مەن ٶسكەن ٶلكە
ەركٸمنٸڭ تۋعان جەرٸ ٶزٸنە عانا ىستىق. بيٸك تاۋعا قانشا قۇمارتقانىمىزبەن قىرداعى ٶز تٶبەشٸگٸمٸزدٸ اڭساپ تۇرامىز. بۇنىڭ سىرىن ەلدەبٸر عىلىمنان ٸزدەدٸك, جوق. تۋعان جەرگە اۋىپ تۇرار كٶڭٸلدٸڭ دياگنوزىن قويا الماي سارساڭعا تٷستٸك. ارى ويلانىپ, بەرٸ ويلانىپ, اقىرى تاپتىق. قارا جەردٸڭ قاي بۇرىشىندا جٷرسەڭ دە ەرقاشان ٶزٸنە قاراي شاقىرىپ تۇرار كٸندٸك قانىڭ تامىپ, كٷنٸنە تابانىڭ كٷيٸپ, توپىراعىنا اۋناپ ٶسكەن بالا مەكەن – تۋعان جەر ەكەن. مۇنى جازۋشى-دراماتۋرگ سۇلتانەلٸ بالعاباەۆپەن بولعان ەڭگٸمەدەن سوڭ قايتا سەزٸنگەندەي بولدىق. "
–جازۋشى-دراماتۋرگ سۇلتانەلٸ بالعاباەۆ قاي ٶڭٸردە دٷنيەگە كەلگەن?
–مەن, قىزىلوردا وبلىسىنىڭ شيەلٸ اۋدانىنا قاراستى سۇلۋتٶبە تەمٸرجول بەكەتٸنە جاقىن جەردەگٸ «1-ماي» اۋىلىندا دٷنيەگە كەلٸپپٸن.
–بىلايعى جۇرت تۋعان جەرٸڭٸزدٸ سۇراعان سەتتەردە, ەڭ الدىمەن, ەسٸڭٸزگە نە تٷسەدٸ?
–تۋعان جەرٸمنٸڭ تابيعاتى. ەكە-شەشەم قويشى ەدٸ; قىسى-جازى سىردارييا مەن سارىسۋدىڭ, بٸزدٸڭ جاقتىڭ تٸلٸمەن ايتقاندا, سىر مەن قىردىڭ ەكٸ اراسىندا كٶشٸپ-قونىپ جٷرەتٸن. سودان بولار, بالا كەزٸمدە باياعى كٶشپەلٸ دەۋٸردٸ تٷگەلٸمەن باسىمنان كەشتٸم دەپ ايتا الامىن. كٶكتەم شىعىپ, كٷن جىلت ەتٸپ جىلىنا باستاعاندا بٸز تٷيەلٸ كٶشپەن قورشاۋدان باسىمىز قىلتيىپ, جايلاۋعا بەت الامىز. كٷزگە سالىم تۋرا وسىلاي قورشاۋدىڭ ٸشٸندە وتىرىپ, سىرعا قايتا كٶشەمٸز. قورشاۋدىڭ ٸشٸندە كەلە جاتىپ, تاماق تا ٸشەمٸز, ۇيىقتاپ تا الامىز. سوندا ماعان تٷيە ٷستٸندەگٸ قورشاۋ سونشاما كەڭ سيياقتى كٶرٸنەتٸن.
قازٸر مۇنداي كٶش جۇرتتىڭ ٶڭٸ تٷگٸلٸ تٷسٸنە دە كٸرمەيدٸ.
–ەلباسى ماقالاسىندا تۋعان جەرگە قاتىستى جاقسى ويلار ايتىلدى. ارنايى باعدارلاما دا ۇسىنىلدى. ٶزٸڭٸز سىردىڭ بويىنا جيٸ بارىپ تۇراسىز با? سوڭعى رەت قاشان تابان تيگٸزٸپ ەدٸڭٸز?
–تۋعان جەرٸمە جيٸ بارامىن دەگەنٸم ٶتٸرٸك بولار. ونىڭ باستى سەبەبٸ – كٷندەلٸكتٸ تٸرلٸكتەن قول بوساي بەرمەيدٸ. مەن ۇزاق جىلداردان بەرٸ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىندا قىزمەت اتقاردىم, سوعان وراي, اۋىلدان گٶرٸ شەتەلدەرگە كٶبٸرەك بارۋعا تۋرا كەلدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, ت.جٷرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ٶنەر اكادەميياسىندا ۇستازدىق ەتەمٸن, پروفەسسورمىن. بۇعان قوسا تاۋسىلىپ بٸتپەيتٸن شىعارماشىلىق جۇمىستارىم دا بار. دەگەنمەن, وبلىس پەن اۋدان, اۋىلداعى تٷرلٸ ٸس-شارالارعا شاقىرۋ كەلسە, مٷمكٸندٸگٸمشە قاتىسىپ قايتۋعا تىرىسامىن. ەڭ سوڭعى رەت ٶتكەن جىلى, ٶزٸمنٸڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىمدا بٸرنەشە كٷنگە بارىپ, تٷرلٸ كەزدەسۋلەر ٶتكٸزدٸم.
–بٸر سۇحباتىڭىزدا «قوي باققان ەكٸ جىلداعى كٶرگەن-بٸلگەنٸمدٸ ەلٸ كٷنگە دەيٸن جازىپ كەلەمٸن» دەگەن ەدٸڭٸز. بايقاسام, سٸزدەردٸڭ بۋىندا قوي باقپاعان اقىن-جازۋشىلار كەمدە-كەم سەكٸلدٸ. تاياق ۇستاپ, قوي قايتارعاننىڭ شىعارماشىلىققا قانشالىقتى ەسەرٸ بولدى?
–يە, مەنٸڭ جازۋشى بولۋىما ەكٸ جىل قوي باققانىمنىڭ ەرەكشە ەسەر ەتكەنٸ انىق. ونىڭ سەبەبٸ ەرتٷرلٸ. باسقا جەردٸ قايدام, ال بٸزدٸڭ جاقتا قوي باعۋدىڭ ٶز ەرەشەلٸكتەرٸ بار. مىسالى, قىستاۋ مەن جايلاۋدىڭ اراسى كەمٸندە جٷز شاقىرىم, كەيدە ودان دا ۇزاق بولادى. جەنە سول ۇزاق جەردٸڭ تابيعاتى دا ەرەكشە. ۇلانعايىر كەڭ دالا, مىس تاقىر. مۇحيتتاي جٷزگەن ساعىم, بٸر قيىردان مۇنارلانىپ كٶرٸنگەن ەيگٸلٸ قاراتاۋ, بٸر جاعى اتاقتى بەتپاقدالا, بۇلدىرىپ جٷگٸرگەن اقبٶكەندەر, جىم-جىرت تىنىشتىققا بٶلەنٸپ جاتقان ەسكٸ مازارلار. سارىسۋدىڭ جاعاسى قاپتاعان كيٸز ٷي. ٶرٸستەن سۋعا قۇلاپ كەلە جاتقان قالىڭ جىلقى. مۇنىڭ بەرٸ ادامنىڭ قييالىن شارىقتادى, قولعا قالام الىپ جازۋعا ىنتالاندىرادى. بۇل مەكەننٸڭ ادامدارى دا ەرەكشە; شەتٸنەن ەڭگٸمەشٸل. ەجەلگٸ تاريحتان باستاپ بٷگٸنگٸ زامانعا دەيٸنگٸ ەڭگٸمەلەردٸ بارىنشا «مايىن تامىزىپ», كەرەمەت قىزىقتى ەتٸپ ايتا بٸلەدٸ. مەنٸڭ جيىرما جاسقا دەيٸنگٸ ٶمٸرٸم وسى ٶلكەدە, وسىنداي ادامداردىڭ اراسىندا ٶتتٸ.
–مەنٸڭ شىعارماشىلىق جولىم اقىندىقتان باستالدى. ياعني, سوناۋ 1966 جىلى, جيىرما جاسىمدا جاس اقىنداردىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالٸندە ٷشٸنشٸ ورىن الىپ, جٷلدەگەر اتاندىم. مٸنە, وسى كەزدەگٸ ٶلەڭدەرٸمنٸڭ بٸرازى سىردارييا مەن سارىسۋعا ارنالعان. ال كەيٸن پروزا جانرىنا اۋىسقاندا جازعان پوۆەستەرٸم مەن ەڭگٸمەلەرٸم تٷگەلدەي دەرلٸك تۋعان جەرگە ارنالعان. بۇل جازعاندارىم سەكسەنٸنشٸ-توقسانىنشى جىلدارى بەس-التى رەت جەكە كٸتاپ بولىپ شىقتى. ال 2009 جىلى «سىردارييا كٸتاپحاناسى» سەريياسى بويىنشا ەكٸ تومدىق تاڭدامالى جيناق رەتٸندە جارىق كٶردٸ. كەيٸننەن بۇل شىعارمالارىمدى قايتا قاراپ, 3 تومدىق جيناق ەتٸپ ۇسىندىم. ونىڭ العاشقى ەكٸ تومى «ان ارىس» باسپاسىنان «سىر مەن سارىسۋ», «التىن ساعىم» دەيتٸن اتپەن مەملەكەتتٸك تاپسىرىسپان باسىلىپ, وقىرماندارعا جەتتٸ. قازٸر ٷشٸنشٸ تومدى دايىنداپ جاتىرمىن. دراماتۋرگييا مەن كٶركەم پۋبليتسيستيكا جانرىندا دا بٸراز كٸتاپتار شىقتى. بٸراق ولاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ تۋعان جەرگە قاتىسى جوق.
–ەڭگٸمەمٸزدٸ شيەلٸ اۋدانىنا قاراي بۇرساق. وندا تاريحي ورىندار نەمەسە كيەلٸ جەرلەر بار ما? مىنا دٷيٸم جۇرتقا تۋعان جەرٸڭٸزدٸڭ تاريحىمەن ماقتانىڭىزشى...
–وسىدان بٸراز جىل بۇرىن «مارجانى سىردىڭ – شيەلٸ» اتتى كٸتاپ جارىق كٶردٸ. بۇل كٸتاپتا شيەلٸ اۋدانىنىڭ ٶتكەن تاريحى مەن قازٸرگٸ جاعدايى بارىنشا جان-جاقتى قامتىلعان. وسى كٸتاپتاعى دەرەكتەرگە سٷيەنٸپ ايتار بولسام, بۇل جەردە التى الاشقا بەلگٸلٸ سىعاناق, بەستام سيياقتى ەجەلگٸ قالالاردىڭ ورنى ساقتالعان. اتتارى اڭىزعا اينالعان جەتٸ ەۋليە – وقشى اتا, اسان اتا, ەسابىز ەۋليە, عايىپ اتا, بالا بي, دوسبول بي, قىش اتا مەڭگٸلٸك مەكەندەرٸن وسى ٶڭٸردەن تاپقان. اسان قايعىنىڭ بەيٸتٸ دە وسى اۋداندا.
–سٸز ٶسكەن اۋىلدا حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى قالاي? حاباردارسىز با?
–مەن تۋعان اۋىلدىڭ عانا ەمەس, جالپى بٷكٸل سىر ٶڭٸرٸ حالقىنىڭ دٷنيەدەگٸ ەڭ باي, ەلەۋمەتتٸك جاعدايى ەڭ جاقسى بولىپ ٶمٸر سٷرۋٸنە تولىق مٷمكٸندٸكتەرٸ بار. مەن مۇنى جەي كٶڭٸل كٶتەرەتٸن قىزىل سٶز رەتٸندە ەمەس, كٶزٸممەن كٶرگەن جاعدايلارمەن سالىستىرىپ ايتىپ وتىرمىن. جوعارىدا ايتقانىمداي, دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىنداعى قىزمەتٸمە بايلانىستى ەلەمنٸڭ بٸراز جەرٸن ارالادىم. سوندا انىق كٶزٸم جەتكەنٸ – قاي حالىق جانىن سالىپ, ايانباي جۇمىس ٸستەيدٸ, سولاردىڭ تۇرمىسى جاقسى. مىسالى, قىتايدىڭ تۇرفان دەيتٸن الىس ٶلكەسٸنە جولىم تٷسٸپ, بٸرنەشە رەت باردىم. ول جەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ – بٸر قىلتاناق ٶسپەيتٸن, قيىرشىق تاستى ۇلانعايىر شٶل. شىجىعان ىستىق. حالقى كٶز ۇشىنداعى تاۋدان سۋدى جەردٸڭ استىن ٷڭگٸپ قازىپ ەكەلەدٸ. (ارىق نە كانالمەن اعىزسا, قايناعان ىستىقتان بۋ بولىپ ۇشىپ كەتەدٸ.) مٸنە, تۇرفاننىڭ حالقى دٷنيەجٷزٸندەگٸ ەڭ قىمبات جٷزٸم ٶسٸرٸپ, باي دا قۋاتتى ٶمٸر سٷرۋدە. ال ونىمەن سالىستىرعاندا سىر بويىنىڭ جاعدايى – جۇماق. مۇندا اتاقتى سىردارييا ٶزەنٸ بار. بٷكٸل دٷنيەگە اپاراتىن تەمٸر جول دا, باتىس ەۋروپا-باتىس قىتاي تاس جولى دا وسى ٶڭٸردٸ باسىپ ٶتەدٸ. ەر اۋىلعا كانال سۋ جەتكٸزٸپ تۇر. ەگٸن ەگٸپ, مال ٶسٸرۋگە بارلىق مٷمكٸندٸك جاسالعان. تەك جان اياماي جۇمىس ٸستەپ, سول مٷمكٸندٸكتٸ دۇرىس پايدالانا بٸلۋ كەرەك.
–قىزىلوردا وبلىسىنىڭ ەكٸمدٸگٸنە ايتار سٶزٸڭٸز ھەم ٶكپەڭٸز بولسا, مارحابات.
–تۋعان جەرٸمدەگٸ ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ باسشىلارعا ەشقانداي ٶكپە-نازىم جوق; جەنە بولعان دا, بولۋى مٷمكٸن دە ەمەس. ٶيتكەنٸ, مەن وسى جاسىما دەيٸن ەشكٸمنەن ەشتەڭە سۇراعان ەمەسپٸن, ەشقانداي باسشىنىڭ الدىنا بارىپ, بٸردەڭە دەمەتٸپ, ٶتٸنٸش جاساماپپىن. سوندىقتان ولارعا نە دەپ رەنجٸپ, ٶكپەلەۋٸم مٷمكٸن?
ال ايتار سٶزٸڭٸز بار ما دەگەنگە كەلەتٸن بولساق, بۇل جٶنٸندە بٸر پٸكٸر بٸلدٸرەيٸن.
مەن سىر ٶڭٸرٸ قازٸرگٸدەن دە ٶركەندەپ, دامىعان ەلدەرگە تەڭەسسە دەيمٸن. جەنە سونى كەدٸمگٸدەي ارماندايمىن. وسىعان بايلانىستى مەنٸ الاڭداتاتىن بٸر جاعداي بار. قازٸر قىزىلوردا وبلىسى نەگٸزٸنەن مۇناي, ۋران سيياقتى قازبا بايلىقتارعا ارقا سٷيەپ ٶركەندەۋدە. بٸراق بولاشاقتا اۋىل شارۋشىلىعىنا ايرىقشا نازار اۋدارىلۋى قاجەت. جوعارىدا ايتتىم عوي, سىر بويىنىڭ بۇل سالاداعى مٷمكٸندٸگٸ ٶتە ٷلكەن. ٶكٸنٸشكە قاراي, ول مٷمكٸندٸك تولىق پايدالانىلماي وتىر. بۇل رەتتە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە قىتايدان كٶپ نەرسە ٷيرەنۋگە بولادى. ٶتكەن عاسىردىڭ وتىزىنشى-قىرقىنشى جىلدارى قيىر شىعىستان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن كەرٸس ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ سىر بويىندا كٷرٸش ٶسٸرۋدٸ بارىنشا دامىتۋعا ٷلكەن ىقپال جاساعان. قىزىلوردالىقتار ونىڭ جەمٸسٸن ەلٸ كٷنگە كٶرٸپ وتىر. مٸنە, وسى سيياقتى بٷگٸنگٸ تاڭدا قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا قاتىستى ٸس-تەجٸريبەلەرٸ مەن تەحنيكاسىن ەكەلٸپ, پايدالانسا سىر ٶڭٸرٸندە ەگٸن مەن كٶكٶنٸس ەگٸپ, مال ٶسٸرۋدە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جەتٸستٸكتەرگە جەتۋگە بولاتىن ەدٸ.
سىر ٶڭٸرٸنٸڭ باسشى ازاماتتارى بولاشاقتا وسى مەسەلەنٸ ەسكەرە جٷرسە دەيمٸن.
–بىلتىر جەتپٸسكە تولدىڭىز. بٸر ادامنىڭ عۇمىرى. تۋعان جەرگە قونىس اۋداراتىن وي جوق پا?
–يە, ٶتكەن جىلى جەتپٸس جاسقا تولدىم. مٸنە, وسى جەتپٸس جىلدىق عۇمىرىمنىڭ ەلۋ جىلدان استامى الماتى قالاسىندا ٶتٸپتٸ. بۇل از ەمەس, جارتى عاسىر ۋاقىت. ياعني, مەن قازٸر ناعىز الماتىلىق بولىپ العانمىن. قانشا ساعىنسام دا الداعى ۋاقىتتا اۋىلعا قونىس اۋدارا المايتىنىم انىق.
–سٸزگە كٸشٸگٸرٸم بۇيىمتايىمىز بار. سىردارييا مەن سارىسۋدىڭ اراسىن, ياعني تۋعان جەرٸڭٸزدٸ سۋرەتتەپ بەرٸڭٸزشٸ. قىسقا ەڭگٸمە بولسا دا قارسى ەمەسپٸز.
–جارايدى.
مەن دالا مەن دارييانىڭ ەكٸ ورتاسىندا تۋىپ, ٶسكەن اداممىن.
دالا – بۇل بٸر جاعى ەيگٸلٸ بەتپاقدالاعا تٸرەلەتٸن; بٸر جاعى داڭقى جەر جٷزٸنە تاراعان بايقوڭىرعا, ونىڭ بەر جاعىنداعى ارىس قۇمىنا, تەرٸسكەيٸندە جەزقازعان ٶڭٸرٸنە دەيٸن سوزىلىپ جاتقان ۇشى-قيىرسىز شٶل; سوناۋ سارىارقادان, قاراعاندى جەرٸنەن باستالىپ, قالىڭ قۇمداردى, بايابان جونداردى جارىپ, قىزىلوردانىڭ تۇسىنا دەيٸن اعىپ كەلەتٸن شاعىن ٶزەن – سارىسۋ. بالا كەزٸمٸزدە بٸزدٸڭ ٷي ەرتە كٶكتەمنەن باستاپ قوڭىر كٷزە دەيٸن وسى سارىسۋ بويىن, ۇلان عايىر كەڭ دالانى جايلاپ, كٶشٸپ-قونىپ جٷرەتٸن ەدٸ.
ال دارييا – كەدٸمگٸ سىر; سىردارييا. كٸشكەنە كەزٸمٸزدە بٸزدٸڭ ٷي كٷز تٷسٸپ, كٷن سۋىتا باستاعاندا وسى دارييانىڭ جاعاسىنا, بايبول دەگەن جەردەگٸ بيٸك تٶبەنٸڭ باۋىرىنداعى قىستاۋعا كٶشٸپ كەلەتٸن ەدٸ. سٶيتٸپ بٸز قىستى دارييانىڭ بويىندا, سىڭسىعان قالىڭ توعاي اراسىندا ٶتكٸزەتٸن ەدٸك.
مەن ٷشٸن ول كەزدە دٷنيەدە وسى دالا مەن دارييادان ارتىق كەرەمەت سۇلۋ, كەرەمەت جاقسى جەر ەشقايدا دا جوق سيياقتى ەدٸ... جەنە قازٸر دە تۋرا سولاي ويلايمىن... وسىعان وراي سٶزٸمنٸڭ سوڭىن جيىرما جاسىمدا جازعان «سارىسۋ» دەگەن ٶلەڭٸمنەن ٷزٸندٸ ايتۋمەن اياقتايىن:
جاپان دەيدٸ جۇرت ونى,
بٸلمەگەننەن ايتادى.
ات ارىتىپ الىسقا جٷرمەگەننەن ايتادى.
سارى قىمىزىن ساپىرىپ,
شالعىنىنا اۋنايتىن
سارىسۋدىڭ جاعاسىن كٶرمەگەننەن ايتادى.
بوز تٶبەلەر باسىنان كٷن كٶتەرسە ساعىمدى,
بوزتورعايدىڭ بال ٷنٸ ەرٸتەدٸ جانىڭدى.
ماقپال كەشتٸڭ سامالى جۇمساق-جۇمساق قىتىقتاپ,
قىزدىرادى قانىڭدى,
سەرگٸتەدٸ جانىڭدى.
اق بوز ٷيدٸڭ ٸرگەسٸن تٷرٸپ تاستاپ كٷن باتسا,
قوڭىر سالقىن سامالمەن اششى تەردٸ قۇرعاتسا,
پاي-پاي, شٸركٸن, قادٸرٸن بٸلەر ەدٸڭ سارىسۋدىڭ
جامباسىڭدا كٶك شالعىن, قۇشاعىڭدا گٷل جاتسا...
–ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت!
سۇحباتتاسقان مارجان ەبٸش,
