سۋ تاسقىنى - سۋدىڭ ٶز دەڭگەيٸنەن كٶتەرٸلگەن كەزدە بٸرشاما جەردٸڭ سۋ استىندا قالۋىنان پايدا بولادى. سۋ تاسقىنى - قاردىڭ ەرۋٸ نەمەسە جاڭبىردىڭ قۇيۋى, دامبالاردى قورشاپ تۇرگان قاقپالاردىڭ قيراۋى, جەلدٸڭ ەسەرٸنەن سۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ جەنە جەردٸڭ قوزعالۋى سالدارىنىن بولادى.
ۇزاق مەرزٸمدٸك سۋ تاسقىنى - سۋ باسۋ 1 ايدان 2 ايعا دەيٸن سوزىلادى.
قىسقا مەرزٸمدٸك سۋ تاسقىنى - سۋ باسۋ بٸرنەشە ساگاتقا سوزىلادى.
كەنەتتەن بولاتىن سۋ تاسقىندارى - مول جاڭبىردىڭ, بٶگەتتەردٸڭ, دامبالاردىڭ بۇزىلۋى نەتيجەسٸندە بولادى.
سۋدىڭ اۋمالى دەڭگەيٸ - جاقىن گيدرولوگييالىق كٷزەت ورنىمەن ٶلشەنەتٸن دەڭگەي, ودان اسىپ كەتسە, اۋماقتى سۋ باسادى.
سۋ باسۋ اۋقىمدىعى - سۋمەن باسىلعان اۋماقتىڭ مٶلشەرٸ.
سۋ اعىمىنىڭ جىلدامدىعى - ۋاقىت بٸرلٸگٸنە سۋدىڭ اۋىسۋ جىلدامدىعى.
سۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋ جىلدامدىعى - بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ارالىعىندا سۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸن سيپاتتايتىن مٶلشەر.
ادامنىڭ سۋ تاسقىنىمەن كٷرەسٸ كٶپتەگەن مىڭ جىلداردان بۇرىن باستالدى. ەرتەدەگٸ مىسىردا كٶكتەمگٸ سۋ تاسۋى كەزٸندە سۋدىڭ ارتىعىن ٶزەننەن تابيعي شۇڭقىرلارعا اعىزدى, قازانشۇڭقىرلار (كوتلوۆاندار) - بٸرٸنشٸ سۋ قويمالاردىڭ تٷپ بەينەسٸ .
بٸرٸنشٸ بٶگەت سيرييادا ورونت ٶزەنٸندە وسىدان بەس مىڭ جىل بۇرىن سالىنعان. سول كەزدەردە بٸرٸنشٸ دامبالار دا پايدا بولا باستادى.
سۋ تاسقىنىمەن كٷرەس بويىنشا ٷلكەن تەجٸريبە مىسىردان قىتايعا سوزىلىپ جاتقان شىعىس تۇرعىندارىمەن جينالعان بولاتىن. ەۋروپادا دامبالاردى سالۋ بٸر مىڭ جىلدان استام بۇرىن باستالدى.
سۋ تاسقىندارىنىڭ نەگٸزگٸ سەبەپتەرٸ:
- كٶكتەمگٸ سۋ تاسۋى كەزٸندە سۋدىڭ مول قۇيىلۋى, قار مەن مۇز ايدىندارىنىڭ ەرۋٸ.
- نٶسەرلٸ جاڭبىرلار.
- ٶزەن ساعاسىنداعى جەنە تەڭٸزدٸڭ جيەگٸندەگٸ جەلدٸڭ ەسەرٸنەن سۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ.
- ٶزەن ارناسىنىڭ مۇزبەن نەمەسە بٶرەنەلەرمەن جابىلىپ قالۋى.
- ٶزەن ارناسىنىڭ ٸشكٸ مۇزبەن تىعىن دالۋى.
- تسۋنامي.
- گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردىڭ قيراۋى.
- سۋ اعىسى القاپتارىنداعى كٶشكٸندەر مەن ٷيٸندٸ تاستار.
- جەر استى سۋلارىنىڭجەر قاباتىنىڭ بەتٸنە كەنەتتەن شىعۋى.
قازٸرگٸ ۋاقىتتا سۋ تاسقىنىمەن كٷرەسسۋ ارناسىنىڭ بٶلەك ۋچاسكەسٸندە ەمەس, بارلىق ٶزەن سۋ الاپتارىندا جٷرگٸزٸلۋ كەرەك دەپ ەسەپتەلٸنەدٸ. بەرٸنەن بۇرىن, سۋ اعىنى بٸركەلكٸ بولۋى كەرەك.
بٷگٸنگٸ كٷنٸ سۋ تاسقىندارىنىڭ بارلىق تٷرلەرٸنە جەتكٸلٸكتٸ دەرەجەدە بولجام جاساۋعا بولادى.
سۋ تاسقىنىنىڭ ەرەكشە ٷلگٸسٸنە ٶزەندەردٸڭ ساعالارىنداعى جەلدٸڭ ەسەرٸنەن سۋ دەڭگەيٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ جاتادى. سۋ تاسقىندارى كٶپٸرلەردٸ, جولداردى, عيماراتتاردى, قۇرىلىستاردى قيراتىپ, ەدەۋٸر ماتەريالدىق نۇقسان كەلتٸرەدٸ, ال سۋ قوزعالىسىنىڭ ٷلكەن جىلدامدىعى (4 م/س - تان جوعارى) جەنە سۋدىڭ ٶتە بيٸك كٶتەرٸلۋٸ (2 م - دەن جوعارى) ادامدار مەن جانۋارلاردىڭ ٶلٸمٸنە ەكەلەدٸ.
عيماراتتار مەن قۇرىلىستارعا سەڭنٸڭ, ەرتٷرلٸ مۇز سىنىقتارىنىڭ ٷلكەن جىلدامدىقپەن جٷزٸپ كەلە جاتۋى, سۋ سالماعىنىڭ گيدراۆليكالىق سوققىلارىنىڭ ەسەرٸ قيراتۋلاردىڭ نەگٸزگٸ سەبەبٸ بولىپ تابىلادى. سۋ تاسقىندارى كەنەتتەن پايدا بولىپ, بٸرنەشە ساعاتتان 2-3 اپتاعا دەيٸن سوزىلۋى مٷمكٸن. قار مەن جاڭبىر سۋلارىنىڭ جولدارىنا بٶگەت جاساۋعا اعاشتاردى وتىرعىزۋ كٶمەكتەسەدٸ. نەتيجەسٸندە كٶكتەمگٸ سۋ تاسقىنىنىڭ بولۋ مٷمكٸندٸگٸ تٶمەندەيدٸ.
سۋ تاسقىنىنىڭ اۋقىمى مەن سالدارى ولاردىڭ ۇزاقتىعىنا, جەر رەلەفٸنە, جىل ۋاقىتتارى مەن اۋا-رايىنا, توپىراقگىق قاباتتىڭ ەرەكشەلٸگٸنە, سۋدىڭ كٶتەرٸلۋ بيٸكتٸگٸ مەن قوزعالىس جىلدامدىعىنا, سۋ سەلٸنٸڭ قۇرامىنا, قونىستانعان مەكەن-جايدىڭ قۇرىلىس سالۋ دەڭگەيٸنە جەنە حالىقتىڭ وسى جەردە تۇرۋ تىعىزدىعىنا, گيدروتەحنيكالىق جەنە مەليوراتيۆتٸ قۇرىلىستاردىڭ جاعدايىنا, سۋ باسىپ قالعان ايماقتاعى بولجاۋدىڭ تۋرالىعىنا بايلانىستى بولادى.
سۋ تاسقىنىنا قالاي دايىندالۋ كەرەك?
- ەگەر سٸزدەر تۇراتىن اۋدان سۋ تاسقىنىنان جيٸ زارداپ شەگەتٸن بولسا, ٷلكەندەرمەن بٸرگە سۋ باساتىن جەرلەردٸ زەرتتەڭٸزدەر جەنە ونىڭ شەكارالارىن, سونىمەن قاتار بيٸكتەگٸ, سيرەك سۋ باساتىن جەرلەردٸ جەنە ول جەرگە اپاراتىن ەڭ قىسقا جولدى ەستە ساقتاڭىزدار.
- ۇيىمداستىرىلعان جەنە جەكە كٶشۋ (ەۆاكۋاتسييا) كەزٸندەگٸ, سونىمەن قاتار كەنەتتەن پايدا بولعان جەنە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان سۋ تاسقىنى كەزٸندەگٸ مٸنەز-قۇلىق ەرەجەلەرٸ تۋرالى وتباسىلارىڭىزبەن تالقىلاڭىزدار.
- قايىقتار مەن سالداردىڭ قاي جەردە تۇرعانىن ٷلكەندەردەن سۇراپ, ەستە ساقتاپ الىڭىزدار.
- كٶشۋ كەزٸندە ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرگە الاتىن قۇجاتتاردىڭ, زاتتاردىڭ, دەرٸ-دەرمەكتەردٸڭ تٸزٸمٸن الدىن الا جاساپ الىڭىزدار.
- جولقاپشىققا كەرەكتٸ جىلى كيٸمدەردٸ, ازىق-تٷلٸك قورىن, سۋدى, دەرٸ-دەرمەكتەردٸ الدىن الا سالىپ قويىڭىزدار.
سۋ تاسقىنى كەزٸندە نە ٸستەۋ كەرەك?
- كٸدٸرمەستەن قاۋٸپسٸز اۋدانعا نەمەسە ايماقتىڭ ەڭ بيٸك جەرٸنە بارىڭىزدار.
- ٶزدەرٸڭٸزبەن بٸرگە قۇجاتتار مەن كەرەكتٸ زاتتاردى الىپ, ولاردى سۋ ٶتكٸزبەيتٸن پاكەتكە سالىڭىزدار, سونىمەن قاتار بۇزىلىپ كەتپەيتٸن تاماق ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكٸ كٷندٸك قورىن دا الۋدى ۇمىتپاڭىزدار.
- ٷيدەن شىعاردا ەلەكتر قۋاتى مەن گازدى ٶشٸرٸپ كەتٸڭٸزدەر.
- ەگەر ۋاقىتتارىڭىز بولىپ جاتسا, ٷلكەندەرگە ٷيدٸڭ باعالى زاتتارىن جوعارعى قاباتتارعا نەمەسە تٷرعىن ٷي شاتىرىنىڭ استىنا اپارۋعا كٶمەكتەسٸڭٸزدەر.
- كٶمەك كەلگەنگە دەيٸن نەمەسە سۋدىڭ باسىلۋىنا دەيٸن جوعارعى قاباتتاردا جەنە عيماراتتاردىڭ شاتىرلارىندا نەمەسە باسقا دا بيٸك جەرلەردە بولىڭىزدار.
مۇنىمەن قاتار اپات دابىلىن بەرٸپ تۇرىڭىزدار:
- كٷندٸز - كٶزگە تٷسەتٸن شٷبەرەكتٸ اعاش ساپقا ٸلٸپ الىپ, قايتا-قايتا بۇلعاپ تۇرىڭىزدار;
- تٷندە - جارىق دابىلىن بەرٸپ تۇرىڭىزدار جەنە وقتىن-وقتىن ايقايلاپ داۋىسىڭىزدى شىعارىپ تۇرىڭىزدار;
- باسقا جاعدايلاردا - وت جاعىڭىزدار, جالاۋ كٶتەرٸڭٸزدەر, اۆتوكٶلٸكتٸڭ دىبىس دابىلىن قولدانىڭىزدار جەنە ت.ب.
- قۇتقارۋشىلار كەلگەن كەزدە ٷرەيسٸز جەنە ەبٸگەرلٸكسٸز, ساقتىق شارالارىن ساقتاي وتىرىپ, جٷزۋ قۇرالىنا بارىڭىزدار.
مۇنىمەن قاتار قۇتقارۋشىلاردىڭ تالاپتارىن مٷلتٸكسٸز ورىنداڭىزدار.
سۋ باسىپ قالعان اۋداننان مىنا سەبەپتەر بولعان جاعدايدا عانا ٶز بەتٸنشە شىعۋعا بولادى:
- مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتۋ قاجەتتٸلٸگٸ.
- جوعارعى قاباتتاردى (شاتىرلاردىڭ استىلارىن) سۋ باسىپ قالۋ قاۋپٸ كەزٸندەگٸ سۋ دەڭگەيٸ كٶتەرٸلۋٸنٸڭ جالعاسۋى.
- سونىمەن قاتار سٸزدەردٸڭ سەنٸمدٸ جٷزۋ قۇرالدارىڭىز بولۋى كەرەك جەنە سٸزدەر جٷزۋ باعىتتارىڭىزدى بٸلۋلەرٸڭٸز كەرەك. ماتادان جاسالعان قاپتى بوس پلاستيكالىق بٶتەلكەلەرمەن تولتىرىپ, قولدان جٷزۋ قۇرالىن جاساۋعا بولادى. ەگەر سٸزدەر سۋدا بولساڭىزدار, وندا سۋعا باتپايتىن كەز كەلگەن زاتتاردان ۇستانىڭىزدار.
- اپات دابىلىن بەرۋدٸ توقتاتپاڭىزدار (قول شام, ىسقىرعىش).
- ەگەر سٸزدەردٸ سۋدان الىپ شىقسا, مٸندەتتٸ تٷردە كيٸمدەرٸڭٸزدٸ سىعىپ, قايتادان كيٸپ الىڭىزدار. ٶزدەرٸڭٸزدٸ سۋىقتان ساقتاڭىزدار!
سۋ تاسقىنىنان كەيٸن نە ٸستەۋ كەرەك?
- عيماراتقا كٸرمەس بۇرىن, ونىڭ قۇلاۋ نەمەسە قانداي دا بولماسىن زاتتاردىڭ قۇلاۋ قاۋپٸ بار ما جوق پا, سونى تەكسەرٸڭٸزدەر.
- عيماراتتىڭ ٸشٸن جەلدەتٸڭٸزدەر (جينالعان گاز يٸستەرٸن جويۋ ٷشٸن).
- ەلەكتر جارىعىن قوسپاڭىزدار, اشىق وت كٶزدەرٸن قولدانباڭىزدار, ٷيدٸڭ ٸشٸن تولىق جەلدەتكەنگە دەيٸن جەنە گازبەن جابدىقتاۋ جٷيەسٸن تەكسەرگەنگە دەيٸن سٸرٸڭكە جاقپاڭىزدار.
- ٷلكەندەردەن ەلەكتر جابدىقتارىن, گاز, سۋ قۇبىرلارىن تەكسەرۋدٸ سۇراڭىزدار. مامانداردىڭ تەكسەرٸسٸنەن كەيٸن عانا ولاردى قولدانىڭىزدار.
- بٶلمەلەردٸ كەپتٸرۋ ٷشٸن بارلىق ەسٸكتەر مەن تەرەزەلەردٸ اشىپ تاستاڭىزدار, ەدەن مەن قابىرعالاردى باتپاقتان تازالاڭىزدار, سۋدى اعىزىپ جٸبەرٸڭٸزدەر.
- تۇرىپ قالعان شالشىقتارعا قۇرامىندا حلور بار سۇيىقتىقتاردى قۇيىڭىزدار.
