Foto: Ozgeris.info
Súndet toiy — qazaq halqynyń eń mańyzdy ári máni zor salt-dástúrleriniń biri. Bul rásim balanyń er azamat retinde qoǵamǵa qabyldanýynyń belgisi ǵana emes, sonymen qatar onyń densaýlyǵy men tárbiesine qatysty mańyzdy qadam. Súndet toiy arqyly urpaq tárbiesi, ulttyq qundylyqtar men dástúrler urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp keledi.
Tarihi jáne mádeni máni
Súndet toiynyń tarihy tereńde jatyr. Qazaq halqy úshin bul rásim tek meditsinalyq qajettilik emes, sonymen qatar rýhani jáne mádeni qundylyqtardyń biri bolyp tabylady. Súndetke otyrǵyzý – musylman halyqtaryna ortaq, biraq qazaq halqynyń ómirinde erekshe oryn alǵan dástúr. Bul ul balanyń azamattyq ómirge alǵashqy qadamy bolyp esepteledi. Súndet toi jasóspirimniń «balalyqtan jigittikke ótý» kezeńin bildiredi. Súndetke otyrǵyzý – islam dininen bastaý alatyn ǵuryp. Qazaq halqy úshin ol jai ǵana dini paryz emes, uldyń er jetýin, el qataryna qosylýyn bildiretin úlken qýanysh. Súndetke otyrǵyzylǵan bala endi «er bala» sanalyp, óziniń qoǵamdaǵy orny bar ekenin sezinedi. Bul dástúrdiń tamyry tereńde jatyr. Ertede súndet toi – aýyldy ǵana emes, búkil rýly eldi biriktiretin mereke bolǵan. Qonaqqa kelgen jurt at shaptyryp, báige berip, batyrlarsha kúsh synasyp, óner jarystyrǵan.
Meditsinalyq jáne gigienalyq aspektileri
Meditsinalyq turǵydan alǵanda, súndet rásimi balanyń densaýlyǵyna oń áserin tigizedi. Bul rásimniń gigienalyq jáne profilaktikalyq mańyzy zor. Qazirgi meditsinada súndettiń infektsiialyq aýrýlardyń aldyn alý, zár shyǵarý júiesiniń aýrýlaryn boldyrmaý siiaqty paidaly jaqtary dáleldengen.
Súndet rásimin ótkizý kezinde sterildi quraldardy paidalaný, tájiribeli mamandardyń kómegine júginý óte mańyzdy. Bul balanyń densaýlyǵyn saqtaý jáne rásimniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin qajet.
Áleýmettik jáne psihologiialyq aspektileri
Súndet toiy — balanyń qoǵamǵa er azamat retinde qabyldanýynyń belgisi. Bul rásim arqyly bala óziniń ulty men dástúrlerine degen qurmetin sezinedi. Ata-ananyń qýanyshy, aýyldyń birligi men yntymaǵy osy toidyń mánin arttyrady.
Psihologiialyq turǵydan alǵanda, súndet rásimi balanyń erjetý jolyndaǵy mańyzdy qadam bolyp tabylady. Bul onyń ózindik tulǵa retinde qalyptasýyna, qoǵamdaǵy ornyn tabýyna yqpal etedi.
Súndet toi – urpaqqa amanat
Qazaq balasynyń árbir qadamy – búkil eldiń qýanyshy. Besikke salýdan bastap, tusaýkeserge deiingi ǵuryptarda bir ǵana otbasynyń emes, bútin bir áýlettiń shattyǵy jatady. Sol salttyń biri – súndet toi. Bul – ul balanyń azamattyqqa jasaityn alǵashqy qadamy, el aldyndaǵy jaýapkershiliktiń bastalý sáti.
Halyq etnografy Seiit Kenjeahmetuly jazǵandai, qazaq balasyn bes, jeti nemese toǵyz jasynda súndettegen. Bul jas mólsheriniń ózi jaidan-jai tańdalmaǵan. Halyq danalyǵy balanyń densaýlyǵy men rýhyna laiyq kezeńdi belgileýdi dástúrge ainaldyrǵan. Balany súndetke otyrǵyzý – ony azamat retinde qabyldaýdyń, el aldynda mártebesin jariialaýdyń belgisi. Osyǵan orai ótkiziletin toi da qyz uzatý men úilený toiynan kem túspegen.
Al oishyl ǵalym Aqseleý Seidimbek súndet toidy qazaq qoǵamyndaǵy tutastyqtyń, birliktiń kórinisi dep baǵalaidy. Onyń paiymynsha, toi degenimiz – halyqtyń rýhani úilesimin saqtaityn ortaq qundylyq. Súndet toida aitylǵan bata men tilek – balanyń ǵana emes, tutas bir urpaqtyń taǵdyryn aiqyndaityn amanat. «Azat bolsyn, eldiń qorǵany bolsyn, batyr bolsyn» degen aqjarma tilekter arqyly qaýym óz armanyn jas urpaqqa tabystaidy.
Súndet toi – qazaq úshin dini rásim ǵana emes. Ol – urpaqtyń boiyna senim uialatatyn, ata-ananyń mártebesin ósiretin, aǵaiynnyń birligin bekemdeitin erekshe qýanysh. Osy toida balanyń qolyna qamshy ustatyp, jańa kiim kiilip, keide at mingizilýi – onyń jańa ómirge qadam basqanynyń aiǵaǵy.
Búgingi kúnge deiin saqtalyp kele jatqan bul dástúr – qazaqy bolmystyń myzǵymas dińgegi. Ol arqyly biz ultymyzdyń ótkenin de, búginin de, erteńin de jalǵap kelemiz. Óitkeni súndet toi – tek bir shańyraqtyń qýanyshy emes, ol – urpaqqa amanat, elge ortaq merei.
Ulttyq oiyndar – súndet toidyń sáni
Súndet toi – tek ǵuryp qana emes, ol eldiktiń toiy. Ádette mundai qýanyshta aýyldyń eń júirik attary báigege qosylǵan. Balalar da, úlkender de at shaptyryp, shań kótergen alamandy tamashalaǵan. Jeńimpazǵa arnap tai nemese qozy syiǵa tartylyp, eldiń mereii ústem bolǵan.
Toidyń qyzýy tek báigemen shektelmegen. Aýyldyń aptal azamattary kúreske túsken. «Kúsh atasyn tanymas» dep, jas balýandar beldesip, jinalǵan jurt olardy qoshemetpen qolpashtaǵan. Keide alystan kelgen myqtylar da boz kilem ústinde synasqan.
Kókpar da – súndet toidyń ainymas bir kórinisi. Jigitter kókparǵa túskende, aýyldyń qyr-syryna toly dalanyń ózi de dúbirge tolyp, qiqý kóterilgen. Bul – erlik pen batyldyqtyń mektebi edi.
Al balalardyń qýanyshy óz aldyna bir bólek. Olar asyq oinap, altybaqan teýip, ýlap-shýlap máz-meiram bolǵan. Qyzdar jaǵy án salyp, bozbala jigitter dombyra shertip, aitys órbitken.
Osy oiyn-saýyqtar arqyly súndet toi aýyldyń rýhyn kótergen, eldiń birligin bekitken. Bul – umytylmas dástúr, urpaqtyń sanasynda máńgilikke qalǵan qýanysh.
Qazaq toiynyń shyraiyn ashatyn – bata. Súndet toida eldiń aqsaqaldary men aqjaýlyqty analary aq tilegin jaýdyrǵan, bata bergen.
Osylaisha aq batalar arqyly súndetke otyrǵyzylǵan balaǵa tek densaýlyq pen erlik emes, eldik pen imandylyq ta amanat etilgen.
Qorytyndy
Búgingi kúnge deiin saqtalyp kele jatqan bul dástúr – qazaqy bolmystyń myzǵymas dińgegi. Ol arqyly biz ultymyzdyń ótkenin de, búginin de, erteńin de jalǵap kelemiz. Óitkeni súndet toi – tek bir shańyraqtyń qýanyshy emes, ol – urpaqqa amanat, elge ortaq merei.
Qarlyǵash Shakirova
