Stalin dáýiri – qandy dáýir. Ásirese, qazaq úshin. «Asyra silteý bolmasyn, asha tuiaq qalmasyn» dep urandatyp, tyshqaq laq qaldyrmai qazaqtyń malyn tartyp alyp, asharshylyqqa ushyratty. Ult qairatkerlerin qynadai qyryp, oqtan aman qalǵanyn aidaýǵa jiberip qýǵyndady. Tipti olardyń otbasy, bala-shaǵasyna deiin «halyq jaýy» atandyryp, saǵyn syndyryp, qoǵamnan alastady. Ekinshi dúniejúzilik soǵysta talai bozdaq jer qushty. Ulttyń julynyn zaqymdady. Ulttyq psihologiiaǵa orny tolmas zor apat ákeldi. Sol apattan qazaq áli aryla almai keledi. Stalinizm salǵan jara jazylǵan joq. Shoshynǵan ult sanasy kúni búginge deiin óz-ózine kele almai júr. Jaranyń jazylýyna múmkindik joq. Nege deseńiz, Qazaqstan shirek ǵasyrdan astam ýaqyttan beri Reseidiń aqparattyq keńistigine baǵynyshty kúide ómir súrip keledi.
Al Reseide Stalin rýhy qaita oianyp, ony tarihi tulǵa, kemeńger basshy esebinde unatatyn adamdardyń sany úsh esege ósip, Resei halqynyń 4 paiyzyna jetken. Mundai jaǵdaida Reseige aqparattyq tutqyn bolyp otyrǵan Qazaqstan stalinizm dáýirinen qalǵan ult jarasyn jaza ma? Árine, joq. Jazylǵany bylai tursyn, bilik aqparattyq keńistikti qorǵaýǵa qabiletsiz bolǵandyqtan, el azamattarynyń belgili bir bóliginde Stalindi áli de jaqtaityn toptyń baryn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Onyń bir dáleli – májilis depýtaty, Qazaqstan halyq kommýnisteri partiiasynyń múshesi Vladislav Kosarevtiń «Leninniń súiegin Qazaqstanǵa ákelip jerleiik» degen sózi. Zań shyǵarýshy joǵarǵy organ – májiliste otyryp osylai aitady. Osydan keiin qazaq deitin ulttyń ulttyq halin elestetip kórińiz endi. Qaita tirilip jatqan kósemder, qulamaǵan kommýnizm – búgingi Qazaqstannyń bir beinesi.
«Soros» qory «Stalinizmnen keiingi stalinizm» taqyrybynda birneshe qoǵamdyq lektsiia ótkizip, onda ǵalymdar, zańgerler, tarihshylar stalinizmge jan-jaqty toqtalyp, tutas dáýirdiń qylmysty hronikasyn, psihologiiasyn ashyp kórsetýge tyrysty. Sol arqyly Sovet ókimetiniń sheńgelinen shyqqanymen, sanasy otarsyzdanbai jatqan Qazaqstan syndy elderdiń qoǵamynda serpilis týdyryp, tarihi shyndyqqa týra qaraýdy, baǵasyn berýdi úiretý. Sońǵy lektsiialardyń birine tarihshy Berik Ábdiǵali qatysyp, ult sanasynyń syrqattaný, tarihi shyndyqtyń qoǵam sanasynan alastatylý joldary týraly keńinen áńgimeledi.
– Saiasattaný men tarihty birlikte negizge ala otyryp, ótken shaqtyń tarihi psihologiialyq astaryna úńilip, jady saiasaty týraly aitqym keledi. Iaǵni halyq bilmeýi tiis tarihi oqiǵalardy sanadan yǵystyrý psihologiialyq fenomeni jaily sóz etkeli otyrmyn. Qandai da bir dúnieni sanadan yǵystyrý úsh túrli jolmen: adamnyń óz erkimen, májbúrlikpen, kúshpen júrgiziledi. Máselen, sanadan shyndyqty yǵystyrǵanda adamdar aitylǵan nárselerdi ǵana biletin kúige túsedi. Al búgingi «Stalinizmnen keiingi stalinizm» – biz shyndyqty, shynaiy tarihymyzdy bilgimiz kelmeidi. Muny óz erkimizben sanamyzdan yǵystyryp tastadyq. Bizdiń tarihymyzdyń erlikke toly jáne qaiǵyly betteri sanamyzdan yǵystyrylǵan. Beinelep aitqanda, Shyńǵys Aitmatovtyń «Borandy beket» romanyndaǵy máńgúrt obrazyn aitýǵa bolady. Qazaq pýblitsistikasynda máńgúrt tilin, tarihyn bilmeitin adamǵa qatysty qoldanylady. Máńgúrt degenimiz – óziniń ulttyq tarihi tamyrynan ajyraǵan adam. Adamdy jadynan aiyrǵan jerde ol óziniń qojaiynyn ǵana biletin halge jetedi. Mundai jaǵdaidy qazaq halqy jáne Sovet ókimetiniń otarynda bolǵan halyqtar basynan ótkizdi.
Jad basqarylady eken. Biz muny keiin bildik. Bizdiń jadymyzdy Sovet ókimeti qoldan qurastyrǵan. Sóitip, Sovet ókimeti qulaǵannan soń, muraǵattar ashylǵanda shyndyqty, shynaiy tarihymyzdyń qaiǵyly ári qyzyqty kezeńderin birtindep bilip, rýhani turǵyda jańǵyra bastadyq. Umytylǵan tarihi tulǵalar qaita oralyp, olardyń atyna aýdan, aýyl, mektep, kóshe ataýy berildi. Memleket ulttyq birtektilik úshin jáne tarihtyń halyq sanasyn jańǵyrtýdaǵy rólin eskerip, birneshe qadamǵa bardy. 1997 jyl – saiasi qýǵyn-súrgin qurbandarynyń jyly bolyp jariialandy. Sol jyly stalinizmniń qasiretin barynsha ashyp, ashyq kórsetý úshin úkimet zertteý jumystaryna, film túsirýge, baspasózde stalinizmniń ultqa ákelgen apatyn jazýǵa qarjy bóldi. Keiin «Mádeni mura» baǵdarlamasy jasaldy. Iaǵni memleket halyq jadyn jańǵyrtýǵa, ótkenniń shynaiy bolmysyn, shyn beinesin tanýǵa talpyndy.
Bir tańǵalatynym, bizde ashyq tarihi taqyryptyń ózine eshkim qyzyqpaidy. Máselen, Alash, Alashorda, Alash áskeri taqyryptaryn zertteýge qyzyǵýshylyq joq. Óitkeni bul dúnieler bizdiń sanamyzdan yǵystyrylǵan. Mysaly, muraǵat qujattary zertteimin degen ǵalymdarǵa ashyq. Áli de ashýǵa ruqsat berilmegen NKVD, OGPÝ-ge qatysty qupiia qujattar bar. Basqa tarihi qujattardyń bári ashyq. Biraq bizdiń tarihshylarymyzdyń ózi joǵaryda aitqan jáne ózge de taqyryptardy zertteýge qulyqsyz. Osydan kelip tarihty zertteýde birizdilik joq. Tarihqa qatysty túrli kózqarastar, pikirler, taýsylmas daýlar týyndaidy. Mysaly, Sovet ókimetin bireýler qaiǵyly, qasiretti kezeń dese, endi bireýler ony maqtaidy, jaqsy boldy deidi. Sovet ókimetiniń qulaǵany jaqsy ma, jaman ba degen saýal tóńireginde qoǵam oiy áli kúnge eki túrli, eki bólek. Naqty jaýaby joq. Reseidi bireýler otarlaýshy el dese, kelesi bireýler olai emes degendi alǵa tartady. Buǵan da qoǵamnyń naqty kózqarasy, ustanymy joq. Kúni búginge deiin zertteýshilerdiń ǵana emes, qoǵamnyń ishinde de diskýssiia júrip jatyr. Bizde jendet te, japa shegýshi de qurmetti orynda.
Sovet ókimeti qazaq tarihyn 1917 jyldan bastady. Solai sendirdi. 1917 jyldan burynǵy kúresker tulǵalar týraly, handar jaily aitylmady. Aitýǵa tyiym saldy. Tyiym buzǵandardy sottady, aidady. Onyń mysaly – tarihshy Bekmahanov. Keiin Iliias Esenberlin, Muhtar Maǵaýin qatarly jazýshylardyń shyǵarmalarynda 1917 jylǵa deiingi qazaq tarihy kórinis tapty. Halyqtyń boiyndaǵy etnikalyq energiia jaryqqa shyǵýdyń jolyn izdedi. Al zertteýge jol jabyq boldy. Jazýshy qalamynan týǵan dúnie kórkem shyǵarma bolǵandyqtan, ol naqty tarihi fakt retinde qabyldanbaityny túsinikti. 2016 jyly Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn toiladyq, film túsirdik. Iaǵni sanamyzdan ádeii yǵystyrylǵan tarihqa endi oralyp jatyrmyz. Qazaqstan – Qazaq handyǵynyń jalǵasy, murageri ǵoi. Alaida bul jaǵy bizde tolyq zerttelip, aitylmai keledi. Sebebi ol sanamyzdan yǵystyrylǵan.
Qazaq handyǵy – Shyńǵys imperiiasynyń jalǵasy. Bul – fakt. Kerek deseńiz, daýlaspaityn aqiqat. Biraq biz bul taqyrypta áli daýlasyp kelemiz. Qazaq handyǵy – Shyńǵys imperiiasynyń bir synyǵy. Muny aitsań, keibireýler kúle qaraidy. Memleket bul tarihi taqyryptardy zertteýge shek qoiyp otyrǵan joq. Biraq bizge ol tarih qyzyqsyz. Óitkeni ol sanadan yǵystyrylǵan tarih.
«Biz nemen maqtanamyz?» degen suraqqa tarihshylar birden jaýap bere almaidy. Bizde óz tarihyńmen maqtaný joq. Ata-anań, ata-babańmen maqtaný siiaqty ár halyq óz tarihymen maqtanady. Biz óz tarihymyzdan nesine uialamyz? Tarihqa zerdeli ári keshendi kózqaras bolmaǵandyqtan, «biz kimbiz, qaidan keldik, kim boldyq?» degen saýaldar Qazaqstanda áli de basy ashyq kúiinde tur.
Bul áli kúnge ózekti saýal. «Biz Shyńǵys imperiiasynan shyqtyq pa? Resei imperiiasynan bólindik pe?» deitin saýaldardyń tóńiregindegi daý toqtaǵan emes. Oǵan árkim ózinshe jaýap beredi. Osy tusta Alashordany aita keteiin. Alashordanyń negizgi maqsaty Reseidiń quramyndaǵy avtonomiia jariialaý boldy. Alashorda qazaqtyń jáne Alash avtonomiiasynyń aýmaǵynda turatyn halyqtardyń múddesin qorǵaýdy kózdedi. Olar birtektiliktiń jańa ataýyn tarih sahnasyna alyp shyqty. Ol – Alash ataýy. Bul – qazaq, qyrǵyz, bashqurt, qaraqalpaq syndy halyqtardy biriktiretin ataý. Alash urany Qasym hannyń tusynda kóterilgen. Iaǵni baýyrlas halyqtardyń bárin qamtityn ataýdy Alash ziialylary alyp shyqty. Alash ziialylary Qazan tóńkerisine, bolshevikterge qarsy boldy. Revoliýtsiiadan keiingi jyldary olar astyrtyn iske kóship, qorǵanys maqsatynda óz armiiasyn jasaqtai bastady. Kolchaktyń Sibir ýaqytsha ókimetiniń kómegimen Semei, Shyǵys Qazaqstan, Jetisý jerinde 400 adamdyq alty Alash polki quryldy. Instrýktorlardyń bári orys ofitserleri boldy. Olar bolshevikterge qarsy soǵysty. Bul áskeri polktar týraly áli de jarytyp eshteńe bilmeimiz. Sovet ókimeti kezinde olardyń atyn ataýdyń ózine tyiym salyndy. Urpaq almasqan saiyn bul tarih umytyla bastady. Ofitserlerdiń kóbi repressiiaǵa ushyrady. Qazaqstan táýelsizdigin alyp, Alash taqyryby ashylsa da, Alash áskeri taqyrybynyń zerttelýi óte tómen. Tarihtyń osyndai kezeńderin sanamyzdan yǵystyryp tastaǵandyqtan, biz tipti ony zerttegimiz de kelmeidi. Tarihymyzdy keshendi zertteýge qyzyqpaimyz. Bul saiasi emes, psihologiialyq nárse. Sovet ókimeti sanamyzdan yǵystyrǵan tarihty qazirge deiin qalpyna keltire almai jatyrmyz.
Daiyndaǵan Ómirjan ÁBDIHALYQULY
"Jas Alash" gazeti
