سٷندەت تويى — قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق سالت-دەستٷرٸ

فوتو: Ozgeris.info

سٷندەت تويى — قازاق حالقىنىڭ ەڭ ماڭىزدى ەرٸ مەنٸ زور سالت-دەستٷرلەرٸنٸڭ بٸرٸ. بۇل رەسٸم بالانىڭ ەر ازامات رەتٸندە قوعامعا قابىلدانۋىنىڭ بەلگٸسٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ونىڭ دەنساۋلىعى مەن تەربيەسٸنە قاتىستى ماڭىزدى قادام. سٷندەت تويى ارقىلى ۇرپاق تەربيەسٸ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن دەستٷرلەر ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ كەلەدٸ.

تاريحي جەنە مەدەني مەنٸ

سٷندەت تويىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. قازاق حالقى ٷشٸن بۇل رەسٸم تەك مەديتسينالىق قاجەتتٸلٸك ەمەس, سونىمەن قاتار رۋحاني جەنە مەدەني قۇندىلىقتاردىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى. سٷندەتكە وتىرعىزۋ – مۇسىلمان حالىقتارىنا ورتاق, بٸراق قازاق حالقىنىڭ ٶمٸرٸندە ەرەكشە ورىن العان دەستٷر. بۇل ۇل بالانىڭ ازاماتتىق ٶمٸرگە العاشقى قادامى بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سٷندەت توي جاسٶسپٸرٸمنٸڭ «بالالىقتان جٸگٸتتٸككە ٶتۋ» كەزەڭٸن بٸلدٸرەدٸ. سٷندەتكە وتىرعىزۋ – يسلام دٸنٸنەن باستاۋ الاتىن عۇرىپ. قازاق حالقى ٷشٸن ول جاي عانا دٸني پارىز ەمەس, ۇلدىڭ ەر جەتۋٸن, ەل قاتارىنا قوسىلۋىن بٸلدٸرەتٸن ٷلكەن قۋانىش. سٷندەتكە وتىرعىزىلعان بالا ەندٸ «ەر بالا» سانالىپ, ٶزٸنٸڭ قوعامداعى ورنى بار ەكەنٸن سەزٸنەدٸ. بۇل دەستٷردٸڭ تامىرى تەرەڭدە جاتىر. ەرتەدە سٷندەت توي – اۋىلدى عانا ەمەس, بٷكٸل رۋلى ەلدٸ بٸرٸكتٸرەتٸن مەرەكە بولعان. قوناققا كەلگەن جۇرت ات شاپتىرىپ, بەيگە بەرٸپ, باتىرلارشا كٷش سىناسىپ, ٶنەر جارىستىرعان.

مەديتسينالىق جەنە گيگيەنالىق اسپەكتٸلەرٸ

مەديتسينالىق تۇرعىدان العاندا, سٷندەت رەسٸمٸ بالانىڭ دەنساۋلىعىنا وڭ ەسەرٸن تيگٸزەدٸ. بۇل رەسٸمنٸڭ گيگيەنالىق جەنە پروفيلاكتيكالىق ماڭىزى زور. قازٸرگٸ مەديتسينادا سٷندەتتٸڭ ينفەكتسييالىق اۋرۋلاردىڭ الدىن الۋ, زەر شىعارۋ جٷيەسٸنٸڭ اۋرۋلارىن بولدىرماۋ سيياقتى پايدالى جاقتارى دەلەلدەنگەن.
سٷندەت رەسٸمٸن ٶتكٸزۋ كەزٸندە ستەريلدٸ قۇرالداردى پايدالانۋ, تەجٸريبەلٸ مامانداردىڭ كٶمەگٸنە جٷگٸنۋ ٶتە ماڭىزدى. بۇل بالانىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ جەنە رەسٸمنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن قاجەت.

ەلەۋمەتتٸك جەنە پسيحولوگييالىق اسپەكتٸلەرٸ

سٷندەت تويى — بالانىڭ قوعامعا ەر ازامات رەتٸندە قابىلدانۋىنىڭ بەلگٸسٸ. بۇل رەسٸم ارقىلى بالا ٶزٸنٸڭ ۇلتى مەن دەستٷرلەرٸنە دەگەن قۇرمەتٸن سەزٸنەدٸ. اتا-انانىڭ قۋانىشى, اۋىلدىڭ بٸرلٸگٸ مەن ىنتىماعى وسى تويدىڭ مەنٸن ارتتىرادى.

پسيحولوگييالىق تۇرعىدان العاندا, سٷندەت رەسٸمٸ بالانىڭ ەرجەتۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. بۇل ونىڭ ٶزٸندٸك تۇلعا رەتٸندە قالىپتاسۋىنا, قوعامداعى ورنىن تابۋىنا ىقپال ەتەدٸ.

سٷندەت توي – ۇرپاققا امانات

قازاق بالاسىنىڭ ەربٸر قادامى – بٷكٸل ەلدٸڭ قۋانىشى. بەسٸككە سالۋدان باستاپ, تۇساۋكەسەرگە دەيٸنگٸ عۇرىپتاردا بٸر عانا وتباسىنىڭ ەمەس, بٷتٸن بٸر ەۋلەتتٸڭ شاتتىعى جاتادى. سول سالتتىڭ بٸرٸ – سٷندەت توي. بۇل – ۇل بالانىڭ ازاماتتىققا جاسايتىن العاشقى قادامى, ەل الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ باستالۋ سەتٸ.
حالىق ەتنوگرافى سەيٸت كەنجەاحمەتۇلى جازعانداي, قازاق بالاسىن بەس, جەتٸ نەمەسە توعىز جاسىندا سٷندەتتەگەن. بۇل جاس مٶلشەرٸنٸڭ ٶزٸ جايدان-جاي تاڭدالماعان. حالىق دانالىعى بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن رۋحىنا لايىق كەزەڭدٸ بەلگٸلەۋدٸ دەستٷرگە اينالدىرعان. بالانى سٷندەتكە وتىرعىزۋ – ونى ازامات رەتٸندە قابىلداۋدىڭ, ەل الدىندا مەرتەبەسٸن جارييالاۋدىڭ بەلگٸسٸ. وسىعان وراي ٶتكٸزٸلەتٸن توي دا قىز ۇزاتۋ مەن ٷيلەنۋ تويىنان كەم تٷسپەگەن.

ال ويشىل عالىم اقسەلەۋ سەيدٸمبەك سٷندەت تويدى قازاق قوعامىنداعى تۇتاستىقتىڭ, بٸرلٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ باعالايدى. ونىڭ پايىمىنشا, توي دەگەنٸمٸز – حالىقتىڭ رۋحاني ٷيلەسٸمٸن ساقتايتىن ورتاق قۇندىلىق. سٷندەت تويدا ايتىلعان باتا مەن تٸلەك – بالانىڭ عانا ەمەس, تۇتاس بٸر ۇرپاقتىڭ تاعدىرىن ايقىندايتىن امانات. «ازات بولسىن, ەلدٸڭ قورعانى بولسىن, باتىر بولسىن» دەگەن اقجارما تٸلەكتەر ارقىلى قاۋىم ٶز ارمانىن جاس ۇرپاققا تابىستايدى.

سٷندەت توي – قازاق ٷشٸن دٸني رەسٸم عانا ەمەس. ول – ۇرپاقتىڭ بويىنا سەنٸم ۇيالاتاتىن, اتا-انانىڭ مەرتەبەسٸن ٶسٸرەتٸن, اعايىننىڭ بٸرلٸگٸن بەكەمدەيتٸن ەرەكشە قۋانىش. وسى تويدا بالانىڭ قولىنا قامشى ۇستاتىپ, جاڭا كيٸم كيٸلٸپ, كەيدە ات مٸنگٸزٸلۋٸ – ونىڭ جاڭا ٶمٸرگە قادام باسقانىنىڭ ايعاعى.

بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقان بۇل دەستٷر – قازاقى بولمىستىڭ مىزعىماس دٸڭگەگٸ. ول ارقىلى بٸز ۇلتىمىزدىڭ ٶتكەنٸن دە, بٷگٸنٸن دە, ەرتەڭٸن دە جالعاپ كەلەمٸز. ٶيتكەنٸ سٷندەت توي – تەك بٸر شاڭىراقتىڭ قۋانىشى ەمەس, ول – ۇرپاققا امانات, ەلگە ورتاق مەرەي.

ۇلتتىق ويىندار – سٷندەت تويدىڭ سەنٸ

سٷندەت توي – تەك عۇرىپ قانا ەمەس, ول ەلدٸكتٸڭ تويى. ەدەتتە مۇنداي قۋانىشتا اۋىلدىڭ ەڭ جٷيرٸك اتتارى بەيگەگە قوسىلعان. بالالار دا, ٷلكەندەر دە ات شاپتىرىپ, شاڭ كٶتەرگەن الاماندى تاماشالاعان. جەڭٸمپازعا ارناپ تاي نەمەسە قوزى سىيعا تارتىلىپ, ەلدٸڭ مەرەيٸ ٷستەم بولعان.

تويدىڭ قىزۋى تەك بەيگەمەن شەكتەلمەگەن. اۋىلدىڭ اپتال ازاماتتارى كٷرەسكە تٷسكەن. «كٷش اتاسىن تانىماس» دەپ, جاس بالۋاندار بەلدەسٸپ, جينالعان جۇرت ولاردى قوشەمەتپەن قولپاشتاعان. كەيدە الىستان كەلگەن مىقتىلار دا بوز كٸلەم ٷستٸندە سىناسقان.

كٶكپار دا – سٷندەت تويدىڭ اينىماس بٸر كٶرٸنٸسٸ. جٸگٸتتەر كٶكپارعا تٷسكەندە, اۋىلدىڭ قىر-سىرىنا تولى دالانىڭ ٶزٸ دە دٷبٸرگە تولىپ, قيقۋ كٶتەرٸلگەن. بۇل – ەرلٸك پەن باتىلدىقتىڭ مەكتەبٸ ەدٸ.

ال بالالاردىڭ قۋانىشى ٶز الدىنا بٸر بٶلەك. ولار اسىق ويناپ, التىباقان تەۋٸپ, ۋلاپ-شۋلاپ مەز-مەيرام بولعان. قىزدار جاعى ەن سالىپ, بوزبالا جٸگٸتتەر دومبىرا شەرتٸپ, ايتىس ٶربٸتكەن.

وسى ويىن-ساۋىقتار ارقىلى سٷندەت توي اۋىلدىڭ رۋحىن كٶتەرگەن, ەلدٸڭ بٸرلٸگٸن بەكٸتكەن. بۇل – ۇمىتىلماس دەستٷر, ۇرپاقتىڭ ساناسىندا مەڭگٸلٸككە قالعان قۋانىش.

قازاق تويىنىڭ شىرايىن اشاتىن – باتا. سٷندەت تويدا ەلدٸڭ اقساقالدارى مەن اقجاۋلىقتى انالارى اق تٸلەگٸن جاۋدىرعان, باتا بەرگەن. 

وسىلايشا اق باتالار ارقىلى سٷندەتكە وتىرعىزىلعان بالاعا تەك دەنساۋلىق پەن ەرلٸك ەمەس, ەلدٸك پەن يماندىلىق تا امانات ەتٸلگەن.

قورىتىندى

بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ساقتالىپ كەلە جاتقان بۇل دەستٷر – قازاقى بولمىستىڭ مىزعىماس دٸڭگەگٸ. ول ارقىلى بٸز ۇلتىمىزدىڭ ٶتكەنٸن دە, بٷگٸنٸن دە, ەرتەڭٸن دە جالعاپ كەلەمٸز. ٶيتكەنٸ سٷندەت توي – تەك بٸر شاڭىراقتىڭ قۋانىشى ەمەس, ول – ۇرپاققا امانات, ەلگە ورتاق مەرەي.

قارلىعاش شاكيروۆا