýyn ajyrata biler suńǵyla jan tabyla qalsa, Esenǵali poeziiasynan sandaǵan ǵasyrlardyń boiaýlary men keskindemelerin taýyp alar edi. «Nelikten osyndai mazmun osyndai dybystardy talap etedi eken?» – dep A.Potebnia aiyrqanǵandai, aqynnyń sózderdi saralaýy, obrazdardy daralaýy, mýzykalylyǵy men «sóz arasyn bóten sózben bylǵamaityn» únem (bossózdilikten adalyq) tek zergerge tán ólshem men balgerge tán túisikti talap eteri sózsiz. Ol baǵy qunarlardy qaita tiriltý, eskirgen uǵym, kóne sózderdi uiqydan oiatý arqyly (qaita tirilgen árbir k ó n e l i k semik shala bastaǵan tamyrlarǵa jańadan jan bitireri shúbásiz. Aqynnyń ózi aitpaqshy: «sulý tildiń astarynda ulttyń rýhy jatady») Ulttyń ishtei túleýine ólsheýsiz qyzymet atqardy! Qazaqstannyń ishinde de, syrtynda da Esenǵali poeziiasynan máiektengen tutas rýhani álem qalyptasqany búginde basy ashyq shyndyq. Mine, osy shyndyqty moiyndaǵan sátten bastap Iýrii Lotmannyń: «Aqynnyń tilin ózge tildi zerttegendei zertteý kerek, onyń aqyndyq qasietin sonda ǵana tanisyń», – degen pikirine boi urmaýǵa áddiń qalmaidy. Biraq bizdiń ǵylymnyń ál-ázir oǵan sharǵasy jetip jatqan joq...
Aqynnyń kesek te keskekti shyǵarmalaryndaǵy obrazdary ǵana emes, shaǵyn balladalary men lirikasyndaǵy keiipkerleriniń ózi buryn bizge qusni sóz beinesinde kezdespegen sony qubylystar. Esenǵali keiipkerleri Ó.Nurǵalievtiń «Soǵystyń sońǵy jazynda» somdalǵan beinelermen «atalas» bolǵanmen, olarǵa atymen uqsamaidy. Ótejan personajdarynyń deni ábden sorlap-silelegen, tityqtap-turalaǵan qaýqarsyz miskinder bolsa, bir parasy áperbaqan – urda jyq, kisilikten jurdai áýpirim bolyp keletin. Aqyn solar arqyly basqynshy imperiialardyń ezgisi keshegi sonshalyqty asaý da arda, imandy da mert jurttan qanshalyqty kór-qulypty beibaq, qor qulyqty kórbaqtardy jasap shyǵarǵanyn áshkerelep edi!
Al Esenǵalidaǵy «tanys-beitanystar» múldem basqa. «Jaman yrym bastap», itsigek shaýyp jatqan ekspeditsiiaǵa qarabas kórtti baýyrlap, daýyldap tigeli kelip, olardyń osynaý qasietti qonys týraly bir aýyz jyly sózine sylq etip, shejire aityp ketetin Túrkpenbai shal; ertegi keiipkerindei qaiyqshy Dáýimshar; «ot almaǵan motordy jippen uryp» júretin Ermuhan; Teńdik shal; áskerdegi uly Elista jaqtan qalmaqtyń qyzyn alyp kelgende, qalmaq qyzynan týǵan babasy Er Súiin (Súiinǵara) esine túsip tebirenetin Daýymbaq qariia; «Súgirdiń jelisinen súre tartqan» aidynnyń qońyr qazy bolsa da kóńili jarym, perzentsiz Abylǵazy men jubaiy Aqteńge; alamanǵa at qosardyń aldynda Aqsandal tulpardyń tuqymy sary atpen serttesetin Shárbán seiis; qyrǵyzdan kelgen qudashadan qyrqai jeńilip otyrǵan aýyldyń jigitterine ókpelep aýyryp qalatyn Reiim aqsaqal; kózi ilinse boldy, fashistermen «shaiqasyp» shyǵatyn kapitan Baidashev; Kenbai usta; keshegi ótken er babasy Shabaidyń búgingi «eńkeiip masaq tergennen» basqada sharýasy joq tánjip ketken urpaqtaryna qarap qaralai kúizeletin Ájdúrli qart pen onyń aqyrǵy úmiti Ótejan bala; jazyqsyz sottalyp, keiin qalalyq bolyp ketse de dalasyn qiia almaityn jylqyshy Tálip; «o dúniege jaryq berýge» ketken motorshy Muqi; Tórebek sýshy; qaiymai qalǵan qara maia men túskenine jyl ótse de beli jýandamai qoiǵan kishi kelindi qatar ýaiymdai beretin Bálshen kempir; «týǵan aýyl» degen taqyryptaǵy shyǵarmadan «ekilik» alyp oqýdan qulap kelgen, biraq týǵan aýylyn ólerdei súietin Muratbergen; ózeginen jaralmaǵan ógei balasyna emeshegi úzile emirengen Kórkembai aqsaq; jurtqa qylǵan qaiyrynyń qiýazy qaitpaitynyna renjip, biraq qaitadan qalai jaqsylyq jasap alǵanyn baiqamai júretin Sharapat, Qanaǵat shopyrlar; qos basyna «shaiyn ákep, shekerin tastap ketken», kúieýge qashpaqqa aýalanyp júrgen «táitik qyz» Aitan, onyń ákesi – jalǵannyń ótpeliligi jaily jalǵyz ánnen basqany bilmeitin, «aldarynan ótip» kelgen qudalarǵa da esh aibar-qairany joq Boqan, neshe zamannan beri el aýyp, jer aýyp bóten ólke, bógde jurtta kún keshse de batasyz baiǵa qashyp ketken qyzyna qaharlanyp, súiegi sonaý Sisem atada jatqan Súiinǵara atasynyń kók jańǵyrtqan dańqy men jer kúńirentken árýaǵyna súienip, órlik pen eldiktiń, tektilik pen begzattyqtyń shebin qorǵap turǵan Boqannyń jubaiy Sara; ketpenine ilingen qý basty «baiaǵyda Syrda ólgen» óz babasynyń basy dep ielenetin Diqan ata; ylǵi toi-jiynda «molasyz el» haqynda jumbaq aitatyn jyndy Amanhan, Moldabai biznesmen t.b. syndy obrazdardyń bári qazaqtyń jutańdap bara jatqan kórkemdik álemin aiyryqsha aishyqpen baiytqan sony da bederli beineler edi. Bular kórkem obrazdar bolǵanmen, negizinen ómirden alynǵan keiipkerlerdiń kóbiniń ózi nemese ata-tegi maǵan tanys. Alaida olardyń maǵan eteneligi «tanystyǵynan» emes, tuńǵiyq pen tym biikten qosylatyn týystyǵynan. Qai-qaisysynyń boiynda da dúbir eńsegen tektilik, máýriti týsa, býyrqanyp shyǵa keletin erlik pen órlik, námarttyq ataýlyǵa ólerdei ósh márttik pen jomarttyq zamanyn kútip buǵyp jatqanyna esh shúbálanbaisyń. Ulttyń qansha zalal men zaýal ursa da, tipti, toz-toz qylyp atakúldiginen aýdaryp jiberse de bairaǵy jyǵylmaitynyna, qaimaǵy tógilmeitinine, aibary qashpaitynyna senip, shúkir etesiń...
Esenǵali bul jetistikterine toǵairap qalǵan joq. Budan keiin onyń shyn kemeldený dáýiri bastalǵan. Túpbastaýǵa oralýǵa («vozvrashenie k istokam») tásilim etý, áýlielerdiń syr álemine súńgý, kók túrikter ótken tarnaý joldardyń myń qatpar qupiialaryna boilaý, qazaq keshken tarǵyl soqpaqtardyń san-sapat shiqymandarynyń shyndyqtaryn ashý – ony Ult aqyny deńgeiine kóterdi. Al Ult aqynyna ainalý – sol ultpen birge jasaý degen sóz. Máńgige! Onyń keibir joba-nusqalaryn joǵaryda tam-tumdap aityp kettik. Topyraqtan tysqary bolsaq, keleshekte bul taqyrypqa qaita ainalyp soǵarymyz anyq...
Aqyn nege ekenin qaidam, áńgime ústinde, sirá, sóz óneriniń kepieti men kirpiiazdyǵyn, ony tuiaqkeshti ǵyp malshylai berýge bolmaitynyn támsildeitin bolsa kerek, óziniń qatarlastarynan az jazǵanyn kóp aitady. Alaida ol qalam tartpaǵan ádebi janr kem. Qalamynan tamǵannyń bári – zada. Prozasy bir bólek álem. «Nurdan jaralǵan» romany men áńgimeleri áli synshylar nazarynan tys jatyr.
Jazylǵanyna qanshama jyldar ótse de áli kúnge sahnalaýǵa bir rejisserdiń (ishinde Mámbetov-korifei de bar) táýekeli jetpegen «Nuq paiǵambardyń kemesi» dramasy múlde bitimi bólek dúnie...
Kanadanyń E. Seton-Tompsonynan da, «orys tabiǵatynyń jyrshysy» M.Prishvinnen de nusqasy bógde, natýralist M.Zverevterge de sorpasy qosylmaityn, qusni jyrdai oqylatyn – qorshaǵan sulý ǵalam, tabiǵat jónindegi, qustar álemi, jyl mezgilderi jaily tanymdyq maqalalary Rýh-Adam-Tabiǵat jáne Ult tamyryndaǵy baǵzylyq atty qasietterdiń jiyntyǵy, iaki Sulýlyq pen Úilesim poeziiasy!
Esenǵalidyń sońǵy shyqqan «Amal degen aiyńyz» atty jyr jinaǵy erek taldaýdy talap etedi. Al ádebiet pen ónerdiń uly tulǵalary, aldyndaǵy aǵalary haqyndaǵy esseleri men merzimdik BAQ betterinde jariialanǵan suqbattarynyń basyn quraǵan kitap, mine, aldymda jatyr...
Birde klassik jazýshy Tólen Ábdik Esenǵali aqynnyń Býnin týraly maqalasyn oqyp qatty tánti bolǵanyn aitqany jadymda. Ásirese, osy maqaladaǵy Chehov shyǵarmalaryn ushalap-músheleitin jerine tipti basyn shaiqady. Árine Tókeńdi tánti etý tym qiyn is. Bul, shynynda, ádebietke aiyryqsha daiyndyqpen kelgen, ony dúnieniń úr-aǵzasyn, adamzattyń qan-qanasyn, Ulttyń dil-sanasyn tazartatyn Kieli Bastaý dep uǵyp, bastaý kózdi kez kelgen shóp-shóńge, kúl-kúbirden aman saqtaýǵa ǵumyryn arnaǵan jankeshtiniń ǵana qolynan keler erlikke barabar is. Esseni oqyp otyryp, aqynnyń orys ádebietiniń «kúmis dáýirindegi» asa iri tulǵa I.Býnindi qanshalyqty súietinin, onyń «jalǵyzdyq» derti men óz boiyndaǵy j a l ǵ y z d y q arasynda tym tereńnen týysatyn názik bailanys baryn sezip qalasyń.
Al orta ǵasyrdaǵy Shyǵystyń uly sýretshisi Kámelledin Bekzat jaily maqalany áfsana-dastan dep atasa qasaǵaiym kelerdei. Onda shyǵystaǵy suńǵat(jivopis) óneriniń taǵdyry men tulǵalanýy da, ińirttegi tarihymyzdyń kúbirtkeli qupiialary da, baǵzy men búgin arasyndaǵy telǵabys shyndyqtar da, aqyndyq júrektiń tolqynysy men tolǵanysy da aiqushaq qaýyp, tylsym álemge ainalyp ketken...
Zamanynda ózbek halqynyń «tiri ustyndarynyń» biri sanalǵan Ǵafýr Ǵulam jaily esseni óz basym lirikalyq poemadai qabyldadym. Ǵulamnyń «ebirei tegi» týraly syrdy syzdyqtai tartyp otyryp, uly júrekti adamnyń adamulyna jattyǵy joq ekenin sybyzǵy únindei syrmailap jetkizedi.
Joǵaryda «jalǵyzdyq» jaily aityp qaldyq. Aqyn kúlli bolmys-bitimi jumbaqqa toly Táken Álimqulov týraly maqalasyn «Jalǵyzdyq jyry» dep atapty.
Birde Aqtaýdyń beimaza kúziniń bir kúninde ol maǵan Berdibek Soqpaqbaevtyń «jalǵyzdyq álemin» syr qylyp aitqan. Ol kezde qasiretti qalamger tiri. Sóz sońynda eleýsiz ǵana: «Túbinde men de Berdibek qusap ketpes pe ekenmin?..» – dep qaldy. Esenǵali jalǵyzdyǵyn men bir kisidei túsinetin siiaqtymyn, biraq ol týraly onyń ózi aitsyn, sol durys: «Dini de, tili de, tipti dili de basqa-basqa osy alyptarǵa ortaq bir jáit – olar baryp-baryp Jalǵyzdyq degen taýdyń eteginde tabysyp jatatyn. Alda-jalda Táken týraly sóz bolsa men ony Jalǵyzdyq týraly jyr dep qabyldaýǵa daǵdylanǵaly qashan. Túptep kelgende kórkem ádebiet degenimizdiń ózi Jalǵyzdyqty jyrlaý emes pe?..» Bul jerdegi Jalǵyzdyq shaiyrdyń birde shamyrqanyp jazǵan: «Basqany bylai qoialyq, ózińdi, qý qaraqan basyndy qorǵap, ar-ojdanyńdy kirletpei, jasqanbai, búgilmei, búgejektemei, urlamai, uryǵa ermei, qarynyń soiylyn soqpai, uryǵa tilemsektenbei, uryǵa suramsaqtanbai ómir súrgiń keledi», – degen ustanymynan da góri shúńgildeý. Asyly, tulǵanyń jalǵyzdyqqa berilýi – Qudai-Jalǵyzben jolyǵýǵa nemese oǵan sińip ketýge (has rýhaniiattaǵy «fána-fillah» maqamy) daiyndyq bolar...
Onyń kúlli shyǵarmalarynyń – shaǵyn lirikalarynan bastap, epikalyq, prozalyq, dramalyq dúnieleriniń, tipti, esse-maqalalarynyń da kókózek-kúretini – jalǵyzdyq. Qudaii jalǵyzdyq. Ol jupar jańbyrly Syrbai men «partiia ýstavynyń emes, Ardyń quly» bolyp ótken – m e t r Qýan-aǵań haqynda qozǵasyn, «Nuq paiǵambardyń jaqyny» – matros Toqash kókesi men aqberen Ǵafý týraly tolǵasyn, syrshyl Saǵi men muńshyl Tumanbai, degdar Nurmahan men kerbez Qaldarbek, sypa Jumatai men áýlie Júnis jaily jazsyn – báriniń de ózeginde óttei tyrnap Abyldyń «Abyly» men Yqylastyń «Erdeniniń» sher-kúiigi babaýlaidy da turady... Ol, bálkim, endi, «keleden bólinip qalǵan aqbas nar» Tahaýi men Súleimenniń Asqary týraly jazatyn bolar. Ol joly Qazanǵap pen Súgirdiń kúilerin tyńdap baryp qaýyrsyn qalamǵa qol sozatyn shyǵar. Óitkeni olardyń da saz-saryndaryn máńgilikpen jalǵap turǵan tin – kieli, qamyryqty, qasterli j a l ǵ y z d y q emes pe?!..
Esse janryndaǵy Esenǵalidy batystyń ádebi portret sheberleri Andre Morýa, Stefan Tsveigterimen nemese orystyń tolyp jatqan esseisterimen salystyrýǵa áste kelmeidi. Bolmaidy emes, kelmeidi! Óitkeni ol barlyq nársege qazaqtyń kókei-kózimen qaraidy, tól rýhani dúrbisimen barlaý jasaidy, óz dilimen pátýa beredi nemese ó z i ń e qaldyrady.
Bul týyndylardy oqyǵan, «aspannyń asty men bolmasam bos qýys bolyp qalar edi» dep batpansyp júrgen talailar budan keiin qorjyndarynyń – bos, qoramsaqtarynyń qýys ekenin sezip aiyldaryn jiiýlary ábden múmkin. Aqynda osyndai sus pen ses bolmasa, kúlli dúnie kúldibadam bolyp ketpei me?! Tajal taptap, Iájýj-Májýj qaptap, kúnine myń san báleket balalap jatqan osyna 1-aqyrzamanda osyndai aqynnyń bolǵanyna da shúkir eteiik...
Zaiyry, eger shyǵarmashylyq iesi «aqyn» degen titýldy arqalap júrýge ylaiyqty bolsa, onyń óz zamany jaily, keleshek kezeńder týraly tolǵanbaýy, yrqynan tys boljamdar aityp qalmaýy beimúmkin. Aqynnyń qolymyzdaǵy esseleri ǵana emes, suqbattarynda da buǵan san qatparly, myń astarly mysaldar bar. Onyń bárin tizbekteýdi bul joly jón kórmedik. Tek qana onyń: «Ázirginiń bári – álqissa, – Shiyrshyq atqan shymyr sóz – Shyn qissaǵa kiriser, – Qyl arqandy úzgen kún», – degenine súienip, bizdiń de bul áńgimemiz «álqissa» edi demekpiz...
Esenǵali sonaý 86-nyń jeltoqsan qyrǵynynan soń bylai dep edi: «Mingen de aty qarager me eken, sur ma eken, – Keshikti naýryz, keshikti meniń nur-kókem. – Alataý atam nege úndemeidi, joq álde sońy qaiyrly bolaryn bilip tur ma eken?..» Iá, bul joly da sol jeltoqsannyń 16 juldyzynda alańǵa shyǵyp teńdik suraǵan qazaq qyrylyp qaldy! Bul joly da... joq, bul joly jaý basqa jaqtan kelgen joq: óz qandastarymyz, óz memleketimiz qyrǵynǵa ushyratty!.. Bul joly da naýryz-kókem keshigip jatyr. Alataý da, Otpan taý da únsiz... Sońy qaiyrly bolar: qazaqtyń qasietti qany tegin ketpeitin edi ǵoi...
Esenǵali sońǵy suqbattarynyń birinde: «Maǵan senińiz, bizdi Uly ózgerister kútip tur, kóp qalǵan joq, az ǵana shydańyz, bári basqasha bolady!» – depti. Árine, senemiz. Ábish aǵasy aitqan: «Bir Táńirge tán saqilyqpen jaratylǵan álemet álemniń máni men árin ainytpai jetkize alǵan qudiretti aqynǵa», Ene qursaǵynda jatqanda-aq aýzyna perishte túkirgen Pir Bekettiń jienine senbegende she!..
12.03.2020 j.
Qoshqar-Ata – Kózdioiyq qonysy
Mańǵystaý ýálaiaty.
