Foto: gov.kz
Qazirgi qoǵamda sergek bolý – qajettilikke, al energetikalyq sýsyndar sol qajettilikti jyldam óteitin «qoljetimdi quralǵa» ainaldy. Alaida ýaqytsha sergektik pen uzaq merzimdi densaýlyqtyń tarazy basynda qaisysy basym? Bul búgingi Qazaqstan úshin ózekti, ári sheshimin kútetin saýal, osy saýaldyń jaýabyn Ult.kz tilshisi izdep kórdi.
Kofein, qant jáne táýeldilik
Energetikalyq sýsyndardyń negizgi áseri quramyndaǵy kofeinge bailanysty. Dárigerlerdiń aitýynsha, kofein ortalyq júike júiesine tikelei yqpal etip, psihikalyq jáne fiziologiialyq táýeldilik qalyptastyrady. DDSU usynymyna sáikes, deni saý eresek adam úshin táýliktik kofein mólsheri 400 mg-nan aspaýy tiis. Al jasóspirimder men júkti áielder úshin bul kórsetkish aitarlyqtai tómen.
Bir qaraǵanda, 3–4 saǵatqa sozylatyn sergektik ziiansyz kórinýi múmkin. Alaida onyń «quny» aýyr: tahikardiia, qan qysymynyń kóterilýi, júike júiesiniń álsireýi, júrek-qan tamyrlary aýrýlary, qant diabeti men kúizelis. Ásirese energetikalyq sýsyndy alkogolmen birge tutyný baýyr men uiqy bezine orasan salmaq túsiredi. Kofeinniń ashy dámin jasyrý úshin energetikterge qant shamadan tys qosylady. Bir quty sýsynda 8–9 shai qasyq qant bolýy múmkin. Bul qysqa merzimdi «qýat», al uzaq merzimde semizdik, ekinshi tiptegi qant diabeti men metabolikalyq buzylystarǵa aparatyn jol.
Mamandardyń aitýynsha, energetikalyq sýsyn beretin energiia syrttan keletin qýat emes, aǵzanyń erteńge saqtaǵan resýrsy. Iaǵni búgingi sergektik erteńgi álsizdikke alyp keledi.
Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵynyń derekteri alańdatarlyq: Qazaqstanda 11–15 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń shamamen 45%-y energetikalyq sýsyndy keminde bir ret iship kórgen. 3%-y kún saiyn tutynady. Al 17,5%-y aptasyna 5–6 ret ishedi. Bul qalypty ádet emes, qalyptasyp kele jatqan táýeldilik.
DSM, DDSU jáne IýNISEF qoldaýymen júrgizilgen zertteýge 121 mektepten 8 528 oqýshy qatysqan. Nátijesinde 11–15 jastaǵy balalardyń 40%-dan astamy energetikalyq sýsyn tutynatyny anyqtalǵan. Árbir besinshi bala ony apta saiyn ishedi.
Sarapshylar kofeindi tutyný qurylymyna nazar aýdarýdy usynady. Energetikalyq sýsyndar kofein kózi retinde alǵashqy orynda emes, bar bolǵany 4,9%. Al 12–18 jas aralyǵynda bul kórsetkish 0,5%-dan aspaidy. Halyq kofeindi negizinen shai (60,4%), kofe (24,6%) jáne shokolad (5,2%) arqyly alady.
Alaida aiyrmashylyq energetikalyq sýsyndaǵy kofein mólsheriniń bir rettik, shoǵyrlanǵan ári tez áser etýinde. Bir qutydaǵy kofein eki kese kofege teń, keide odan da kóp.
Meditsina dabyl qaǵady
Kardiohirýrg Dáýrenbek Myrzashulynyń aitýynsha, energetikalyq sýsyndar qan qysymyn kóterip, degidratatsiiaǵa, júrek yrǵaǵynyń buzylýyna, tipti infarktke deiin jetkizýi múmkin. Ásirese jastar arasynda júrek ishemiiasy, tromboz, kardiomiopatiiamen túsken naýqastar jiilegen.
Al nýtritsiolog Ardaq Múbárákqyzy energetikalyq sýsyndardy 18 jasqa tolmaǵan balalarǵa, júkti jáne emizýli áielderge, júrek-qan tamyrlary aýrýlary bar adamdarǵa múlde tutynýǵa bolmaitynyn eskertedi. Onyń aitýynsha, energetikterdi jii qoldaný shylym, alkogol jáne basqa da táýeldilikterge beiimdilikti arttyrady.
Qazaqstanda energetikalyq sýsyndardyń qaýipsizdigi «Tamaq ónimderiniń qaýipsizdigi týraly» tehnikalyq reglamentpen rettelgenimen, tutyný mádenieti men baqylaý tetikteri áli de álsiz. Jasóspirimder arasynda keń taralýy sonyń aiǵaǵy.
Qazaqta «Aýrý – astan» degen sóz bar. Búgin sergektik syilaǵan bir quty sýsyn erteń densaýlyqtan aiyrýy múmkin. Energetikalyq sýsyn jai ǵana sýsyn emes, qoǵamdyq densaýlyqqa áser etetin faktor. Sondyqtan bul másele tek jeke tańdaý emes, memlekettik saiasat pen qoǵamdyq jaýapkershilik deńgeiinde qaralýy tiis.
Aqbota Musabekqyzy
