Men ósken ólke
Árkimniń týǵan jeri ózine ǵana ystyq. Biik taýǵa qansha qumartqanymyzben qyrdaǵy óz tóbeshigimizdi ańsap turamyz. Bunyń syryn áldebir ǵylymnan izdedik, joq. Týǵan jerge aýyp turar kóńildiń diagnozyn qoia almai sarsańǵa tústik. Ary oilanyp, beri oilanyp, aqyry taptyq. Qara jerdiń qai buryshynda júrseń de árqashan ózine qarai shaqyryp turar kindik qanyń tamyp, Kúnine tabanyń kúiip, topyraǵyna aýnap ósken bala meken – týǵan jer eken. Muny jazýshy-dramatýrg Sultanáli BALǴABAEVPEN bolǵan áńgimeden soń qaita sezingendei boldyq. "
–Jazýshy-dramatýrg Sultanáli Balǵabaev qai óńirde dúniege kelgen?
–Men, Qyzylorda oblysynyń Shieli aýdanyna qarasty Sulýtóbe temirjol beketine jaqyn jerdegi «1-mai» aýylynda dúniege kelippin.
–Bylaiǵy jurt týǵan jerińizdi suraǵan sátterde, eń aldymen, esińizge ne túsedi?
–Týǵan jerimniń tabiǵaty. Áke-sheshem qoishy edi; qysy-jazy Syrdariia men Sarysýdyń, bizdiń jaqtyń tilimen aitqanda, Syr men Qyrdyń eki arasynda kóship-qonyp júretin. Sodan bolar, bala kezimde baiaǵy kóshpeli dáýirdi túgelimen basymnan keshtim dep aita alamyn. Kóktem shyǵyp, kún jylt etip jylyna bastaǵanda biz túieli kóshpen qorshaýdan basymyz qyltiyp, jailaýǵa bet alamyz. Kúzge salym týra osylai qorshaýdyń ishinde otyryp, Syrǵa qaita kóshemiz. Qorshaýdyń ishinde kele jatyp, tamaq ta ishemiz, uiyqtap ta alamyz. Sonda maǵan túie ústindegi qorshaý sonshama keń siiaqty kórinetin.
Qazir mundai kósh jurttyń óńi túgili túsine de kirmeidi.
–Elbasy maqalasynda týǵan jerge qatysty jaqsy oilar aityldy. Arnaiy baǵdarlama da usynyldy. Ózińiz Syrdyń boiyna jii baryp turasyz ba? Sońǵy ret qashan taban tigizip edińiz?
–Týǵan jerime jii baramyn degenim ótirik bolar. Onyń basty sebebi – kúndelikti tirlikten qol bosai bermeidi. Men uzaq jyldardan beri Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynda qyzmet atqardym, soǵan orai, aýyldan góri shetelderge kóbirek barýǵa týra keldi. Onyń ústine, T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq Ulttyq Óner akademiiasynda ustazdyq etemin, professormyn. Buǵan qosa taýsylyp bitpeitin shyǵarmashylyq jumystarym da bar. Degenmen, oblys pen aýdan, aýyldaǵy túrli is-sharalarǵa shaqyrý kelse, múmkindigimshe qatysyp qaitýǵa tyrysamyn. Eń sońǵy ret ótken jyly, ózimniń 70 jyldyq mereitoiymda birneshe kúnge baryp, túrli kezdesýler ótkizdim.
–Bir suhbatyńyzda «qoi baqqan eki jyldaǵy kórgen-bilgenimdi áli kúnge deiin jazyp kelemin» degen edińiz. Baiqasam, sizderdiń býynda qoi baqpaǵan aqyn-jazýshylar kemde-kem sekildi. Taiaq ustap, qoi qaitarǵannyń shyǵarmashylyqqa qanshalyqty áseri boldy?
–Iá, meniń jazýshy bolýyma eki jyl qoi baqqanymnyń erekshe áser etkeni anyq. Onyń sebebi ártúrli. Basqa jerdi qaidam, al bizdiń jaqta qoi baǵýdyń óz ereshelikteri bar. Mysaly, qystaý men jailaýdyń arasy keminde júz shaqyrym, keide odan da uzaq bolady. Jáne sol uzaq jerdiń tabiǵaty da erekshe. Ulanǵaiyr keń dala, mys taqyr. Muhittai júzgen saǵym, bir qiyrdan munarlanyp kóringen áigili Qarataý, bir jaǵy ataqty Betpaqdala, buldyryp júgirgen aqbókender, jym-jyrt tynyshtyqqa bólenip jatqan eski mazarlar. Sarysýdyń jaǵasy qaptaǵan kiiz úi. Óristen sýǵa qulap kele jatqan qalyń jylqy. Munyń bári adamnyń qiialyn sharyqtady, qolǵa qalam alyp jazýǵa yntalandyrady. Bul mekenniń adamdary da erekshe; shetinen áńgimeshil. Ejelgi tarihtan bastap búgingi zamanǵa deiingi áńgimelerdi barynsha «maiyn tamyzyp», keremet qyzyqty etip aita biledi. Meniń jiyrma jasqa deiingi ómirim osy ólkede, osyndai adamdardyń arasynda ótti.

–Meniń shyǵarmashylyq jolym aqyndyqtan bastaldy. Iaǵni, sonaý 1966 jyly, jiyrma jasymda jas aqyndardyń respýblikalyq festivalinde úshinshi oryn alyp, júldeger atandym. Mine, osy kezdegi óleńderimniń birazy Syrdariia men Sarysýǵa arnalǵan. Al keiin proza janryna aýysqanda jazǵan povesterim men áńgimelerim túgeldei derlik týǵan jerge arnalǵan. Bul jazǵandarym sekseninshi-toqsanynshy jyldary bes-alty ret jeke kitap bolyp shyqty. Al 2009 jyly «Syrdariia kitaphanasy» seriiasy boiynsha eki tomdyq tańdamaly jinaq retinde jaryq kórdi. Keiinnen bul shyǵarmalarymdy qaita qarap, 3 tomdyq jinaq etip usyndym. Onyń alǵashqy eki tomy «An Arys» baspasynan «Syr men Sarysý», «Altyn saǵym» deitin atpen memlekettik tapsyryspan basylyp, oqyrmandarǵa jetti. Qazir úshinshi tomdy daiyndap jatyrmyn. Dramatýrgiia men kórkem pýblitsistika janrynda da biraz kitaptar shyqty. Biraq olardyń basym kópshiliginiń týǵan jerge qatysy joq.
–Áńgimemizdi Shieli aýdanyna qarai bursaq. Onda tarihi oryndar nemese kieli jerler bar ma? Myna dúiim jurtqa týǵan jerińizdiń tarihymen maqtanyńyzshy...
–Osydan biraz jyl buryn «Marjany Syrdyń – Shieli» atty kitap jaryq kórdi. Bul kitapta Shieli aýdanynyń ótken tarihy men qazirgi jaǵdaiy barynsha jan-jaqty qamtylǵan. Osy kitaptaǵy derekterge súienip aitar bolsam, bul jerde alty alashqa belgili Syǵanaq, Bestam siiaqty ejelgi qalalardyń orny saqtalǵan. Attary ańyzǵa ainalǵan jeti áýlie – Oqshy ata, Asan ata, Esabyz áýlie, Ǵaiyp ata, Bala bi, Dosbol bi, Qysh ata máńgilik mekenderin osy óńirden tapqan. Asan qaiǵynyń beiiti de osy aýdanda.
–Siz ósken aýylda halyqtyń áleýmettik jaǵdaiy qalai? Habardarsyz ba?
–Men týǵan aýyldyń ǵana emes, jalpy búkil Syr óńiri halqynyń dúniedegi eń bai, áleýmettik jaǵdaiy eń jaqsy bolyp ómir súrýine tolyq múmkindikteri bar. Men muny jái kóńil kóteretin qyzyl sóz retinde emes, kózimmen kórgen jaǵdailarmen salystyryp aityp otyrmyn. Joǵaryda aitqanymdai, Dúniejúzi qazaqtary qaýymdastyǵyndaǵy qyzmetime bailanysty álemniń biraz jerin araladym. Sonda anyq kózim jetkeni – qai halyq janyn salyp, aianbai jumys isteidi, solardyń turmysy jaqsy. Mysaly, Qytaidyń Turfan deitin alys ólkesine jolym túsip, birneshe ret bardym. Ol jerdiń basym bóligi – bir qyltanaq óspeitin, qiyrshyq tasty ulanǵaiyr shól. Shyjyǵan ystyq. Halqy kóz ushyndaǵy taýdan sýdy jerdiń astyn úńgip qazyp ákeledi. (Aryq ne kanalmen aǵyzsa, qainaǵan ystyqtan bý bolyp ushyp ketedi.) Mine, Turfannyń halqy dúniejúzindegi eń qymbat júzim ósirip, bai da qýatty ómir súrýde. Al onymen salystyrǵanda Syr boiynyń jaǵdaiy – jumaq. Munda ataqty Syrdariia ózeni bar. Búkil dúniege aparatyn temir jol da, Batys Eýropa-Batys Qytai tas joly da osy óńirdi basyp ótedi. Ár aýylǵa kanal sý jetkizip tur. Egin egip, mal ósirýge barlyq múmkindik jasalǵan. Tek jan aiamai jumys istep, sol múmkindikti durys paidalana bilý kerek.
–Qyzylorda oblysynyń ákimdigine aitar sózińiz hám ókpeńiz bolsa, marhabat.
–Týǵan jerimdegi úlkendi-kishili basshylarǵa eshqandai ókpe-nazym joq; jáne bolǵan da, bolýy múmkin de emes. Óitkeni, men osy jasyma deiin eshkimnen eshteńe suraǵan emespin, eshqandai basshynyń aldyna baryp, birdeńe dámetip, ótinish jasamappyn. Sondyqtan olarǵa ne dep renjip, ókpeleýim múmkin?
Al aitar sózińiz bar ma degenge keletin bolsaq, bul jóninde bir pikir bildireiin.
Men Syr óńiri qazirgiden de órkendep, damyǵan elderge teńesse deimin. Jáne sony kádimgidei armandaimyn. Osyǵan bailanysty meni alańdatatyn bir jaǵdai bar. Qazir Qyzylorda oblysy negizinen munai, ýran siiaqty qazba bailyqtarǵa arqa súiep órkendeýde. Biraq bolashaqta aýyl sharýshylyǵyna airyqsha nazar aýdarylýy qajet. Joǵaryda aittym ǵoi, Syr boiynyń bul saladaǵy múmkindigi óte úlken. Ókinishke qarai, ol múmkindik tolyq paidalanylmai otyr. Bul rette, birinshi kezekte Qytaidan kóp nárse úirenýge bolady. Ótken ǵasyrdyń otyzynshy-qyrqynshy jyldary Qiyr Shyǵystan jer aýdarylyp kelgen káris ultynyń ókilderi Syr boiynda kúrish ósirýdi barynsha damytýǵa úlken yqpal jasaǵan. Qyzylordalyqtar onyń jemisin áli kúnge kórip otyr. Mine, osy siiaqty búgingi tańda Qytaidyń aýyl sharýashylyǵyna qatysty is-tájiribeleri men tehnikasyn ákelip, paidalansa Syr óńirinde egin men kókónis egip, mal ósirýde buryn-sońdy bolmaǵan jetistikterge jetýge bolatyn edi.
Syr óńiriniń basshy azamattary bolashaqta osy máseleni eskere júrse deimin.
–Byltyr jetpiske toldyńyz. Bir adamnyń ǵumyry. Týǵan jerge qonys aýdaratyn oi joq pa?
–Iá, ótken jyly jetpis jasqa toldym. Mine, osy jetpis jyldyq ǵumyrymnyń elý jyldan astamy Almaty qalasynda ótipti. Bul az emes, jarty ǵasyr ýaqyt. Iaǵni, men qazir naǵyz almatylyq bolyp alǵanmyn. Qansha saǵynsam da aldaǵy ýaqytta aýylǵa qonys aýdara almaitynym anyq.
–Sizge kishigirim buiymtaiymyz bar. Syrdariia men Sarysýdyń arasyn, iaǵni týǵan jerińizdi sýrettep berińizshi. Qysqa áńgime bolsa da qarsy emespiz.
–Jaraidy.
Men Dala men Dariianyń eki ortasynda týyp, ósken adammyn.
Dala – bul bir jaǵy áigili Betpaqdalaǵa tireletin; bir jaǵy dańqy jer júzine taraǵan Baiqońyrǵa, onyń ber jaǵyndaǵy Arys qumyna, teriskeiinde Jezqazǵan óńirine deiin sozylyp jatqan ushy-qiyrsyz shól; sonaý Saryarqadan, Qaraǵandy jerinen bastalyp, qalyń qumdardy, baiaban jondardy jaryp, Qyzylordanyń tusyna deiin aǵyp keletin shaǵyn ózen – Sarysý. Bala kezimizde bizdiń úi erte kóktemnen bastap qońyr kúze deiin osy Sarysý boiyn, ulan ǵaiyr keń dalany jailap, kóship-qonyp júretin edi.
Al Dariia – kádimgi Syr; Syrdariia. Kishkene kezimizde bizdiń úi kúz túsip, kún sýyta bastaǵanda osy dariianyń jaǵasyna, Baibol degen jerdegi biik tóbeniń baýyryndaǵy qystaýǵa kóship keletin edi. Sóitip biz qysty dariianyń boiynda, syńsyǵan qalyń toǵai arasynda ótkizetin edik.
Men úshin ol kezde dúniede osy Dala men Dariiadan artyq keremet sulý, keremet jaqsy jer eshqaida da joq siiaqty edi... Jáne qazir de týra solai oilaimyn... Osyǵan orai sózimniń sońyn jiyrma jasymda jazǵan «Sarysý» degen óleńimnen úzindi aitýmen aiaqtaiyn:
Japan deidi jurt ony,
Bilmegennen aitady.
At arytyp alysqa júrmegennen aitady.
Sary qymyzyn sapyryp,
Shalǵynyna aýnaityn
Sarysýdyń jaǵasyn kórmegennen aitady.
Boz tóbeler basynan kún kóterse saǵymdy,
Boztorǵaidyń bal úni eritedi janyńdy.
Maqpal keshtiń samaly jumsaq-jumsaq qytyqtap,
Qyzdyrady qanyńdy,
Sergitedi janyńdy.
Aq boz úidiń irgesin túrip tastap kún batsa,
Qońyr salqyn samalmen ashy terdi qurǵatsa,
Pai-pai, shirkin, qadirin biler ediń Sarysýdyń
Jambasyńda kók shalǵyn, qushaǵyńda gúl jatsa...
–Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan Marjan ÁBISh,