Osydan 15 shaqty jyl buryn Seiilǵazy esimdi jýrnalist aǵamyz 60-tan asqan kisiniń Paiǵambar jasynda súdettelgeni týraly maqala jazǵan-dy.
Qariialyqqa bet burǵan kisiniń mundaǵy maqsaty - óz kemshiligin túzep, Allanyń aldynda azamattyq paryzyn óteý bolypty. «Eshten kesh jaqsy» demekshi, jasy kelse de jaqsy úlgi kórsetken aǵamyzdyń ókinishke toly áńgimesin qyzyqty etip baiandaǵan qalamger túrli jaǵdailarmen mindetin oryndai almaǵan azamattardy o dúniege de taza jolmen ketýdi usynady.
Negizinde súndet er balalarǵa erte jasta jasalady. Súndet Muhammed paiǵambardyń (ǵ.s.) súnneti bolǵandyǵy úshin de musylman halyqtarynda erekshe mańyzǵa ie.
Tarihqa kóz júgirtsek, Mekkede er balalar 3-7 jastarynda súndetke otyrǵyzylǵan. Sol balanyń qurmetine arnalyp toi-dýman jasalyp, balaǵa eń ásem kiimder kigizip, atpen serýendetken. Bala súndetke otyrǵyzylǵan soń kórshi-qolańǵa qonaqasy berilip, Quran oqytylady. Dál osyndai dástúr qazaq halqyna da tán.
Buryndary súndetteý rásimin qoly jeńil moldalar jasaǵany belgili. Qazir bul mindetti dárigerler atqaryp otyr. Hirýrgter bir-eki minýtta máseleni sheship, bala úiine óz aiaǵymen qaitady.
Buryndary musylmandardyń mindeti men paryzyna jatatyn bul ota qazir álem nazaryna ilige bastady. Dúniejúzi boiynsha er adamdardyń altydan bir bóligi súndetke otyrǵyzylatyny osynyń dáleli. «Álem turǵyndarynyń 1,5 milliardyn qurap otyrǵan musylmandardy bylai qoiǵanda, Kanada, Aýstraliia, Jańa Zelandiia, Angliia sekildi birqatar memleketterde balany súndetke otyrǵyzý búgingi kúni qalypty úrdiske ainalǵan. Súndetteýge Viktoriiandyq kezeńde kóńil bóle bastaǵan aǵylshyn tildi bul elderde 20- ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda súndetke otyrǵyzý jaqtaýshylarmen qatar Devid Gollaher sekildi oǵan qarsy shyǵýshylar da bar. Olardyń pikirleri boiynsha súndet musylmandar men evreilerge ǵana tán dini mindet, ózge din ókilderine qatysy joq. Ol gigiena saqtaý qiynǵa soǵatyn ystyq aimaqtarda qoldanylǵan. Búgingidei gigienany saqtaý múmkindikteri joǵary kezde onyń qajeti joq. Ol qumarlyqty tejeidi. Balaǵa aýyr tiedi»,- dep pikir bildiredi internet kózderi.
Iá, súndetke qatysty pikir sanalýan. Desek te sońǵy kezderi álem elderiniń bilikti dárigerleri musylmandyqtyń paryzy sanalǵan dástúrdiń álemdegi erler úshin mańyzdylyǵy jii kóterile bastady. «AQSh tyń pediatrlyq akademiiasy 1999 jyly súndettiń meditsinalyq turǵydan paidaly ekendigin jariialap, balany súndetke otyrǵyzý nemese otyrǵyzbaý máselesin ata analardyń ózderi sheshkeni maqul dep tapty. Buǵan qosa, súndetteýde qalyptasqan dini, mádeni, estetikalyq kózqarastarmen de sanasý kerektigin eskertti. Al, 2000 jylǵy baiandamasynda Amerikanyń meditsinalyq qaýymdastyǵy súndetteýdiń nesep qýyq joldaryn sirek kezdesetin qaterli, juqpaly aýrýlardan, infektsiiadan qorǵaityndyǵyn málimdedi.
Amerikanyń akýsher jáne ginekologiia akademiiasy da Pediatrlyq akademiia men meditsinalyq qaýymdastyǵynyń málimdemelerin maquldap, súndetteýge eskishildiktiń sarqynshaǵy retinde qaraýǵa eshqandai da meditsinalyq negiz joq ekenin jariialady.
Kóptegen meditsinalyq zertteý jumystary súndetteýdiń mynandai paidalary bar ekenin dáleldedi: Súndettelmegenderge qaraǵanda, súndettelgen erler jynystyq qaterli isikke anaǵurlym az shaldyǵady;
Eri súndettelmegen áielderde jatyr moiynshaǵynyń qaterli isikke shaldyǵý qaýpi alty ese joǵary; Jynystyq juqpaly aýrýlardy juqtyrý qaýpi súndettelmegenderde segiz ese joǵary; zertteýshi ǵalymdar buǵan qyzyqty dálelder keltirgen.
Aitalyq, balalardyń nebári on nemese otyz paiyzy súndetteletin Keniia, Zambiia siiaqty elderde jynystyq juqpaly aýrýǵa shaldyqqandar jergilikti turǵyndardyń tórt te birin quraǵan. Al, Benin jáne Kamerýn sekildi shamamen ár bala súndetteletin Afrika elderinde juqpaly aýrýlarǵa shaldyqqandar tutas alǵanda alty paiyzdan aspaǵan. Avstriialyq zertteýshi ǵalymdar tipten úlken jańalyq ashty. Olar «SPID ke shaldyqqan er kisilerdiń basym kópshiliginiń súndettelmegender» ekendigin dáleldedi. Óitkeni, SPID virýsy eń áýeli jynys múshesiniń ush qabatyn zaqymdaityn kórinedi. Eger ol tus mikrozaqym alsa, qabyný qaýpi óte tez júredi eken.
Seksopatologtar da súndettelýdiń qajettiligin moiyndaýda;
Gigienalyq turǵydan bakteriialogiialyq, stafilokk (irińdi mikrob), gonorei (jynystyq jińishke aýrýy) mikrobtarynan taza bolý turǵysynan súndet jasatý asa kerekti. Oǵan qosa, smegmalardyń (qorǵaýshy aq túiirshekter) qabynyp, jaraǵa ainalmaýynda úlken ról oinaidy.
Súndet fimoz (jynys úrpisiniń jiyrylyp ashylmai qalýy), parafimoz, balanit, balanopostit keselderiniń aldyn alady.
Islam dininde súndettelý óte úlken mánge ie. Óitkeni, ol úmbeti retinde Muhammed paiǵambarymyzdyń (s.a.ý.) isin qaitalaýǵa, iaǵni súnnet amalyn jasaýǵa jatady. Dálel Ábý Huraira jetkizgen Paiǵambarymyzdyń hadisi.
Internet kózderiniń bul derekteri shyn máninde ómirde dáleldenýimen baǵaly bola bastady. «Translational Genomics Research Institute» mamandary súndetetý álemdegi eń qaterli dert VICh-tiń taralýyna 50 60 paiyz tosqaýyl qoiatyndyǵyn málimdedi. Budan ózge de infektsiialardan qorǵaýdyń birden bir amaly súndet bolyp tur. Bul Ýganda da erlerge júrgizilgen zertteýler barysynda anyqtalǵan.
Monrealdaǵy Kvebeka INRS-Institut Armand-Frappier ýniversitetiniń zertteýshileri súndet máselesinde Eýropada turatyn evreiler men musylmandar ózgelerge qaraǵanda qýyqtyń qaterli isiginen aýlaq bolady eken. Bul týraly Ýikipediia paraqshasynda óte qyzyqty derekter keltiriledi.
Ókinishke qarai keibir dárigerlerdiń salaqtyǵynan qaýipti jaǵdailar kezdesetini ras. Aitalyq Qostanai qalalyq soty súndettelgennen keiin densaýlyǵyna zaqym kelgen 8 jasar balanyń anasynyń paidasyna sheshim shyǵardy. «Sot jekemenshik «Androfarm» klinikasynan materialdyq shyǵyn retinde 20 myń teńge, moraldyq shyǵyn retinde 80 myń teńge óndirýdi uiǵarǵan», - dep habarlaidy jergilikti «Nasha gazeta» portaly.
Anasy Áliia Ospanovanyń aitýynsha, «Androfarmda» súndettelgen kúnniń erteńine balanyń jaǵdaiy nasharlap ketken. Al úsh kúnnen keiin ol ulyn atalǵan klinikaǵa alyp barady. Biraq osy emdeý mekemesiniń bas dárigeri Saǵyntai Torǵaevtan kómek bolmapty.
Sosyn balany oblystyq aýrýhanaǵa aparýǵa týra kelgen. Al ondaǵylar jaraǵa virýs túskenin anyqtaǵan. Sóitip, jetkinshekke úsh ret narkoz berilip, budan onyń densaýlyǵyna nuqsan kelipti.
Bul kúnde kezdesip jatqan kemshilik emes. Bárinen qoly taza, imany myqty azamattardyń jeńil qolynan keiin jigit atanatyn uldardyń qýanyshyn kórý naǵyz baqyt. Degenmen sońǵy kezderi ularalyq nekeniń kóbeiýi saldarynan keibir qazaq ultynyń súndetke teris qaraityn qubylys baiqalýda. Ózge dinge kirmese de «súndetsiz de kún kórýge bolady» degen jańsaq pikir jan aýyrtady. Súndet musylmandyqqa berik bolý paryzy ǵana emes, ol dert dendegen búgingidei zamanda kóp qiyndyqtan shyǵýdyń birden bir joly. Ulyńyzda uiat, iman, tazalyq bolýy úshin de súndet kerek. Osyny ár qazaq jadynda ustaǵany jón.
Joldasbek Dýanabai,
"Aiqyn" gazeti
