ەرتپەي كەتتٸ جاڭا اعىندار جانىققان,
ەرەمٸن دەپ مەن دە ەلپٸلدەي قويعام جوق.
ەسەنعالي.
(ە.راۋشانوۆ شىعارماشىلىعى جٶنٸندە بٸر پارا سٶز)
«بٸسمٸللە» – سٶز باسى!.. بۇل سىردى ايتۋ كەرەك پە, ٶزٸ?.. وسىنشا جىل ٸشتە ساقتادىم عوي, نە دە بولسا, ايتتىم. فازىلى كەڭ جاببار جارىلقار دا: ون جەتٸگە اۋناعان جاسىم-دٷر, مەن تٷسٸمدە جەنناتتى كٶردٸم! قاتارىنان ەكٸ رەت!.. ونىڭ ەسەرٸن ايتۋ, ەش مٷمكٸن ەمەس, وعان قىزىل تٸلدٸڭ شاما-شارعاسى جەتپەيدٸ. ال ەسەرٸنەن ايىعۋ, تٸپتٸ, قيىن بولدى. دٷنيە دە, ٸشكٸ كەڭٸستٸگٸم دە مٷلدە جاساڭعىرىپ كەتكەن. كٷندەلٸكتٸ «سوۆەتتٸك ٶمٸر سالتىمەن» عۇمىر كەشٸپ جاتقان ٶلٸشەردەگٸ توعىشار جۇرتتىڭ تٸرلٸگٸ مەنٸڭ جان ەلەمٸممەن تٸپتٸ قابىسپايدى…
ەرتە كٶكتەم ەدٸ. ٶزٸڭ – بوزبالا, ٶزٸڭ سٶز-شالىق دەرتٸنە ايىقپاستاي شالدىققانسىڭ. ال ونداي جانعا ەرتە كٶكتەمنٸڭ سالقىنىنىڭ قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن, ەي, بٸلسە ەدٸ مىنا جۇرت?! ول سالقىننان – تٷسٸمدە كٶرگەن جەنناتتىڭ يٸسٸ بۇرقىراپ تۇرار-دى; رۋحىم – قالىپتى ٶمٸرگە سييا الماي شىرقىراپ تىنار-دى. جان ۋە دٸلدٸ – يٸسٸ, تٷر-تٷسٸ بٶلەك سەرۋار ٷندٸ بٸر ەلەم باۋراپ الدى;
تالاي تٷندەر
جەز بٸلەزٸك
ايعا قاراپ
جەر تٸرەپ,
جوق ايقىن جول,
تٷزدٸ كەزٸپ,
ساي جاعالاپ
تەنتٸرەپ,
جاۋعان جۇلدىزدار استىندا جاۋراعام-دى…
سٶيتٸپ جٷرٸپ الىستان مۇنارتقان الماتىعا دا اتتاندىم. ۇشاقتان تٷسسەم, الدىمدا كٶگٸلدٸر تاۋلاردان بٶلٸنگەن الىپ جاقپارداي بولىپ كەكٸلباەۆ تۇر! ەرينە, مەنٸ كٷتٸپ تۇرماعانى بەلگٸلٸ, باقسام, جۇبايى – كلارا جەڭەشەم مەنٸمەن بٸر ۇشاقتا كەلگەن ەكەن. قايتكەنمەن دە العاشقى ا ر م ا ن س ا پ ا ر ى ن ا اتتانعانىمدا الدىمنان ٶز توپىراعىمنان جارالعان سٶز يەسٸنٸڭ شىققانى وڭ ىرىم, تٷزۋ يشارا-تىن. ەرينە قاسىنا باتىپ بارا المادىم…
نەمەرەسٸن ەرتٸپ الماتىعا قىدىرىپ كەلە جاتقان زەردەباي اعاي بەگارىستانۇلىنىڭ (م.عابدۋللين, م.ماعاۋيندەردٸڭ ەڭبەكتەرٸندە اۋىز ەدەبيەتٸ نۇسقالارىن جيناۋشى رەتٸندە جاقسى لەپەسپەن اتالاتىن قۇرمەتتٸ ۇستاز) سەلبەۋٸمەن تۋىسى – قازاقتىڭ تۇڭعىش تٷركولوگى عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ شاڭىراعىنا تٷنەپ (بۇل دا تەگٸن بولماسا كەرەك), «كازگۋ-گورودوكتاعى» ٸلكٸ سالىنعان №8-جاتاقحاناعا دا جايعاستىم-اۋ… بۇل بٸر تٷسٸمدە ەكٸ مەرتە كٶرگەن عاجاپقا جەتپەسە دە ٶڭٸمدەگٸ بەيٸش ەدٸ! قوسپاسىز حالال سٶزٸم بۇل!
جاستىقتىڭ جازعى جۇماعى «كازگۋ-دٸڭ قالاشىعىندا» تازالىق اتتى ۇعىم سالتانات قۇرىپ تۇرعان شاق-تىن ول كەز. باعىما وراي, شىن ۇلتشىل جٸگٸتتەر مەن قىزدار جولىقتى… ارادا قۋداي پارلاپ قانشا جىلدار ٶتسە دە سول جازدىڭ ەسەرٸ جٷرەگٸمدٸ ەلٸ كٶرٸكتەي قىزدىرادى. جٸگٸتتەر – عىلمان, قىزدار ھٷرگە اينالعان بٸر قاسيەتتٸ قاس-قاعىم-تىن…
الايدا ادام جۇماقتا جٷرٸپ تە ٶزٸنٸڭ «توزاعىن» ساعىناتىن حەل كەشكەنٸن ەستٸگەنٸڭٸز بار ما? «شٶلگە ٷيرەنگەن قوڭىر قازدىڭ شٶلٸن اڭساپ شٶلدەيتٸنٸن» پەمدەۋشٸ ەك. بٸراق ول ٶز باسىما كەلەرٸن بٸلمەپپٸن. سانا تٷپكٸرٸمدە «بەيٸشتٸڭ» جۇپارىن «توزاعىمدا» قالعان جۇرتقا تەزٸرەك جۇتقىزعىم, جۇققىزعىم, ٶزٸم بٸلگەندٸ باسقالارعا دا ۇققىزعىم كەلەتٸن بٸر اڭسار دا بار… بۇرىن اۋىلدان شىقپاعان ماڭعىستاۋلىق قوس بوزىم – ەرمەك امانشاەۆ (بولاشاق دراماتۋرگ-شەنەۋنٸك) ەكەۋمٸز كونكۋرستان بٸرگە قۇلادىق. بٸر ورىنعا ون ەكٸ ادام تالاسقان قييان-كەسكٸ شايقاستا جارتى بالل جەتپەي جىعىلدىق. ەرينە ول شاقتا (1979 ج.) سوۆەتتٸك قوعامدى جەمقورلىق ٸندەتٸ ەبدەن مەڭدەگەن. كەيٸنگٸ تەۋەلسٸز مەملەكەتٸمٸزدٸ, ياكي قازاقتىڭ رۋحاني ۋە دٷنيياۋي قازىناسىن ٷپتەۋشٸلەر مەن توناۋشىلار سول قوعامدا «ستاجيروۆكادان ٶتٸپ» جاتقان. جوعارعى وقۋ ورىندارىنا, ەلبەتتە, جوعارى ساناتتى كازگۋ-گە ٶز بٸلٸمٸڭمەن تٷسۋ قييامەت تٸرلٸك. ونىڭ ٷستٸنە, «الىس وبلىستان كەلگەن», «مالشىنىڭ بالاسى» دەيتٸن جەڭٸلدٸكتەر سول جىلى الىنىپ تاستالدى. شىنىن ايتايىن, وقۋدان قۇلاپ قالعانىمىزعا بٸز ونشا قايعىرعان جوقپىز, قايتا ەلگە قايتاتىن بولعانىمىزعا قاتتى قۋاندىق! شاڭ بوراعان اۋلىمىزدىڭ ەربٸر يتٸن دە ساعىنىپ ەك…
سونىمەن, «كٶكتەم-3»-تٸڭ الدىنان كۆاس الىپ, قۋانىشىمىزدى «جۋدىق». كيوسكٸدە فاريزا اپامىز باسقاراتىن سول كەزدەگٸ بٸزدٸڭ سٷيٸكتٸ جۋرنالىمىز «پيونەردٸڭ» (كەيٸن «اق جەلكەن») جاڭا نومەرٸ بار ەكەن, ەسەنتاي جاعاسىنداعى كٶك شالعىندا اۋناپ جاتىپ پاراقتاي باستادىق. ايقارما بەتكە ەسەنعالي راۋشانوۆ دەگەن جاس اقىننىڭ ٶلەڭدەرٸ شىعىپتى. بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن سونى سوي. ەسٸم-نەمٸنٸڭ ٶزٸنەن مٷلدە بٸر الىس ٶلكە, ەلدە بٸر شەت قيياننىڭ تىلسىم سەۋلەسٸ شاعىلىسارداي. ال ٶلەڭدەرٸنٸڭ ٸلكٸ جولدارىنان-اق ماعان تى-ىم-تىم-م ەتەنە بٸر يٸس بۇرق ەتە تٷستٸ! ول ەرتە كٶكتەمدە تٷسٸمدە كٶرگەن پەيٸشتٸڭ جۇپارى سىندى باسىمدى اينالدىرىپ جٸبەرگەنٸ… سەلدەن سوڭ ەلگٸ عايىبي ماستىقتان ايىعىپ, قايتا وقي باستادىم. سٶيتسەم, مىناۋ جۇمباق جىرلاردان بۇرقىراپ تۇرعان – ماڭعىستاۋدىڭ يٸسٸ! جالما-جان ەرمەككە: «ەي, مىنا ٶلەڭدەردەن ماڭعىستاۋدىڭ يٸسٸ شىعادى!» دەپپٸن ەسٸرٸكتەنٸپ. ول جۋرنالدى يٸسكەپ كٶرٸپ, مىنانىڭ ەسٸ دۇرىس پا دەگەندەي, ماعان سەزٸكتەنە قاراپ قويادى…
«ماحامبەت ٶلگەننەن كەيٸن كەۋدەدەگٸ ەلدٸڭ الداش باتىرى قايتا قول جيناماق بولىپتى» دەپ باستالادى بٸر جىردىڭ «ەلقيسساسى». سونداعى قوناقاسى بەرۋدەن اسا الماعان, جٸگەرٸ جاسىپ قالعان ٶلٸسٷيەك ەلگە قىلار قايرانى قالماعان باتىردىڭ اۋزىنان قان اتقىلاعانداي بولادى:
…كەلەلٸ سٶزدٸڭ, كەنەنٸم,
پارقىنا تاعى جەتپەدٸڭ.
كٷدەرٸ جٸگٸت مەن ەدٸم,
كٷدٸس ات بەرٸپ نەتكەنٸڭ?!
…ٶڭشەڭ بٸر تەكسٸز تۇر قاپتاپ,
بۇلاردى مۇندا كٸم جيعان?
كٶرگەنسٸز قىزىڭ جىرتاقتاپ,
كٶركەۋدە ۇلىڭ ىرجيعان!
ەلدٸگٸ قايدا بۇل ەلدٸڭ,
ەرمەيدٸ نەگە باتىرعا?
جاتىر ما, ەلدە كٸلەڭ قۇل
بيلٸگٸ جەتپەي قاتىنعا?!.
ماعان عانا ەتەنە, ماعان عانا تانىس بٸر اتايى دا اتويى كيەلٸ ٷن كٶنە عاسىرلاردىڭ تٶرٸنەن تاپسىنىپ بٸر سٶيلەسٸن! مىناۋ اسقاق رۋحتىڭ الدىندا بٷگەجەك قاققان نەسٸلسٸز توبىردىڭ ٶز زامانداستارىم ەكەنٸن دە شىرامىتىپ وتىرمىن. ماحامبەتتٸ قاپىدا ٶلتٸرگەن «ىقىلاس-جىلانعا» شىعارىلعان ٷكٸم الداش باتىردىڭ اۋزىمەن بىلاي اياقتالدى:
قارسى كەپ كەشە بەستەستٸ ول,
باستاۋعا دايار سوعىسىن. –
«دوسپىن» دەپ كەلٸپ باس كەستٸ ول,
ٶلۋگە تيٸس سول ٷشٸن!..
بۇدان ارعى ٶلەڭدەردەن مەنٸ ٶلەردەي اڭساتىپ جٷرگەن كٶشپەندٸ ٶمٸر باستالادى:
زاڭىمەن ويشىل دالانىڭ
جول-جولدى جالعاستىرادى.
جابۋىن ويسىلقارانىڭ
جازى كەپ الماستىرادى…
نەمەسە:
…ٷركەر جامباسقا كەلدٸ,
جازدىڭ جەتكەنٸ عوي بۇل…
باستاۋىن باعزىدان العان ەلدە بٸر الىس اڭسار, تانىس ٷمٸت, تىلسىم ٸڭكەر, ساراناۋ ساز, باباۋ سارىن بويدى باۋراپ الىپ, ٷزدٸكتٸرٸپ بارادى. بۇل ەسەردٸڭ تٷپ تامىرىن سول مەزەتتە تاپ باسىپ تاني الماسام دا, مۇنىڭ بەرٸ, ەيتەۋٸر ماعان حاس, ماعان ەنشٸلٸ سەزٸم ەكەنٸن نەعايىپ بٸر تٷيسٸكپەن شامالادىم… ونىڭ مەن تۋعان قاسيەتتٸ قونىسقا قانداي دا بٸر قاتىسى بارىن سەزدٸم. وسىدان باستاپ ەسەنعاليدى ٸزدەۋ باستالدى. ول كەزدە بايلانىس قيىن, اقپارات الماسۋ اقىرەتتٸڭ جولىنداي… دوستارىمىزبەن جازىسقان حاتتارىمىز قييانداعى قىستاۋعا قاناتتارى تالىپ, «ەدۋ, ەدۋ قاشىقتان» – اۋىزسۋ تاسيتىن «كٶكقاسقالارمەن» ايدا-جىلدا بٸر كەلەدٸ.
1980 جىلى قاراماندىباستىڭ تاۋشىقتارىنىڭ اراسىندا جىلقى باعىپ جٷرگەنٸمدە تۇمانباي اقىن باسقاراتىن بٸزدٸڭ تاعى بٸر سٷيٸكتٸ الماناح «جالىندا» مەن ٸزدەگەن اقىننىڭ بٸر توپ ٶلەڭٸ جارق ەتٸپ جارييالاندى-اۋ. جارييالاندى دەگەننەن كٶرٸ, كٶڭٸلدٸڭ كٶگٸلدٸر كٶلٸنە بٸر توپ كٶگالا ٷيرەك قاناتىن سٷيرەپ قوندى دەسەك, قالاي?.. ٶزٸم دە «الاگٶز» نىسپىلى قاراكٶك اتتى مامىر تويىنا قوسقالى جٷرگەم, «قاراكٶك ايعىر تۋرالى باللادا» دەيتٸن جىر كٶڭٸلٸمە تاڭبالانا بەردٸ. ەلٸ جادىمدا, بىلاي باستالادى:
اقشا بۇلت اق باتسايى جاۋلىق پا ەدٸ,
جۇلقيدى ەيلەڭكەس جەل ەۋلٸكپەلٸ.
ٷيٸردە ارقىراعان قاراكٶك جوق,
قۇدايىڭ بەرٸپ قاپتى-اۋ, سەۋرٸك تورى…
مۇنداعى «اق باتسايى جاۋلىق», «ەيلەڭكەس», «سەۋرٸك تورى» سىقىلدى سٶزدەر تٸلٸ تاڭقىلانىپ بارا جاتقان قازاق ۇلتىنىڭ ماڭعىستاۋ جۇرتى لەكسيكونىنا ەتەنە بولىپ قالعان كەز-تٸن. جٷرەك تاعى شىم-م ەتە قالدى… باللادانىڭ ورتا تۇسىندا مىنا شۋماق كەزدەستٸ:
مەستەگٸن باسىنا ۇرىپ, تالعا بايلاپ,
كەي جٸگٸت كٷرسٸنٸستٸ «ارمان-ايلاپ».
قامشىنى ق ا ر ا ش ٶ ر م ە تٸستەپ الىپ,
بٸز كٸردٸك بٸر بٷيٸردەن انداعايلاپ…
ٶلەڭنٸڭ وسى جەرٸنە كەلگەندە مەن بٸر شىجىمنىڭ شەتٸن ۇستاعانداي بولدىم. «قاراش ٶرمە» دەگەن تٸركەس كٶپ قۇپييانىڭ بەتٸن اشقانداي ەدٸ. بٸزدٸڭ ەلدە قاراش اتتى اۋىل بار. ولار, نەگٸزٸنەن, شەتٸنەن دٸندار, دٸلمار, سوم تەمٸردٸ سۋداي ساپىراتىن ۇستا-زەرگەر, نە بٸر ساعانا مولا, سارىايشىقتى كٷمبەزدەر سالعان, قارا تاسقا ٷن بٸتٸرگەن تامشى شەبەر, قۋ قاراعايدى جەتٸم قۇلىنداي تەلمەڭدەتكەن, تٶردە تارتقان كٷيٸمەن كٶلدە قۇسىن كٶلبەڭدەتكەن كٷيشٸ-جىرشى, بەسٸ قۇر اتقا باعالاناتىن سٷيەكباس قۇراندى ەرلەر جاسايتىن ەرشٸ, تٷيەنٸڭ كٶنٸنەن تٸلٸنگەن تارامىستى سىم ٸشەكتەي دىڭىلداتقان ٶرٸمشٸ, ەڭ باستىسى, جەر تامىرىن تاپ باسىپ, ساۋلى ارۋاناداي يدٸرٸپ, ماڭعىستاۋدىڭ قاراويى مەن ۇلىقىرىنان نەشە مىڭ شىڭىراۋ قازعان قۇدىقشىلار بولىپ كەلەدٸ. تالاي شٸلٸڭگٸر شٸلدەدە «قاراش قازعان», «قاراش», «قاراشٶلگەن» اتتى «جٷزادىم», «دٷڭگٸرلەك» شىڭىراۋلاردىڭ كەۋسارلارىنان مەيٸرٸمٸز قانعان. ەرينە ٸس كٸمنٸڭ قولىنان شىقسا, ات تا سوعان تاڭىلادى. «قاراش قاقپان», «قاراش كەتپەن», «قاراش قىرىقتىق», «قاراش ساندىق», «قاراش ٶرمە قامشى» دەگەن اتاۋلار بٸزگە بالا كٷننەن ەتەنە. مەنٸڭ بۇل «زەرتتەۋٸم» اقىننىڭ تاعى بٸر جارييالانىمداعى: «انام ماعان ايتادى ماڭعىستاۋىن, – 360 ەۋليە كٷڭٸرەنگەن…» دەگەن جولدارىن وقىعاندا تيياناعىن تاۋىپ, تىڭعىسىنا جەتكەندەي بولدى.
سٶيتٸپ بٸر سەتتٸ كٷنٸ, ماڭعىستاۋداي بەيگٸلٸ دالانى ارتقا قالدىرىپ, الماتىداي ەيگٸلٸ قالانى بەتكە الدىق. قويماي جٷرٸپ قازمۋ-گە وقۋعا تٷستٸك. سىرتتاي وقيتىنداردىڭ سەسسيياسى كەزٸندە قاسىنا قانات تەكەباەۆ دەگەن دوسىن ەرتكەن ەسەنعالي اعامىزبەن دە جٷزدەستٸك. بولجامدارىم الداماپتى, ول, شىنىندا, 30-جىلدارداعى الاساتتا باباكٷلدٸكتەن اۋىپ كەتكەن قاراش اۋلىنىڭ پەرزەنتٸ بولىپ شىقتى. سوۆەتتٸك تاڭبالاۋعا سالساق, «باندى ادايدىڭ» زەۋزاتى. ەۋليەلٸ اتامەكەنٸن ايتا بەرەتٸنٸ زاڭدى ەكەن, اناسى اتام بەكەتتٸڭ بەس ۇلىنىڭ بٸرٸ جايلاۋدان تارايتىن سوفى شالداردىڭ ۇرپاعى قاماۋقىزى ەۋەحان اپامىز كٶرٸنەدٸ. اعامىز سول تٷنٸ ٶز ٶلەڭدەرٸن ەمەس, ەكەسٸنەن ٷيرەنٸپ قالعان «كٶكمويناقتىڭ ٷيٸرٸ» جىرىنان ٷزٸندٸلەر وقىدى. ماعان: «بەيٸمبەت پالۋان دەگەن كٸم?» دەپ ساۋال قويدى. ەس-اعاڭ ايتقان ونىڭ ۇزاق جىرىنىڭ سوڭى بىلاي اياقتالادى:
تۇرەكە يشان-تاقسىر-اي,
سٸزدەن دە تۋعان ماقسىم-اي,
اسىلىڭ ەمي بولعاسىن
عالامعا تٷستٸ سەۋلەڭٸز.
شاراپاتى ٷشٸن حالىقتىڭ
جەۋپەردٸ جاۋعا سەرمەڭٸز…
سٸزدەن حابار كٷتۋلٸ
قارشىعا قۇستاي تالپىنىپ
مويىندى بۇرىپ تۇرامىز.
ٶنەگە بولعاي جۇرتىڭا,
اللادان نەسٸپ مۇراڭىز.
بۇل بەيٸتتٸ باسقارعان,
كەۋدەسٸن اشىپ اقتارعان
بەيٸمبەت پالۋان قۇداڭىز…
وسى بٸر عانا ٷزٸكتە قانشا تاريح بۇعىپ جاتىر. ەلبەتتە, تۇرەكە يشان-تاقسىر – شوپان اتانىڭ قاسىنداعى قىزىلسۋدا مەشٸت-مەدٸرەسە ۇستاعان ساربەكۇلى تۇرماعامبەت يشان (تۇرەكە قازٸرەت), ال «تاقسىردان تۋعان ماقسىم» – قازاقتىڭ تۇڭعىش گەولوگ-عالىمى, تاعدىرى شىم-شىتىرىق تالقى مەن تەركٸگە تولى ورازماعامبەت ەۋليە. ولارعا وسى جىردى ارناعان اقىن-جىراۋ, بي, سوفى, ٷش مٷشەلٸنە شەيٸن تٸزەسٸ جەر يٸسكەمەگەن پالۋان بەيٸمبەت تەلەۋۇلىنىڭ ٶزٸ نەشە حيكايات-كەڭەسكە ارقاۋ بولار ەيدٸڭگٸر تۇلعا-تىن…
ۋاقىتتىڭ دەل سونا بٸز كەشٸپ جاتقان كەزەڭٸندە كەشەگٸ كەڭشٸلٸك, جۇماتاي, تەمٸرحان, يرانبەك, جاراسقان, ۇلىقبەك دەسە تاق تۇراتىن جىرسٷيەرلەر ەندٸ ەسەنعاليعا ەسٸ كەتە باستادى. جاستار ەر سٶزٸ مەن ٸسٸن كٶزاپارا اڭىزعا اينالدىرىپ كەتە باردى. ونىڭ جۋرفاكتاعى ەركەبولمىستى جاس تالانتتارعا تەمٸرتٸكەندەي قادالاتىن «تەمٸر-دەكپەن» شارپىسۋى (سەل نەستەگە قيتىققان ول دەرٸس ٷستٸندە: «راۋشانوۆ, سەن قاي جەردە پەتەر جالداپ جاتىرسىڭ?» دەپ سۇراسا كەرەك. «تاشكەنتسكييدە», – دەگەن جاۋاپ ەستٸگەن ەبدەن بەتٸمەن سٶيلەپ لاقۋالانىپ كەتكەن ەلگٸ: «قولىما سىپىرعى الىپ, سەنٸ «تاشكەنتسكييدٸڭ» بويىمەن قۋالاپ وتىرىپ, تاشكەنتٸڭنەن بٸر شىعارام!» دەمەي مە?! سول كەزدە «شامدانسا شالقاسىنان تٷسەر» شەلكەس شايىر بابادان قالعان «قورامساعىنداعى» قانداۋىر-جەبەلەردٸ بوراتىپ بٸر جٸبەرسە كەرەك!); جاپ-جاس باسىمەن سول كەزەڭدە «قاراعايعا قارسى بٸتكەن بۇتاقتار» ساناتىنداعى توقاش بەرديياروۆ, تەكەن ەلٸمقۇلوۆ, اسقار سٷلەيمەنوۆ, ٶتەجان نۇرعاليەۆ سىندى سٷرەيلەرگە ٷيٸر بولۋى; جاز.وداقتان 37-38-جج.-دان كەيٸن تۇڭعىش رەت «قىزىل جاعالىلار» الىپ كەتكەن اقىن ەكەنٸ; يٸرجاردا بٸر «جۇلدىزيىقتى» جەندەتتٸڭ باسىنا گرافين «كيگٸزٸپ» جٸبەرگەنٸ دە بٸراز كەشتٸڭ جەرمەڭكەسٸن قىزدىرعان كەپتەر ەدٸ… بۇل ەڭگٸمەلەردٸڭ قايبٸرٸندە ازدى-كٶپتٸ قوسپا بولۋى مٷمكٸن, الايدا امال جۇلدىزى تۋعاندا توڭدى سٶگە جەتكەن «جەتٸ توعىستىڭ ەۋٸرٸندەي» تال بويىندا ەسكٸ ۋە ەستٸ سارىندار ايقۇشاق قاپقان ساڭلاق سويلى تارپاڭ تالانتقا دەگەن ەلدٸڭ ەرەن ىقىلاسى, «بەگٶرنايى باسقا, تويناعى بٶلەك» ەردٸ اڭساعان پەيٸلٸ جاتىرعانى شىن-دى…
حوش, سونىمەن, ەسەنعالي پوەزييا ەلەمٸنە نە دەپ كەلدٸ? ول سوناۋ سىر بويىندا, كەلٸنتٶبە قولاتىندا: «باپكەردٸڭ ٶرەسٸ تار بولسا, اتقا كەڭدٸگٸ نەگە كەرەك كەر دالانىڭ?..» – دەپ, قاراكٶك اتپەن كٶكپار تارتىپ جٷرگەن بوزبالا شاعىنىڭ ٶزٸندە:
بەيبٸت, مٶلدٸر اسپاننىڭ نۇرىن ەمگەن,
ايىقپايسىڭ نەگە وسى مۇڭ-رەڭنەن?
انام ماعان ايتادى ماڭعىستاۋىن,
«ٷش جٷز الپىس ەۋليە» كٷڭٸرەنگەن! – دەپ, اتا دا قونىس ماڭعىستاۋعا دەگەن قاستەرلٸ ساعىنىشىن كٶكٸرەگٸنە قۇنداقتاپ باعىپتى.
ول وردا بۇزعان 30 جاستارىندا اتاتوپىراعىنىڭ استانا- تابالدىرىعىنان اتتادى.
بەكەتتٸڭ بەل جايلاۋى جوننان ەرٸ,
كٶسٸلٸپ اششىاعار ساي ول قالادى.
بەينەۋدە قويتاسى كٶپ قورىم جاتىر,
بەيٸتٸ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ سول بولادى!..
...جەكە بوپ, اۋىل بولىپ, حالىق بولىپ,
حات بولىپ, حابار بولىپ, تابىت بولىپ,
بوسقان ەل اتاجۇرتقا ورالۋدا,
تۋعان جەر تاڭىن ەرەك جارىق كٶرٸپ, – دەپ, قايماعىڭدى سىپىرىپ كەتكەن, قورمالىڭدى ٷپٸرٸپ تٶككەن الاپەس كەزەڭدەر مەن جۇلىنىڭدى ەمگەن جىلىم جىلداردىڭ ازا-جىرىن ايتا كەلدٸ!
ەڭ ەۋەلٸ:
قۇدىق قۋىپ, قۇم كەزٸپ, دارا قونىپ,
شاھار كٶرمەي ٶسكەن ەل دالادا ٶرٸپ.
كٷندٸك جەردەن كٷمبەزٸن جارقىراتىپ,
جاتىر, مٸنە, ٶلگەن سوڭ قالا بولىپ,
دەپ, ماڭعىستاۋدىڭ ٷستٷرتٸ مەن قاراويىنداعى ٶلٸ قالالارعا سەلەم بەردٸ. سول-اق ەكەن: «نايزانىڭ ەمەس, قاشاۋدىڭ قۇدٸرەتٸن دەرٸپتەپ, كٶز الدىڭا الىپ كەپ تاريحتىڭ بەدەر-بەينەسٸن, ارحيتەكتور ماڭعىستاۋ ٶز تٸلٸڭدە سٶيلەسٸن» كەپ!.. كەپٸرلەر تۋ الىپ – ەنەسٸنەن زەردەك ەمگەن; كٸسەپٸر قوعام ورناپ – كٷللٸ كيە مەن قاسيەتٸڭدٸ كٶرگە كٶمگەن; زارلىق مۇرات ٶلگەلٸ – پەرنەلەردەن, بارلىق شىراق سٶنگەلٸ پەردەلەردەن مٷلگٸپ تۇرعان كٶنە كٷمبەزدەر كٷڭگٸرلەپ, سازارعان سارتاس ساعانالارعا جان بٸتٸپ, زاريعاۋىپ قويا بەرسٸن!
...بويىن تٷزەپ دالانىڭ قۇر اتىنداي,
بالۋانيياز كەرٸلٸپ تۇراتىنداي.
قۇلپىتاستى بٸر شەتكە لاقتىرىپ,
سٷيٸنعارا اقىرىپ شىعاتىنداي!..
شىنى كەرەك, بۇل جىرلاردى وقىعاندا بەكساۋىتتى باھادٷرلەر مەن ايماۋىتتى الاماندار بەس قارۋى كٷلدٸرلەپ شىڭ ەرنەگٸنەن «سونادايدان توزاڭىتقان, جٷرەگٸڭدٸ قوبالجىتقان» كيەلٸ قاراويعا قاراي سامساپ ٷڭٸلٸپ تۇرا قالعانداي ەسەر بەردٸ!
سول-اق ەكەن, قازاقتىڭ نەمەسە تٷركٸنٸڭ عانا ەمەس, كٷللٸ ادامزات رۋحىنىڭ شىرقاۋ دا شىعان شىڭدارى بولىپ قالعان جىراۋلار پوەزيياسىنىڭ كيەلٸ سارىنى, مىناۋ – توتاليتارلىق تەپكٸدەن تٷيتەلەنٸپ, كەنەۋسٸز ەزگٸدەن كٷيكەلەنٸپ قالعان تٷكتٸ توپىراق, قۇتتى اتىراپتا قايتادان باباۋراپ بٸر جٶنەلسٸن!
ال ول سارىننىڭ تٷپ باستاۋى قايدا ەدٸ?
پايعامبار (س.ع.س.) ايتقان: «مەنەن كەيٸن اقىندار كەلەدٸ» دەپ...
سەلەم بەر شەمەندٸ وردا, شەرلٸ ەسٸككە,
بار ەدٸ تٶرت قابىرعا سول مەشٸتتە.
بٸر قابىرعاسى – ۇيات,
بٸر قابىرعاسى – يمان,
بٸر قابىرعاسى – وبال,
بٸر قابىرعاسى – ساۋاپ,
تٶرت دوس بار جەتكەنٸڭشە جەر بەسٸككە, – دەپ كەلەتٸن, شٷڭەيت شىندىقتارعا باستايتىن شۋماقتاردىڭ باستاۋ-كٶزٸ سول حاق كەلامى مەن شىرىن-حاديستەردە جاتقان جوق دەيمٸسٸڭ?!
قازٸر كٶنە شىعىس ەلدەرٸ تۋرالى ويلانا باستاساق, كٶز الدىمىزعا ساقالدارى كٸندٸكتەرٸنە تٷسكەن, شولاق بالاقتى, قولدارىنا اۆتومات ۇستاپ, بەلدەرٸنە بومبا بايلاعان زەرلٸ كٶز كٸسەپٸرلەر ەلەستەيتٸن بولىپتى. بۇل دا بٸر دەۋٸردٸڭ جۇتى. بٸراق كٷللٸ ادامزاتتىڭ ەسٸن جيعىزىپ, ەتەگٸن جاپقىزعان ۇلىق يسلامي ٸلٸمنٸڭ سوڭعى ۋەلي ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ, ارىستان شال ل.تولستويدىڭ ٶزٸ قارجاسىپ كٶرٸپ شايقاستان باسىن شايقاپ شىققان پەكٸستاندىق شايىر يكبال لاھۋريدىڭ بٸر تۋىندىسىن بىلايشا قالىپتاپ ەم:
ەي, پەندە,
قۇدايدىڭ جۇپار يٸسٸ بار سەندە!
قۇشاعىن اشتى جار,
جٷرەكتٸ قان, كٸرپٸكتٸ جاس شىلار...
ٶرتەنسەڭ ىشىقتان شىرقىراپ,
سول يٸس بۇرقىراپ –
عالامدى ماس قىلار!..
مٸنە, 70 جىل بويى قۇدايسىزدىقتىڭ قارا باتپاعىندا تۇنشىققان رۋح, سەتتٸ ساعات سوققاندا, جانارتاۋداي ىتقىدى! وسىناۋ ٶلٸنٸ تٸرٸلتەتٸن, تٸرٸنٸ جٷگٸنتەتٸن قۇدايى يٸس ەسەنعالي جىرلارىنان بۇرقىراي شىعىپ ەدٸ! بٸزدٸك پايىم, ەسەنعالي پوەزيياسىنىڭ بٷگٸن – قادٸرلەيتٸن, ەرتەڭ قاستەرلەيتٸن ەڭ باستى قۇندىلىعى وسىندا دەپ بٸلەدٸ! اقىننىڭ ەزٸرەت سۇلتان ياساۋي تۋرالى تۇتاس حيكايا-جىرلار شوعىرىن جازۋى ەستە تەگٸن ەمەس...
تٷك-تٷك-تٷك...
«شىقساڭىزشى جەر تٶلەدەن!»
بالاداي باباسىنا ەركەلەگەن.
ۇرادى تۇمسىعىمەن مولدا تورعاي,
ەسٸگٸن ياساۋيدٸڭ ەرتەمەنەن.
«شىقپايسىز, ەزٸرەت بابا, ٷيدەن نەگە,
سٶيتە مە تەڭٸردٸ ادام سٷيگەندە دە?» –
كٷنٸمەن شارق ۇرادى, القىنادى,
كٸشكەنتاي وتتان كٶيلەك كيگەن دەنە.
تارانىپ پاڭ,
اتادى اعارىپ تاڭ.
«بارمىسىز, ٷيدەمٸسٸز? – دەپ سۇرايدى ول. –
جۇرت كەپ تۇر ماشىرىقتان, ماعارىپتان».
ەي, بۇلا قۇسىم,–
سەن ەزٸم تٷركٸستاننىڭ تۇمارىسىڭ.
قوي, ەندٸ بوسقا القىنبا,
بار دەمٸڭدٸ ال,
«ٷيدە» جوق باباڭ سەنٸڭ – ۇعامىسىڭ...
مەن وسىناۋ تٶرت اۋىز جىردىڭ الاپات استارى مەن عالامات قاتپارىن اشپاق بولىپ قانشا رەت قاۋىرسىن قالامىما جابىستىم ەكەن?! بٸراق جەمە-جەمدە نە قورشاعان قوعامنان قايمىعام, نە القاعان ادامنان ايبىنام, ەيتەۋٸر, تەۋەكەل ەتە الماي-اق قويدىم...
جٷرەگٸڭنٸڭ ٷستٸندە جاتقان قاۋىرسىن قالامنىڭ سالماعىنان اۋىر نە بار ەكەن?! مەنٸڭ مۇنىم توڭ كەتپەي تٸرٸلمەيتٸن توپىراققا بەيمازا كٶڭٸلمەن ٷڭٸلگەن, كەتپەنٸنە سٷيەنگەن باعىباننىڭ تٸرلٸگٸندەي ٸس بولسا كەرەك. ٷمٸتسٸز ەمەسپٸز, ول كٷنگە دە كٶپ قالعان جوق. مۇز دا ەرٸر, سەڭ دە جٸبٸر, توڭ دا كەتەر, – شىن گٷلدٸ ەگەتٸن شاق سوندا جەتەر! ايت-مان, قالامىڭدى ساپتا, ساقتا, – ارامتەر ەلدەن بۇرىن بولما بەكەر... ال ول گٷلدٸڭ اتى «يماني گٷل» بولسا كەرەك... «يماني گٷل» ەگٸلسە, «يماني نۇرعا» دا, «يماني بوستانعا» دا جەتەرمٸز...
ەيگٸلٸ حورحە لۋيس بورحەس ومار ھەيام مەن فيتسجەرالدتٸ تۇتاستىرماق, تۋىستىرماق بولادى. مەن وعان ەرگٸزدە كەلٸسە المايمىن. ودان گٶرٸ بۇل جەردە باتىس پەن شىعىستى مٷلدە بٶلەك قاراستىراتىن رەديارد كيپلينگتٸڭ كٶزقاراسى اقيقاتقا جاقىن. ومار ھەيامداي ەۋليەنٸڭ يلەھي دٷنيەتانىمىن سايتاني ەلەممەن قوتىشتىرىپ جٸبەرگەن, سول ارقىلى ادامزات قاۋىمىنىڭ تۇتاس بٸر بٶلٸگٸن مٷلدە الجاستىرعان ەدۆارد فيتسجەرالدتٸڭ كٷنەسٸ تىم اۋىر. مٷمكٸن ول جاراتۋشى يەنٸڭ الدىندا بۇل كٷنەسٸ ٷشٸن ببب-مەن بٸرگە جاۋاپ بەرٸپ جاتقان دا شىعار... ەلبەتتە بٸزدٸڭ قۇدايدىڭ ٸسٸنە ارالاسۋعا حاقىمىز جوق, بٸراق ٸلكٸ بولجام جاساۋعا پەندە شٸركٸن قاشان دا قۇمبىل. بٸزدٸكٸ دە سونداي پيعىلدان شىعىپ جاتقان ويلار.
ەسەنعالي قۇدايسىز قوعامدا ٶسٸپ تٷپباستاۋدان اقي-تاقي اجىراۋعا جاقىنداعان ۇلتىنا قۇبىلادان جاۋعان «امالدىڭ اقشا قارىنداي» ەسەر ەتتٸ. كەيدە ٷش قييان ەلٸندە ناۋرىزدىڭ باسىندا «جۋساننىڭ باس جارارى» دەيتٸن بٸر شاڭدى داۋىل سوعادى. سودان بٸر جەتٸ ٶتە, 14 ناۋرىز – امال, ياكي ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ ەلگٸ ايتقان اقشا قار جاۋاتىن. (نە نىشان بۇل, ول قار جاۋماي كەتكەلٸ دە كٶپ بولىپتى-اۋ?..) ول جاۋعاسىن ىس پەن كٷس باسقان دٷنيەنٸڭ دەنٸ تازارىپ, رەڭٸ كٸرٸپ جٷرە بەرەر-دٸ. دەل سٶيتٸپ اقىننىڭ «بەردەۋلەت پەن جولامان», «بٸز گاگارين قالاسىنانبىز», «سارىٶزەن», «عايشا بيبٸ», «اسپانعا كٶشٸپ كەتكەن ەل» سىندى پوەما-داستاندارى قارابايىرلانىپ قالعان, «بار ىنتاسىن اقىردا سىناپ» «قوي-تورىلانعان» ۇلتتىق سانانى مٷلدە سونى ٶرٸستەرگە الىپ شىقتى. قازاقتىڭ كٶكمويناق-داستاندارىنىڭ «قۇلاگەر» مەن «كٷيشٸدەن» كەيٸن شىعاي ماڭىپ, شىعىنا شاپقان شاعى ەدٸ بۇل! ەگەر ەلٸمٸز, شىنىمەن «رۋحاني جاڭعىرامىز» دەسە, وسى داستاندارعا, ەسٸرەسە, «عايشا بيبٸگە» قايىرا بٸر ٷڭٸلۋٸ كەرەك ەدٸ... بٸراق قايدام?..
بۇل كٶلەمدٸ شىعارمالارداعى كٶركەمدٸك شەشٸمدەر, وبرازدار گالەرەياسى, سٶز قۇنارى, ميفتٸك-ميستيكالىق استارلار عالىمدار مەن سىنشىلار تاراپىنان نەدەۋٸر سٶز بولعانى ىراس. ەسٸرەسە تالانتتى اقىن ھەم عالىم ج.ەسكەربەكقىزى ە.راۋشانوۆ شىعارمالارى حاقىندا «كٶركەمدٸك ٶرٸس» اتتى تولىمدى مونوگرافييا جازدى! بۇل كەيٸنگٸلەر بۇرىلماي ٶتپەيتٸن ەرەكشە ەڭبەك ەكەنٸ داۋسىز. ونى وقىپ شىققان ە.كەكٸلبايۇلى: «كٸتاپتى وقىعاندا بٸر تەڭٸرگە تەن ساقيلىقپەن جاراتىلعان ەلەمەت ەلەمنٸڭ مەنٸ مەن ەرٸن اينىتپاي جەتكٸزە العان اقىننىڭ قۇدٸرەتٸنە تامسانسام, وقىپ بٸتكەسٸن – سونىڭ بەرٸن بەس ساۋساعىنداي بٸلٸپ, ٶزگەلەرگە دە ۇقتىرا العان سىنشىنىڭ سۇڭعىلالىعىنا سٷيسٸندٸم», – دەپ تاڭدايقاتالانعان. ال بٸزدٸڭ بۇل جولعى تالابىمىز اقىننىڭ بارلىق سىر ەلەمٸن ارالاپ شىعۋ ەمەس, ۋسۋلى (تامىرى) مەن تۇرعىلارىن شامالاپ كٶرسەتۋ عانا بولماق.
شىنىندا دا ەسەنعالي پوەمالارىنىڭ تىنىسىن تىڭداي العان ادام: ورقۇن, كەرۋلەن, تالاس بويىنداعى قارا تاستارعا جىر قاشاعان جولدىقتەگٸن, تونىكٶكتەر قاشاۋىنىڭ سىڭعىرىن; قازتۋعان, شالكيٸز, دوسپامبەتتەردٸڭ شەلكەس سارىندارىن; مۇڭدى قييان ماڭعىستاۋدىڭ كٶنە قوبىزداي كٷمبەزدەرٸنٸڭ كٷڭگٸرٸن; «سەرۋار پٸردٸڭ باسشىسى» ەزٸرەت سۇلتان مەن ناعاشى اتاسى «سەرۋار پٸردٸڭ سوڭى» بەكەت باستاعان ەۋليەلەردٸڭ مٷلگٸن تٷن, مۇلعىن تۇمان پەردەلەرٸن دار-دار جىرتقان شىراقتارىنىڭ دٸل لٷپٸلٸن; ٷش قييان بويىن شاڭداتقان ابىل, ماحامبەت, نۇرىم, قارت قاشاعان, مۇراتتاردىڭ دابىلدارىن; بەرٸدەگٸ «جىر-قۇلاگەر» ٸليياستىڭ ەكپٸنٸ مەن تەپكٸنٸن قاتار ەستٸرٸ حاق. عىلىمداعى ح ر و م ە س ت ە ز ي يا سيياقتى ٷننٸڭ, دىبىستىڭ, سٶزدٸڭ تٷر-تٷسٸن, بوياۋىن اجىراتا بٸلەر سۇڭعىلا جان تابىلا قالسا, ەسەنعالي پوەزيياسىنان سانداعان عاسىرلاردىڭ بوياۋلارى مەن كەسكٸندەمەلەرٸن تاۋىپ الار ەدٸ. «نەلٸكتەن وسىنداي مازمۇن وسىنداي دىبىستاردى تالاپ ەتەدٸ ەكەن?» – دەپ ا.پوتەبنيا ايىرقانعانداي, اقىننىڭ سٶزدەردٸ سارالاۋى, وبرازداردى دارالاۋى, مۋزىكالىلىعى مەن «سٶز اراسىن بٶتەن سٶزبەن بىلعامايتىن» ٷنەم (بوسسٶزدٸلٸكتەن ادالىق) تەك زەرگەرگە تەن ٶلشەم مەن بالگەرگە تەن تٷيسٸكتٸ تالاپ ەتەرٸ سٶزسٸز. ول باعى قۇنارلاردى قايتا تٸرٸلتۋ, ەسكٸرگەن ۇعىم, كٶنە سٶزدەردٸ ۇيقىدان وياتۋ ارقىلى (قايتا تٸرٸلگەن ەربٸر ك ٶ ن ە ل ٸ ك سەمٸك شالا باستاعان تامىرلارعا جاڭادان جان بٸتٸرەرٸ شٷبەسٸز. اقىننىڭ ٶزٸ ايتپاقشى: «سۇلۋ تٸلدٸڭ استارىندا ۇلتتىڭ رۋحى جاتادى») ۇلتتىڭ ٸشتەي تٷلەۋٸنە ٶلشەۋسٸز قىزىمەت اتقاردى! قازاقستاننىڭ ٸشٸندە دە, سىرتىندا دا ەسەنعالي پوەزيياسىنان مەيەكتەنگەن تۇتاس رۋحاني ەلەم قالىپتاسقانى بٷگٸندە باسى اشىق شىندىق. مٸنە, وسى شىندىقتى مويىنداعان سەتتەن باستاپ يۋريي لوتماننىڭ: «اقىننىڭ تٸلٸن ٶزگە تٸلدٸ زەرتتەگەندەي زەرتتەۋ كەرەك, ونىڭ اقىندىق قاسيەتٸن سوندا عانا تانيسىڭ», – دەگەن پٸكٸرٸنە بوي ۇرماۋعا ەددٸڭ قالمايدى. بٸراق بٸزدٸڭ عىلىمنىڭ ەل-ەزٸر وعان شارعاسى جەتٸپ جاتقان جوق...
اقىننىڭ كەسەك تە كەسكەكتٸ شىعارمالارىنداعى وبرازدارى عانا ەمەس, شاعىن باللادالارى مەن ليريكاسىنداعى كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ ٶزٸ بۇرىن بٸزگە قۇسني سٶز بەينەسٸندە كەزدەسپەگەن سونى قۇبىلىستار. ەسەنعالي كەيٸپكەرلەرٸ ٶ.نۇرعاليەۆتٸڭ «سوعىستىڭ سوڭعى جازىندا» سومدالعان بەينەلەرمەن «اتالاس» بولعانمەن, ولارعا اتىمەن ۇقسامايدى. ٶتەجان پەرسوناجدارىنىڭ دەنٸ ەبدەن سورلاپ-سٸلەلەگەن, تيتىقتاپ-تۇرالاعان قاۋقارسىز مٸسكٸندەر بولسا, بٸر پاراسى ەپەرباقان – ۇردا جىق, كٸسٸلٸكتەن جۇرداي ەۋپٸرٸم بولىپ كەلەتٸن. اقىن سولار ارقىلى باسقىنشى يمپەرييالاردىڭ ەزگٸسٸ كەشەگٸ سونشالىقتى اساۋ دا اردا, يماندى دا مەرت جۇرتتان قانشالىقتى كٶر-قۇلىپتى بەيباق, قور قۇلىقتى كٶرباقتاردى جاساپ شىعارعانىن ەشكەرەلەپ ەدٸ!
ال ەسەنعاليداعى «تانىس-بەيتانىستار» مٷلدەم باسقا. «جامان ىرىم باستاپ», يتسيگەك شاۋىپ جاتقان ەكسپەديتسيياعا قاراباس كٶرتتٸ باۋىرلاپ, داۋىلداپ تيگەلٸ كەلٸپ, ولاردىڭ وسىناۋ قاسيەتتٸ قونىس تۋرالى بٸر اۋىز جىلى سٶزٸنە سىلق ەتٸپ, شەجٸرە ايتىپ كەتەتٸن تٷركپەنباي شال; ەرتەگٸ كەيٸپكەرٸندەي قايىقشى دەۋٸمشار; «وت الماعان موتوردى جٸپپەن ۇرىپ» جٷرەتٸن ەرمۇحان; تەڭدٸك شال; ەسكەردەگٸ ۇلى ەليستا جاقتان قالماقتىڭ قىزىن الىپ كەلگەندە, قالماق قىزىنان تۋعان باباسى ەر سٷيٸن (سٷيٸنعارا) ەسٸنە تٷسٸپ تەبٸرەنەتٸن داۋىمباق قارييا; «سٷگٸردٸڭ جەلٸسٸنەن سٷرە تارتقان» ايدىننىڭ قوڭىر قازى بولسا دا كٶڭٸلٸ جارىم, پەرزەنتسٸز ابىلعازى مەن جۇبايى اقتەڭگە; الامانعا ات قوساردىڭ الدىندا اقساندال تۇلپاردىڭ تۇقىمى سارى اتپەن سەرتتەسەتٸن شەربەن سەيٸس; قىرعىزدان كەلگەن قۇداشادان قىرقاي جەڭٸلٸپ وتىرعان اۋىلدىڭ جٸگٸتتەرٸنە ٶكپەلەپ اۋىرىپ قالاتىن رەيٸم اقساقال; كٶزٸ ٸلٸنسە بولدى, فاشيستەرمەن «شايقاسىپ» شىعاتىن كاپيتان بايداشەۆ; كەنباي ۇستا; كەشەگٸ ٶتكەن ەر باباسى شابايدىڭ بٷگٸنگٸ «ەڭكەيٸپ ماساق تەرگەننەن» باسقادا شارۋاسى جوق تەنجٸپ كەتكەن ۇرپاقتارىنا قاراپ قارالاي كٷيزەلەتٸن ەجدٷرلٸ قارت پەن ونىڭ اقىرعى ٷمٸتٸ ٶتەجان بالا; جازىقسىز سوتتالىپ, كەيٸن قالالىق بولىپ كەتسە دە دالاسىن قييا المايتىن جىلقىشى تەلٸپ; «و دٷنيەگە جارىق بەرۋگە» كەتكەن موتورشى مۇقي; تٶرەبەك سۋشى; قايىماي قالعان قارا مايا مەن تٷسكەنٸنە جىل ٶتسە دە بەلٸ جۋانداماي قويعان كٸشٸ كەلٸندٸ قاتار ۋايىمداي بەرەتٸن بەلشەن كەمپٸر; «تۋعان اۋىل» دەگەن تاقىرىپتاعى شىعارمادان «ەكٸلٸك» الىپ وقۋدان قۇلاپ كەلگەن, بٸراق تۋعان اۋىلىن ٶلەردەي سٷيەتٸن مۇراتبەرگەن; ٶزەگٸنەن جارالماعان ٶگەي بالاسىنا ەمەشەگٸ ٷزٸلە ەمٸرەنگەن كٶركەمباي اقساق; جۇرتقا قىلعان قايىرىنىڭ قيۋازى قايتپايتىنىنا رەنجٸپ, بٸراق قايتادان قالاي جاقسىلىق جاساپ العانىن بايقاماي جٷرەتٸن شاراپات, قاناعات شوپىرلار; قوس باسىنا «شايىن ەكەپ, شەكەرٸن تاستاپ كەتكەن», كٷيەۋگە قاشپاققا اۋالانىپ جٷرگەن «تەيتٸك قىز» ايتان, ونىڭ ەكەسٸ – جالعاننىڭ ٶتپەلٸلٸگٸ جايلى جالعىز ەننەن باسقانى بٸلمەيتٸن, «الدارىنان ٶتٸپ» كەلگەن قۇدالارعا دا ەش ايبار-قايرانى جوق بوقان, نەشە زاماننان بەرٸ ەل اۋىپ, جەر اۋىپ بٶتەن ٶلكە, بٶگدە جۇرتتا كٷن كەشسە دە باتاسىز بايعا قاشىپ كەتكەن قىزىنا قاھارلانىپ, سٷيەگٸ سوناۋ سيسەم اتادا جاتقان سٷيٸنعارا اتاسىنىڭ كٶك جاڭعىرتقان داڭقى مەن جەر كٷڭٸرەنتكەن ەرۋاعىنا سٷيەنٸپ, ٶرلٸك پەن ەلدٸكتٸڭ, تەكتٸلٸك پەن بەگزاتتىقتىڭ شەبٸن قورعاپ تۇرعان بوقاننىڭ جۇبايى سارا; كەتپەنٸنە ٸلٸنگەن قۋ باستى «باياعىدا سىردا ٶلگەن» ٶز باباسىنىڭ باسى دەپ يەلەنەتٸن ديقان اتا; ىلعي توي-جيىندا «مولاسىز ەل» حاقىندا جۇمباق ايتاتىن جىندى امانحان, مولداباي بيزنەسمەن ت.ب. سىندى وبرازداردىڭ بەرٸ قازاقتىڭ جۇتاڭداپ بارا جاتقان كٶركەمدٸك ەلەمٸن ايىرىقشا ايشىقپەن بايىتقان سونى دا بەدەرلٸ بەينەلەر ەدٸ. بۇلار كٶركەم وبرازدار بولعانمەن, نەگٸزٸنەن ٶمٸردەن الىنعان كەيٸپكەرلەردٸڭ كٶبٸنٸڭ ٶزٸ نەمەسە اتا-تەگٸ ماعان تانىس. الايدا ولاردىڭ ماعان ەتەنەلٸگٸ «تانىستىعىنان» ەمەس, تۇڭعيىق پەن تىم بيٸكتەن قوسىلاتىن تۋىستىعىنان. قاي-قايسىسىنىڭ بويىندا دا دٷبٸر ەڭسەگەن تەكتٸلٸك, مەۋرٸتٸ تۋسا, بۋىرقانىپ شىعا كەلەتٸن ەرلٸك پەن ٶرلٸك, نەمارتتىق اتاۋلىعا ٶلەردەي ٶش مەرتتٸك پەن جومارتتىق زامانىن كٷتٸپ بۇعىپ جاتقانىنا ەش شٷبەلانبايسىڭ. ۇلتتىڭ قانشا زالال مەن زاۋال ۇرسا دا, تٸپتٸ, توز-توز قىلىپ اتاكٷلدٸگٸنەن اۋدارىپ جٸبەرسە دە بايراعى جىعىلمايتىنىنا, قايماعى تٶگٸلمەيتٸنٸنە, ايبارى قاشپايتىنىنا سەنٸپ, شٷكٸر ەتەسٸڭ...
ەسەنعالي بۇل جەتٸستٸكتەرٸنە توعايراپ قالعان جوق. بۇدان كەيٸن ونىڭ شىن كەمەلدەنۋ دەۋٸرٸ باستالعان. تٷپباستاۋعا ورالۋعا («ۆوزۆراششەنيە ك يستوكام») تەسٸلٸم ەتۋ, ەۋليەلەردٸڭ سىر ەلەمٸنە سٷڭگۋ, كٶك تٷرٸكتەر ٶتكەن تارناۋ جولداردىڭ مىڭ قاتپار قۇپييالارىنا بويلاۋ, قازاق كەشكەن تارعىل سوقپاقتاردىڭ سان-ساپات شيقىماندارىنىڭ شىندىقتارىن اشۋ – ونى ۇلت اقىنى دەڭگەيٸنە كٶتەردٸ. ال ۇلت اقىنىنا اينالۋ – سول ۇلتپەن بٸرگە جاساۋ دەگەن سٶز. مەڭگٸگە! ونىڭ كەيبٸر جوبا-نۇسقالارىن جوعارىدا تام-تۇمداپ ايتىپ كەتتٸك. توپىراقتان تىسقارى بولساق, كەلەشەكتە بۇل تاقىرىپقا قايتا اينالىپ سوعارىمىز انىق...
اقىن نەگە ەكەنٸن قايدام, ەڭگٸمە ٷستٸندە, سٸرە, سٶز ٶنەرٸنٸڭ كەپيەتٸ مەن كٸرپييازدىعىن, ونى تۇياقكەشتٸ عىپ مالشىلاي بەرۋگە بولمايتىنىن تەمسٸلدەيتٸن بولسا كەرەك, ٶزٸنٸڭ قاتارلاستارىنان از جازعانىن كٶپ ايتادى. الايدا ول قالام تارتپاعان ەدەبي جانر كەم. قالامىنان تامعاننىڭ بەرٸ – زادا. پروزاسى بٸر بٶلەك ەلەم. «نۇردان جارالعان» رومانى مەن ەڭگٸمەلەرٸ ەلٸ سىنشىلار نازارىنان تىس جاتىر.
جازىلعانىنا قانشاما جىلدار ٶتسە دە ەلٸ كٷنگە ساحنالاۋعا بٸر رەجيسسەردٸڭ (ٸشٸندە مەمبەتوۆ-كوريفەي دە بار) تەۋەكەلٸ جەتپەگەن «نۇق پايعامباردىڭ كەمەسٸ» دراماسى مٷلدە بٸتٸمٸ بٶلەك دٷنيە...
كانادانىڭ ە. سەتون-تومپسونىنان دا, «ورىس تابيعاتىنىڭ جىرشىسى» م.پريشۆيننەن دە نۇسقاسى بٶگدە, ناتۋراليست م.زۆەرەۆتەرگە دە سورپاسى قوسىلمايتىن, قۇسني جىرداي وقىلاتىن – قورشاعان سۇلۋ عالام, تابيعات جٶنٸندەگٸ, قۇستار ەلەمٸ, جىل مەزگٸلدەرٸ جايلى تانىمدىق ماقالالارى رۋح-ادام-تابيعات جەنە ۇلت تامىرىنداعى باعزىلىق اتتى قاسيەتتەردٸڭ جيىنتىعى, ياكي سۇلۋلىق پەن ٷيلەسٸم پوەزيياسى!
ەسەنعاليدىڭ سوڭعى شىققان «امال دەگەن ايىڭىز» اتتى جىر جيناعى ەرەك تالداۋدى تالاپ ەتەدٸ. ال ەدەبيەت پەن ٶنەردٸڭ ۇلى تۇلعالارى, الدىنداعى اعالارى حاقىنداعى ەسسەلەرٸ مەن مەرزٸمدٸك باق بەتتەرٸندە جارييالانعان سۇقباتتارىنىڭ باسىن قۇراعان كٸتاپ, مٸنە, الدىمدا جاتىر...
بٸردە كلاسسيك جازۋشى تٶلەن ەبدٸك ەسەنعالي اقىننىڭ بۋنين تۋرالى ماقالاسىن وقىپ قاتتى تەنتٸ بولعانىن ايتقانى جادىمدا. ەسٸرەسە, وسى ماقالاداعى چەحوۆ شىعارمالارىن ۇشالاپ-مٷشەلەيتٸن جەرٸنە تٸپتٸ باسىن شايقادى. ەرينە تٶكەڭدٸ تەنتٸ ەتۋ تىم قيىن ٸس. بۇل, شىنىندا, ەدەبيەتكە ايىرىقشا دايىندىقپەن كەلگەن, ونى دٷنيەنٸڭ ٷر-اعزاسىن, ادامزاتتىڭ قان-قاناسىن, ۇلتتىڭ دٸل-ساناسىن تازارتاتىن كيەلٸ باستاۋ دەپ ۇعىپ, باستاۋ كٶزدٸ كەز كەلگەن شٶپ-شٶڭگە, كٷل-كٷبٸردەن امان ساقتاۋعا عۇمىرىن ارناعان جانكەشتٸنٸڭ عانا قولىنان كەلەر ەرلٸككە بارابار ٸس. ەسسەنٸ وقىپ وتىرىپ, اقىننىڭ ورىس ەدەبيەتٸنٸڭ «كٷمٸس دەۋٸرٸندەگٸ» اسا ٸرٸ تۇلعا ي.بۋنيندٸ قانشالىقتى سٷيەتٸنٸن, ونىڭ «جالعىزدىق» دەرتٸ مەن ٶز بويىنداعى ج ا ل ع ى ز د ى ق اراسىندا تىم تەرەڭنەن تۋىساتىن نەزٸك بايلانىس بارىن سەزٸپ قالاسىڭ.
ال ورتا عاسىرداعى شىعىستىڭ ۇلى سۋرەتشٸسٸ كەمەللەدين بەكزات جايلى ماقالانى ەفسانا-داستان دەپ اتاسا قاساعايىم كەلەردەي. وندا شىعىستاعى سۇڭعات(جيۆوپيس) ٶنەرٸنٸڭ تاعدىرى مەن تۇلعالانۋى دا, ٸڭٸرتتەگٸ تاريحىمىزدىڭ كٷبٸرتكەلٸ قۇپييالارى دا, باعزى مەن بٷگٸن اراسىنداعى تەلعابىس شىندىقتار دا, اقىندىق جٷرەكتٸڭ تولقىنىسى مەن تولعانىسى دا ايقۇشاق قاۋىپ, تىلسىم ەلەمگە اينالىپ كەتكەن...
زامانىندا ٶزبەك حالقىنىڭ «تٸرٸ ۇستىندارىنىڭ» بٸرٸ سانالعان عافۋر عۇلام جايلى ەسسەنٸ ٶز باسىم ليريكالىق پوەماداي قابىلدادىم. عۇلامنىڭ «ەبٸرەي تەگٸ» تۋرالى سىردى سىزدىقتاي تارتىپ وتىرىپ, ۇلى جٷرەكتٸ ادامنىڭ ادامۇلىنا جاتتىعى جوق ەكەنٸن سىبىزعى ٷنٸندەي سىرمايلاپ جەتكٸزەدٸ.
جوعارىدا «جالعىزدىق» جايلى ايتىپ قالدىق. اقىن كٷللٸ بولمىس-بٸتٸمٸ جۇمباققا تولى تەكەن ەلٸمقۇلوۆ تۋرالى ماقالاسىن «جالعىزدىق جىرى» دەپ اتاپتى.
بٸردە اقتاۋدىڭ بەيمازا كٷزٸنٸڭ بٸر كٷنٸندە ول ماعان بەردٸبەك سوقپاقباەۆتىڭ «جالعىزدىق ەلەمٸن» سىر قىلىپ ايتقان. ول كەزدە قاسٸرەتتٸ قالامگەر تٸرٸ. سٶز سوڭىندا ەلەۋسٸز عانا: «تٷبٸندە مەن دە بەردٸبەك قۇساپ كەتپەس پە ەكەنمٸن?..» – دەپ قالدى. ەسەنعالي جالعىزدىعىن مەن بٸر كٸسٸدەي تٷسٸنەتٸن سيياقتىمىن, بٸراق ول تۋرالى ونىڭ ٶزٸ ايتسىن, سول دۇرىس: «دٸنٸ دە, تٸلٸ دە, تٸپتٸ دٸلٸ دە باسقا-باسقا وسى الىپتارعا ورتاق بٸر جەيت – ولار بارىپ-بارىپ جالعىزدىق دەگەن تاۋدىڭ ەتەگٸندە تابىسىپ جاتاتىن. الدا-جالدا تەكەن تۋرالى سٶز بولسا مەن ونى جالعىزدىق تۋرالى جىر دەپ قابىلداۋعا داعدىلانعالى قاشان. تٷپتەپ كەلگەندە كٶركەم ەدەبيەت دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ جالعىزدىقتى جىرلاۋ ەمەس پە?..» بۇل جەردەگٸ جالعىزدىق شايىردىڭ بٸردە شامىرقانىپ جازعان: «باسقانى بىلاي قويالىق, ٶزٸڭدٸ, قۋ قاراقان باسىندى قورعاپ, ار-وجدانىڭدى كٸرلەتپەي, جاسقانباي, بٷگٸلمەي, بٷگەجەكتەمەي, ۇرلاماي, ۇرىعا ەرمەي, قارىنىڭ سويىلىن سوقپاي, ۇرىعا تٸلەمسەكتەنبەي, ۇرىعا سۇرامساقتانباي ٶمٸر سٷرگٸڭ كەلەدٸ», – دەگەن ۇستانىمىنان دا گٶرٸ شٷڭگٸلدەۋ. اسىلى, تۇلعانىڭ جالعىزدىققا بەرٸلۋٸ – قۇداي-جالعىزبەن جولىعۋعا نەمەسە وعان سٸڭٸپ كەتۋگە (حاس رۋحانيياتتاعى «فەنا-فيللاھ» ماقامى) دايىندىق بولار...
ونىڭ كٷللٸ شىعارمالارىنىڭ – شاعىن ليريكالارىنان باستاپ, ەپيكالىق, پروزالىق, درامالىق دٷنيەلەرٸنٸڭ, تٸپتٸ, ەسسە-ماقالالارىنىڭ دا كٶكٶزەك-كٷرەتٸنٸ – جالعىزدىق. قۇدايي جالعىزدىق. ول جۇپار جاڭبىرلى سىرباي مەن «پارتييا ۋستاۆىنىڭ ەمەس, اردىڭ قۇلى» بولىپ ٶتكەن – م ە ت ر قۋان-اعاڭ حاقىندا قوزعاسىن, «نۇق پايعامباردىڭ جاقىنى» – ماتروس توقاش كٶكەسٸ مەن اقبەرەن عافۋ تۋرالى تولعاسىن, سىرشىل ساعي مەن مۇڭشىل تۇمانباي, دەگدار نۇرماحان مەن كەربەز قالداربەك, سىپا جۇماتاي مەن ەۋليە جٷنٸس جايلى جازسىن – بەرٸنٸڭ دە ٶزەگٸندە ٶتتەي تىرناپ ابىلدىڭ «ابىلى» مەن ىقىلاستىڭ «ەردەنٸنٸڭ» شەر-كٷيٸگٸ باباۋلايدى دا تۇرادى... ول, بەلكٸم, ەندٸ, «كەلەدەن بٶلٸنٸپ قالعان اقباس نار» تاحاۋي مەن سٷلەيمەننٸڭ اسقارى تۋرالى جازاتىن بولار. ول جولى قازانعاپ پەن سٷگٸردٸڭ كٷيلەرٸن تىڭداپ بارىپ قاۋىرسىن قالامعا قول سوزاتىن شىعار. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ دا ساز-سارىندارىن مەڭگٸلٸكپەن جالعاپ تۇرعان تٸن – كيەلٸ, قامىرىقتى, قاستەرلٸ ج ا ل ع ى ز د ى ق ەمەس پە?!..
ەسسە جانرىنداعى ەسەنعاليدى باتىستىڭ ەدەبي پورترەت شەبەرلەرٸ اندرە مورۋا, ستەفان تسۆەيگتەرٸمەن نەمەسە ورىستىڭ تولىپ جاتقان ەسسەيستەرٸمەن سالىستىرۋعا ەستە كەلمەيدٸ. بولمايدى ەمەس, كەلمەيدٸ! ٶيتكەنٸ ول بارلىق نەرسەگە قازاقتىڭ كٶكەي-كٶزٸمەن قارايدى, تٶل رۋحاني دٷربٸسٸمەن بارلاۋ جاسايدى, ٶز دٸلٸمەن پەتۋا بەرەدٸ نەمەسە ٶ ز ٸ ڭ ە قالدىرادى.
بۇل تۋىندىلاردى وقىعان, «اسپاننىڭ استى مەن بولماسام بوس قۋىس بولىپ قالار ەدٸ» دەپ باتپانسىپ جٷرگەن تالايلار بۇدان كەيٸن قورجىندارىنىڭ – بوس, قورامساقتارىنىڭ قۋىس ەكەنٸن سەزٸپ ايىلدارىن جييۋلارى ەبدەن مٷمكٸن. اقىندا وسىنداي سۇس پەن سەس بولماسا, كٷللٸ دٷنيە كٷلدٸبادام بولىپ كەتپەي مە?! تاجال تاپتاپ, يەجۋج-مەجۋج قاپتاپ, كٷنٸنە مىڭ سان بەلەكەت بالالاپ جاتقان وسىنا 1-اقىرزاماندا وسىنداي اقىننىڭ بولعانىنا دا شٷكٸر ەتەيٸك...
زايىرى, ەگەر شىعارماشىلىق يەسٸ «اقىن» دەگەن تيتۋلدى ارقالاپ جٷرۋگە ىلايىقتى بولسا, ونىڭ ٶز زامانى جايلى, كەلەشەك كەزەڭدەر تۋرالى تولعانباۋى, ىرقىنان تىس بولجامدار ايتىپ قالماۋى بەيمٷمكٸن. اقىننىڭ قولىمىزداعى ەسسەلەرٸ عانا ەمەس, سۇقباتتارىندا دا بۇعان سان قاتپارلى, مىڭ استارلى مىسالدار بار. ونىڭ بەرٸن تٸزبەكتەۋدٸ بۇل جولى جٶن كٶرمەدٸك. تەك قانا ونىڭ: «ەزٸرگٸنٸڭ بەرٸ – ەلقيسسا, – شيىرشىق اتقان شىمىر سٶز – شىن قيسساعا كٸرٸسەر, – قىل ارقاندى ٷزگەن كٷن», – دەگەنٸنە سٷيەنٸپ, بٸزدٸڭ دە بۇل ەڭگٸمەمٸز «ەلقيسسا» ەدٸ دەمەكپٸز...
ەسەنعالي سوناۋ 86-نىڭ جەلتوقسان قىرعىنىنان سوڭ بىلاي دەپ ەدٸ: «مٸنگەن دە اتى قاراگەر مە ەكەن, سۇر ما ەكەن, – كەشٸكتٸ ناۋرىز, كەشٸكتٸ مەنٸڭ نۇر-كٶكەم. – الاتاۋ اتام نەگە ٷندەمەيدٸ, جوق ەلدە سوڭى قايىرلى بولارىن بٸلٸپ تۇر ما ەكەن?..» يە, بۇل جولى دا سول جەلتوقساننىڭ 16 جۇلدىزىندا الاڭعا شىعىپ تەڭدٸك سۇراعان قازاق قىرىلىپ قالدى! بۇل جولى دا... جوق, بۇل جولى جاۋ باسقا جاقتان كەلگەن جوق: ٶز قانداستارىمىز, ٶز مەملەكەتٸمٸز قىرعىنعا ۇشىراتتى!.. بۇل جولى دا ناۋرىز-كٶكەم كەشٸگٸپ جاتىر. الاتاۋ دا, وتپان تاۋ دا ٷنسٸز... سوڭى قايىرلى بولار: قازاقتىڭ قاسيەتتٸ قانى تەگٸن كەتپەيتٸن ەدٸ عوي...
ەسەنعالي سوڭعى سۇقباتتارىنىڭ بٸرٸندە: «ماعان سەنٸڭٸز, بٸزدٸ ۇلى ٶزگەرٸستەر كٷتٸپ تۇر, كٶپ قالعان جوق, از عانا شىداڭىز, بەرٸ باسقاشا بولادى!» – دەپتٸ. ەرينە, سەنەمٸز. ەبٸش اعاسى ايتقان: «بٸر تەڭٸرگە تەن ساقيلىقپەن جاراتىلعان ەلەمەت ەلەمنٸڭ مەنٸ مەن ەرٸن اينىتپاي جەتكٸزە العان قۇدٸرەتتٸ اقىنعا», ەنە قۇرساعىندا جاتقاندا-اق اۋزىنا پەرٸشتە تٷكٸرگەن پٸر بەكەتتٸڭ جيەنٸنە سەنبەگەندە شە!..
12.03.2020 ج.
قوشقار-اتا – كٶزدٸويىق قونىسى
ماڭعىستاۋ ۋەلاياتى.
