فوتو: gov.kz
قازٸرگٸ قوعامدا سەرگەك بولۋ – قاجەتتٸلٸككە, ال ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار سول قاجەتتٸلٸكتٸ جىلدام ٶتەيتٸن «قولجەتٸمدٸ قۇرالعا» اينالدى. الايدا ۋاقىتشا سەرگەكتٸك پەن ۇزاق مەرزٸمدٸ دەنساۋلىقتىڭ تارازى باسىندا قايسىسى باسىم? بۇل بٷگٸنگٸ قازاقستان ٷشٸن ٶزەكتٸ, ەرٸ شەشٸمٸن كٷتەتٸن ساۋال, وسى ساۋالدىڭ جاۋابىن Ult.kz تٸلشٸسٸ ٸزدەپ كٶردٸ.
كوفەين, قانت جەنە تەۋەلدٸلٸك
ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ نەگٸزگٸ ەسەرٸ قۇرامىنداعى كوفەينگە بايلانىستى. دەرٸگەرلەردٸڭ ايتۋىنشا, كوفەين ورتالىق جٷيكە جٷيەسٸنە تٸكەلەي ىقپال ەتٸپ, پسيحيكالىق جەنە فيزيولوگييالىق تەۋەلدٸلٸك قالىپتاستىرادى. ددسۇ ۇسىنىمىنا سەيكەس, دەنٸ ساۋ ەرەسەك ادام ٷشٸن تەۋلٸكتٸك كوفەين مٶلشەرٸ 400 مگ-نان اسپاۋى تيٸس. ال جاسٶسپٸرٸمدەر مەن جٷكتٸ ەيەلدەر ٷشٸن بۇل كٶرسەتكٸش ايتارلىقتاي تٶمەن.
بٸر قاراعاندا, 3–4 ساعاتقا سوزىلاتىن سەرگەكتٸك زييانسىز كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. الايدا ونىڭ «قۇنى» اۋىر: تاحيكاردييا, قان قىسىمىنىڭ كٶتەرٸلۋٸ, جٷيكە جٷيەسٸنٸڭ ەلسٸرەۋٸ, جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى, قانت ديابەتٸ مەن كٷيزەلٸس. ەسٸرەسە ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى الكوگولمەن بٸرگە تۇتىنۋ باۋىر مەن ۇيقى بەزٸنە وراسان سالماق تٷسٸرەدٸ. كوفەيننٸڭ اششى دەمٸن جاسىرۋ ٷشٸن ەنەرگەتيكتەرگە قانت شامادان تىس قوسىلادى. بٸر قۇتى سۋسىندا 8–9 شاي قاسىق قانت بولۋى مٷمكٸن. بۇل قىسقا مەرزٸمدٸ «قۋات», ال ۇزاق مەرزٸمدە سەمٸزدٸك, ەكٸنشٸ تيپتەگٸ قانت ديابەتٸ مەن مەتابوليكالىق بۇزىلىستارعا اپاراتىن جول.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكالىق سۋسىن بەرەتٸن ەنەرگييا سىرتتان كەلەتٸن قۋات ەمەس, اعزانىڭ ەرتەڭگە ساقتاعان رەسۋرسى. ياعني بٷگٸنگٸ سەرگەكتٸك ەرتەڭگٸ ەلسٸزدٸككە الىپ كەلەدٸ.
ۇلتتىق قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ورتالىعىنىڭ دەرەكتەرٸ الاڭداتارلىق: قازاقستاندا 11–15 جاس ارالىعىنداعى جاسٶسپٸرٸمدەردٸڭ شامامەن 45%-ى ەنەرگەتيكالىق سۋسىندى كەمٸندە بٸر رەت ٸشٸپ كٶرگەن. 3%-ى كٷن سايىن تۇتىنادى. ال 17,5%-ى اپتاسىنا 5–6 رەت ٸشەدٸ. بۇل قالىپتى ەدەت ەمەس, قالىپتاسىپ كەلە جاتقان تەۋەلدٸلٸك.
دسم, ددسۇ جەنە يۋنيسەف قولداۋىمەن جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋگە 121 مەكتەپتەن 8 528 وقۋشى قاتىسقان. نەتيجەسٸندە 11–15 جاستاعى بالالاردىڭ 40%-دان استامى ەنەرگەتيكالىق سۋسىن تۇتىناتىنى انىقتالعان. ەربٸر بەسٸنشٸ بالا ونى اپتا سايىن ٸشەدٸ.
ساراپشىلار كوفەيندٸ تۇتىنۋ قۇرىلىمىنا نازار اۋدارۋدى ۇسىنادى. ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار كوفەين كٶزٸ رەتٸندە العاشقى ورىندا ەمەس, بار بولعانى 4,9%. ال 12–18 جاس ارالىعىندا بۇل كٶرسەتكٸش 0,5%-دان اسپايدى. حالىق كوفەيندٸ نەگٸزٸنەن شاي (60,4%), كوفە (24,6%) جەنە شوكولاد (5,2%) ارقىلى الادى.
الايدا ايىرماشىلىق ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداعى كوفەين مٶلشەرٸنٸڭ بٸر رەتتٸك, شوعىرلانعان ەرٸ تەز ەسەر ەتۋٸندە. بٸر قۇتىداعى كوفەين ەكٸ كەسە كوفەگە تەڭ, كەيدە ودان دا كٶپ.
مەديتسينا دابىل قاعادى
كارديوحيرۋرگ دەۋرەنبەك مىرزاشۇلىنىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكالىق سۋسىندار قان قىسىمىن كٶتەرٸپ, دەگيدراتاتسيياعا, جٷرەك ىرعاعىنىڭ بۇزىلۋىنا, تٸپتٸ ينفاركتكە دەيٸن جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن. ەسٸرەسە جاستار اراسىندا جٷرەك يشەميياسى, ترومبوز, كارديوميوپاتييامەن تٷسكەن ناۋقاستار جيٸلەگەن.
ال نۋتريتسيولوگ ارداق مٷبەرەكقىزى ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردى 18 جاسقا تولماعان بالالارعا, جٷكتٸ جەنە ەمٸزۋلٸ ەيەلدەرگە, جٷرەك-قان تامىرلارى اۋرۋلارى بار ادامدارعا مٷلدە تۇتىنۋعا بولمايتىنىن ەسكەرتەدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكتەردٸ جيٸ قولدانۋ شىلىم, الكوگول جەنە باسقا دا تەۋەلدٸلٸكتەرگە بەيٸمدٸلٸكتٸ ارتتىرادى.
قازاقستاندا ەنەرگەتيكالىق سۋسىنداردىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ «تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ تۋرالى» تەحنيكالىق رەگلامەنتپەن رەتتەلگەنٸمەن, تۇتىنۋ مەدەنيەتٸ مەن باقىلاۋ تەتٸكتەرٸ ەلٸ دە ەلسٸز. جاسٶسپٸرٸمدەر اراسىندا كەڭ تارالۋى سونىڭ ايعاعى.
قازاقتا «اۋرۋ – استان» دەگەن سٶز بار. بٷگٸن سەرگەكتٸك سىيلاعان بٸر قۇتى سۋسىن ەرتەڭ دەنساۋلىقتان ايىرۋى مٷمكٸن. ەنەرگەتيكالىق سۋسىن جاي عانا سۋسىن ەمەس, قوعامدىق دەنساۋلىققا ەسەر ەتەتٸن فاكتور. سوندىقتان بۇل مەسەلە تەك جەكە تاڭداۋ ەمەس, مەملەكەتتٸك ساياسات پەن قوعامدىق جاۋاپكەرشٸلٸك دەڭگەيٸندە قارالۋى تيٸس.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
