SÝ TASQYNY - sýdyń óz deńgeiinen kóterilgen kezde birshama jerdiń sý astynda qalýynan paida bolady. Sý tasqyny - qardyń erýi nemese jańbyrdyń quiýy, dambalardy qorshap turgan qaqpalardyń qiraýy, jeldiń áserinen sý deńgeiiniń kóterilýi jáne jerdiń qozǵalýy saldarynyn bolady.
Uzaq merzimdik sý tasqyny - sý basý 1 aidan 2 aiǵa deiin sozylady.
Qysqa merzimdik sý tasqyny - sý basý birneshe sagatqa sozylady.
Kenetten bolatyn sý tasqyndary - mol jańbyrdyń, bógetterdiń, dambalardyń buzylýy nátijesinde bolady.
Sýdyń aýmaly deńgeii - jaqyn gidrologiialyq kúzet ornymen ólshenetin deńgei, odan asyp ketse, aýmaqty sý basady.
Sý basý aýqymdyǵy - sýmen basylǵan aýmaqtyń mólsheri.
Sý aǵymynyń jyldamdyǵy - ýaqyt birligine sýdyń aýysý jyldamdyǵy.
Sý deńgeiiniń kóterilý jyldamdyǵy - belgili bir ýaqyt aralyǵynda sý deńgeiiniń kóterilýin sipattaityn mólsher.
Adamnyń sý tasqynymen kúresi kóptegen myń jyldardan buryn bastaldy. Ertedegi Mysyrda kóktemgi sý tasýy kezinde sýdyń artyǵyn ózennen tabiǵi shuńqyrlarǵa aǵyzdy, qazanshuńqyrlar (kotlovandar) - birinshi sý qoimalardyń túp beinesi .
Birinshi bóget Siriiada Oront ózeninde osydan bes myń jyl buryn salynǵan. Sol kezderde birinshi dambalar da paida bola bastady.
Sý tasqynymen kúres boiynsha úlken tájiribe Mysyrdan Qytaiǵa sozylyp jatqan Shyǵys turǵyndarymen jinalǵan bolatyn. Eýropada dambalardy salý bir myń jyldan astam buryn bastaldy.
Sý tasqyndarynyń negizgi sebepteri:
- Kóktemgi sý tasýy kezinde sýdyń mol quiylýy, qar men muz aidyndarynyń erýi.
- Nóserli jańbyrlar.
- Ózen saǵasyndaǵy jáne teńizdiń jiegindegi jeldiń áserinen sý deńgeiiniń kóterilýi.
- Ózen arnasynyń muzben nemese bórenelermen jabylyp qalýy.
- Ózen arnasynyń ishki muzben tyǵyn dalýy.
- Tsýnami.
- Gidrotehnikalyq qurylystardyń qiraýy.
- Sý aǵysy alqaptaryndaǵy kóshkinder men úiindi tastar.
- Jer asty sýlarynyńjer qabatynyń betine kenetten shyǵýy.
Qazirgi ýaqytta sý tasqynymen kúressý arnasynyń bólek ýchaskesinde emes, barlyq ózen sý alaptarynda júrgizilý kerek dep eseptelinedi. Bárinen buryn, sý aǵyny birkelki bolýy kerek.
Búgingi kúni sý tasqyndarynyń barlyq túrlerine jetkilikti dárejede boljam jasaýǵa bolady.
Sý tasqynynyń erekshe úlgisine ózenderdiń saǵalaryndaǵy jeldiń áserinen sý deńgeiiniń kóterilýi jatady. Sý tasqyndary kópirlerdi, joldardy, ǵimarattardy, qurylystardy qiratyp, edáýir materialdyq nuqsan keltiredi, al sý qozǵalysynyń úlken jyldamdyǵy (4 m/s - tan joǵary) jáne sýdyń óte biik kóterilýi (2 m - den joǵary) adamdar men janýarlardyń ólimine ákeledi.
Ǵimarattar men qurylystarǵa seńniń, ártúrli muz synyqtarynyń úlken jyldamdyqpen júzip kele jatýy, sý salmaǵynyń gidravlikalyq soqqylarynyń áseri qiratýlardyń negizgi sebebi bolyp tabylady. Sý tasqyndary kenetten paida bolyp, birneshe saǵattan 2-3 aptaǵa deiin sozylýy múmkin. Qar men jańbyr sýlarynyń joldaryna bóget jasaýǵa aǵashtardy otyrǵyzý kómektesedi. Nátijesinde kóktemgi sý tasqynynyń bolý múmkindigi tómendeidi.
Sý tasqynynyń aýqymy men saldary olardyń uzaqtyǵyna, jer relefine, jyl ýaqyttary men aýa-raiyna, topyraqgyq qabattyń ereksheligine, sýdyń kóterilý biiktigi men qozǵalys jyldamdyǵyna, sý seliniń quramyna, qonystanǵan meken-jaidyń qurylys salý deńgeiine jáne halyqtyń osy jerde turý tyǵyzdyǵyna, gidrotehnikalyq jáne meliorativti qurylystardyń jaǵdaiyna, sý basyp qalǵan aimaqtaǵy boljaýdyń týralyǵyna bailanysty bolady.
Sý tasqynyna qalai daiyndalý kerek?
- Eger sizder turatyn aýdan sý tasqynynan jii zardap shegetin bolsa, úlkendermen birge sý basatyn jerlerdi zertteńizder jáne onyń shekaralaryn, sonymen qatar biiktegi, sirek sý basatyn jerlerdi jáne ol jerge aparatyn eń qysqa joldy este saqtańyzdar.
- Uiymdastyrylǵan jáne jeke kóshý (evakýatsiia) kezindegi, sonymen qatar kenetten paida bolǵan jáne qarqyndy damyp kele jatqan sý tasqyny kezindegi minez-qulyq erejeleri týraly otbasylaryńyzben talqylańyzdar.
- Qaiyqtar men saldardyń qai jerde turǵanyn úlkenderden surap, este saqtap alyńyzdar.
- Kóshý kezinde ózderińizben birge alatyn qujattardyń, zattardyń, dári-dármekterdiń tizimin aldyn ala jasap alyńyzdar.
- Jolqapshyqqa kerekti jyly kiimderdi, azyq-túlik qoryn, sýdy, dári-dármekterdi aldyn ala salyp qoiyńyzdar.
Sý tasqyny kezinde ne isteý kerek?
- Kidirmesten qaýipsiz aýdanǵa nemese aimaqtyń eń biik jerine baryńyzdar.
- Ózderińizben birge qujattar men kerekti zattardy alyp, olardy sý ótkizbeitin paketke salyńyzdar, sonymen qatar buzylyp ketpeitin tamaq ónimderiniń eki kúndik qoryn da alýdy umytpańyzdar.
- Úiden shyǵarda elektr qýaty men gazdy óshirip ketińizder.
- Eger ýaqyttaryńyz bolyp jatsa, úlkenderge úidiń baǵaly zattaryn joǵarǵy qabattarǵa nemese túrǵyn úi shatyrynyń astyna aparýǵa kómektesińizder.
- Kómek kelgenge deiin nemese sýdyń basylýyna deiin joǵarǵy qabattarda jáne ǵimarattardyń shatyrlarynda nemese basqa da biik jerlerde bolyńyzdar.
Munymen qatar apat dabylyn berip turyńyzdar:
- kúndiz - kózge túsetin shúberekti aǵash sapqa ilip alyp, qaita-qaita bulǵap turyńyzdar;
- túnde - jaryq dabylyn berip turyńyzdar jáne oqtyn-oqtyn aiqailap daýysyńyzdy shyǵaryp turyńyzdar;
- basqa jaǵdailarda - ot jaǵyńyzdar, jalaý kóterińizder, avtokóliktiń dybys dabylyn qoldanyńyzdar jáne t.b.
- Qutqarýshylar kelgen kezde úreisiz jáne ábigerliksiz, saqtyq sharalaryn saqtai otyryp, júzý quralyna baryńyzdar.
Munymen qatar qutqarýshylardyń talaptaryn múltiksiz oryndańyzdar.
Sý basyp qalǵan aýdannan myna sebepter bolǵan jaǵdaida ǵana óz betinshe shyǵýǵa bolady:
- Meditsinalyq kómek kórsetý qajettiligi.
- Joǵarǵy qabattardy (shatyrlardyń astylaryn) sý basyp qalý qaýpi kezindegi sý deńgeii kóterilýiniń jalǵasýy.
- Sonymen qatar sizderdiń senimdi júzý quraldaryńyz bolýy kerek jáne sizder júzý baǵyttaryńyzdy bilýlerińiz kerek. Matadan jasalǵan qapty bos plastikalyq bótelkelermen toltyryp, qoldan júzý quralyn jasaýǵa bolady. Eger sizder sýda bolsańyzdar, onda sýǵa batpaityn kez kelgen zattardan ustanyńyzdar.
- Apat dabylyn berýdi toqtatpańyzdar (qol sham, ysqyrǵysh).
- Eger sizderdi sýdan alyp shyqsa, mindetti túrde kiimderińizdi syǵyp, qaitadan kiip alyńyzdar. Ózderińizdi sýyqtan saqtańyzdar!
Sý tasqynynan keiin ne isteý kerek?
- Ǵimaratqa kirmes buryn, onyń qulaý nemese qandai da bolmasyn zattardyń qulaý qaýpi bar ma joq pa, sony tekserińizder.
- Ǵimarattyń ishin jeldetińizder (jinalǵan gaz iisterin joiý úshin).
- Elektr jaryǵyn qospańyzdar, ashyq ot kózderin qoldanbańyzdar, úidiń ishin tolyq jeldetkenge deiin jáne gazben jabdyqtaý júiesin teksergenge deiin sirińke jaqpańyzdar.
- Úlkenderden elektr jabdyqtaryn, gaz, sý qubyrlaryn tekserýdi surańyzdar. Mamandardyń tekserisinen keiin ǵana olardy qoldanyńyzdar.
- Bólmelerdi keptirý úshin barlyq esikter men terezelerdi ashyp tastańyzdar, eden men qabyrǵalardy batpaqtan tazalańyzdar, sýdy aǵyzyp jiberińizder.
- Turyp qalǵan shalshyqtarǵa quramynda hlor bar suiyqtyqtardy quiyńyzdar.
