ستالين دەۋٸرٸ – قاندى دەۋٸر. ەسٸرەسە, قازاق ٷشٸن. «اسىرا سٸلتەۋ بولماسىن, اشا تۇياق قالماسىن» دەپ ۇرانداتىپ, تىشقاق لاق قالدىرماي قازاقتىڭ مالىن تارتىپ الىپ, اشارشىلىققا ۇشىراتتى. ۇلت قايراتكەرلەرٸن قىناداي قىرىپ, وقتان امان قالعانىن ايداۋعا جٸبەرٸپ قۋعىندادى. تٸپتٸ ولاردىڭ وتباسى, بالا-شاعاسىنا دەيٸن «حالىق جاۋى» اتاندىرىپ, ساعىن سىندىرىپ, قوعامنان الاستادى. ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستا تالاي بوزداق جەر قۇشتى. ۇلتتىڭ جۇلىنىن زاقىمدادى. ۇلتتىق پسيحولوگيياعا ورنى تولماس زور اپات ەكەلدٸ. سول اپاتتان قازاق ەلٸ ارىلا الماي كەلەدٸ. ستالينيزم سالعان جارا جازىلعان جوق. شوشىنعان ۇلت ساناسى كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ٶز-ٶزٸنە كەلە الماي جٷر. جارانىڭ جازىلۋىنا مٷمكٸندٸك جوق. نەگە دەسەڭٸز, قازاقستان شيرەك عاسىردان استام ۋاقىتتان بەرٸ رەسەيدٸڭ اقپاراتتىق كەڭٸستٸگٸنە باعىنىشتى كٷيدە ٶمٸر سٷرٸپ كەلەدٸ.
ال رەسەيدە ستالين رۋحى قايتا ويانىپ, ونى تاريحي تۇلعا, كەمەڭگەر باسشى ەسەبٸندە ۇناتاتىن ادامداردىڭ سانى ٷش ەسەگە ٶسٸپ, رەسەي حالقىنىڭ 4 پايىزىنا جەتكەن. مۇنداي جاعدايدا رەسەيگە اقپاراتتىق تۇتقىن بولىپ وتىرعان قازاقستان ستالينيزم دەۋٸرٸنەن قالعان ۇلت جاراسىن جازا ما? ەرينە, جوق. جازىلعانى بىلاي تۇرسىن, بيلٸك اقپاراتتىق كەڭٸستٸكتٸ قورعاۋعا قابٸلەتسٸز بولعاندىقتان, ەل ازاماتتارىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸندە ستاليندٸ ەلٸ دە جاقتايتىن توپتىڭ بارىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ونىڭ بٸر دەلەلٸ – مەجٸلٸس دەپۋتاتى, قازاقستان حالىق كوممۋنيستەرٸ پارتيياسىنىڭ مٷشەسٸ ۆلاديسلاۆ كوسارەۆتٸڭ «لەنيننٸڭ سٷيەگٸن قازاقستانعا ەكەلٸپ جەرلەيٸك» دەگەن سٶزٸ. زاڭ شىعارۋشى جوعارعى ورگان – مەجٸلٸستە وتىرىپ وسىلاي ايتادى. وسىدان كەيٸن قازاق دەيتٸن ۇلتتىڭ ۇلتتىق حالٸن ەلەستەتٸپ كٶرٸڭٸز ەندٸ. قايتا تٸرٸلٸپ جاتقان كٶسەمدەر, قۇلاماعان كوممۋنيزم – بٷگٸنگٸ قازاقستاننىڭ بٸر بەينەسٸ.
«سوروس» قورى «ستالينيزمنەن كەيٸنگٸ ستالينيزم» تاقىرىبىندا بٸرنەشە قوعامدىق لەكتسييا ٶتكٸزٸپ, وندا عالىمدار, زاڭگەرلەر, تاريحشىلار ستالينيزمگە جان-جاقتى توقتالىپ, تۇتاس دەۋٸردٸڭ قىلمىستى حرونيكاسىن, پسيحولوگيياسىن اشىپ كٶرسەتۋگە تىرىستى. سول ارقىلى سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ شەڭگەلٸنەن شىققانىمەن, ساناسى وتارسىزدانباي جاتقان قازاقستان سىندى ەلدەردٸڭ قوعامىندا سەرپٸلٸس تۋدىرىپ, تاريحي شىندىققا تۋرا قاراۋدى, باعاسىن بەرۋدٸ ٷيرەتۋ. سوڭعى لەكتسييالاردىڭ بٸرٸنە تاريحشى بەرٸك ەبدٸعالي قاتىسىپ, ۇلت ساناسىنىڭ سىرقاتتانۋ, تاريحي شىندىقتىڭ قوعام ساناسىنان الاستاتىلۋ جولدارى تۋرالى كەڭٸنەن ەڭگٸمەلەدٸ.
– ساياساتتانۋ مەن تاريحتى بٸرلٸكتە نەگٸزگە الا وتىرىپ, ٶتكەن شاقتىڭ تاريحي پسيحولوگييالىق استارىنا ٷڭٸلٸپ, جادى ساياساتى تۋرالى ايتقىم كەلەدٸ. ياعني حالىق بٸلمەۋٸ تيٸس تاريحي وقيعالاردى سانادان ىعىستىرۋ پسيحولوگييالىق فەنومەنٸ جايلى سٶز ەتكەلٸ وتىرمىن. قانداي دا بٸر دٷنيەنٸ سانادان ىعىستىرۋ ٷش تٷرلٸ جولمەن: ادامنىڭ ٶز ەركٸمەن, مەجبٷرلٸكپەن, كٷشپەن جٷرگٸزٸلەدٸ. مەسەلەن, سانادان شىندىقتى ىعىستىرعاندا ادامدار ايتىلعان نەرسەلەردٸ عانا بٸلەتٸن كٷيگە تٷسەدٸ. ال بٷگٸنگٸ «ستالينيزمنەن كەيٸنگٸ ستالينيزم» – بٸز شىندىقتى, شىنايى تاريحىمىزدى بٸلگٸمٸز كەلمەيدٸ. مۇنى ٶز ەركٸمٸزبەن سانامىزدان ىعىستىرىپ تاستادىق. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ ەرلٸككە تولى جەنە قايعىلى بەتتەرٸ سانامىزدان ىعىستىرىلعان. بەينەلەپ ايتقاندا, شىڭعىس ايتماتوۆتىڭ «بوراندى بەكەت» رومانىنداعى مەڭگٷرت وبرازىن ايتۋعا بولادى. قازاق پۋبليتسيستيكاسىندا مەڭگٷرت تٸلٸن, تاريحىن بٸلمەيتٸن ادامعا قاتىستى قولدانىلادى. مەڭگٷرت دەگەنٸمٸز – ٶزٸنٸڭ ۇلتتىق تاريحي تامىرىنان اجىراعان ادام. ادامدى جادىنان ايىرعان جەردە ول ٶزٸنٸڭ قوجايىنىن عانا بٸلەتٸن حالگە جەتەدٸ. مۇنداي جاعدايدى قازاق حالقى جەنە سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ وتارىندا بولعان حالىقتار باسىنان ٶتكٸزدٸ.
جاد باسقارىلادى ەكەن. بٸز مۇنى كەيٸن بٸلدٸك. بٸزدٸڭ جادىمىزدى سوۆەت ٶكٸمەتٸ قولدان قۇراستىرعان. سٶيتٸپ, سوۆەت ٶكٸمەتٸ قۇلاعاننان سوڭ, مۇراعاتتار اشىلعاندا شىندىقتى, شىنايى تاريحىمىزدىڭ قايعىلى ەرٸ قىزىقتى كەزەڭدەرٸن بٸرتٸندەپ بٸلٸپ, رۋحاني تۇرعىدا جاڭعىرا باستادىق. ۇمىتىلعان تاريحي تۇلعالار قايتا ورالىپ, ولاردىڭ اتىنا اۋدان, اۋىل, مەكتەپ, كٶشە اتاۋى بەرٸلدٸ. مەملەكەت ۇلتتىق بٸرتەكتٸلٸك ٷشٸن جەنە تاريحتىڭ حالىق ساناسىن جاڭعىرتۋداعى رٶلٸن ەسكەرٸپ, بٸرنەشە قادامعا باردى. 1997 جىل – ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىنىڭ جىلى بولىپ جارييالاندى. سول جىلى ستالينيزمنٸڭ قاسٸرەتٸن بارىنشا اشىپ, اشىق كٶرسەتۋ ٷشٸن ٷكٸمەت زەرتتەۋ جۇمىستارىنا, فيلم تٷسٸرۋگە, باسپاسٶزدە ستالينيزمنٸڭ ۇلتقا ەكەلگەن اپاتىن جازۋعا قارجى بٶلدٸ. كەيٸن «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسى جاسالدى. ياعني مەملەكەت حالىق جادىن جاڭعىرتۋعا, ٶتكەننٸڭ شىنايى بولمىسىن, شىن بەينەسٸن تانۋعا تالپىندى.
بٸر تاڭعالاتىنىم, بٸزدە اشىق تاريحي تاقىرىپتىڭ ٶزٸنە ەشكٸم قىزىقپايدى. مەسەلەن, الاش, الاشوردا, الاش ەسكەرٸ تاقىرىپتارىن زەرتتەۋگە قىزىعۋشىلىق جوق. ٶيتكەنٸ بۇل دٷنيەلەر بٸزدٸڭ سانامىزدان ىعىستىرىلعان. مىسالى, مۇراعات قۇجاتتارى زەرتتەيمٸن دەگەن عالىمدارعا اشىق. ەلٸ دە اشۋعا رۇقسات بەرٸلمەگەن نكۆد, وگپۋ-گە قاتىستى قۇپييا قۇجاتتار بار. باسقا تاريحي قۇجاتتاردىڭ بەرٸ اشىق. بٸراق بٸزدٸڭ تاريحشىلارىمىزدىڭ ٶزٸ جوعارىدا ايتقان جەنە ٶزگە دە تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە قۇلىقسىز. وسىدان كەلٸپ تاريحتى زەرتتەۋدە بٸرٸزدٸلٸك جوق. تاريحقا قاتىستى تٷرلٸ كٶزقاراستار, پٸكٸرلەر, تاۋسىلماس داۋلار تۋىندايدى. مىسالى, سوۆەت ٶكٸمەتٸن بٸرەۋلەر قايعىلى, قاسٸرەتتٸ كەزەڭ دەسە, ەندٸ بٸرەۋلەر ونى ماقتايدى, جاقسى بولدى دەيدٸ. سوۆەت ٶكٸمەتٸنٸڭ قۇلاعانى جاقسى ما, جامان با دەگەن ساۋال تٶڭٸرەگٸندە قوعام ويى ەلٸ كٷنگە ەكٸ تٷرلٸ, ەكٸ بٶلەك. ناقتى جاۋابى جوق. رەسەيدٸ بٸرەۋلەر وتارلاۋشى ەل دەسە, كەلەسٸ بٸرەۋلەر ولاي ەمەس دەگەندٸ العا تارتادى. بۇعان دا قوعامنىڭ ناقتى كٶزقاراسى, ۇستانىمى جوق. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن زەرتتەۋشٸلەردٸڭ عانا ەمەس, قوعامنىڭ ٸشٸندە دە ديسكۋسسييا جٷرٸپ جاتىر. بٸزدە جەندەت تە, جاپا شەگۋشٸ دە قۇرمەتتٸ ورىندا.
سوۆەت ٶكٸمەتٸ قازاق تاريحىن 1917 جىلدان باستادى. سولاي سەندٸردٸ. 1917 جىلدان بۇرىنعى كٷرەسكەر تۇلعالار تۋرالى, حاندار جايلى ايتىلمادى. ايتۋعا تىيىم سالدى. تىيىم بۇزعانداردى سوتتادى, ايدادى. ونىڭ مىسالى – تاريحشى بەكماحانوۆ. كەيٸن ٸليياس ەسەنبەرلين, مۇحتار ماعاۋين قاتارلى جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىندا 1917 جىلعا دەيٸنگٸ قازاق تاريحى كٶرٸنٸس تاپتى. حالىقتىڭ بويىنداعى ەتنيكالىق ەنەرگييا جارىققا شىعۋدىڭ جولىن ٸزدەدٸ. ال زەرتتەۋگە جول جابىق بولدى. جازۋشى قالامىنان تۋعان دٷنيە كٶركەم شىعارما بولعاندىقتان, ول ناقتى تاريحي فاكت رەتٸندە قابىلدانبايتىنى تٷسٸنٸكتٸ. 2016 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ 550 جىلدىعىن تويلادىق, فيلم تٷسٸردٸك. ياعني سانامىزدان ەدەيٸ ىعىستىرىلعان تاريحقا ەندٸ ورالىپ جاتىرمىز. قازاقستان – قازاق حاندىعىنىڭ جالعاسى, مۇراگەرٸ عوي. الايدا بۇل جاعى بٸزدە تولىق زەرتتەلٸپ, ايتىلماي كەلەدٸ. سەبەبٸ ول سانامىزدان ىعىستىرىلعان.
قازاق حاندىعى – شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ جالعاسى. بۇل – فاكت. كەرەك دەسەڭٸز, داۋلاسپايتىن اقيقات. بٸراق بٸز بۇل تاقىرىپتا ەلٸ داۋلاسىپ كەلەمٸز. قازاق حاندىعى – شىڭعىس يمپەريياسىنىڭ بٸر سىنىعى. مۇنى ايتساڭ, كەيبٸرەۋلەر كٷلە قارايدى. مەملەكەت بۇل تاريحي تاقىرىپتاردى زەرتتەۋگە شەك قويىپ وتىرعان جوق. بٸراق بٸزگە ول تاريح قىزىقسىز. ٶيتكەنٸ ول سانادان ىعىستىرىلعان تاريح.
«بٸز نەمەن ماقتانامىز?» دەگەن سۇراققا تاريحشىلار بٸردەن جاۋاپ بەرە المايدى. بٸزدە ٶز تاريحىڭمەن ماقتانۋ جوق. اتا-اناڭ, اتا-باباڭمەن ماقتانۋ سيياقتى ەر حالىق ٶز تاريحىمەن ماقتانادى. بٸز ٶز تاريحىمىزدان نەسٸنە ۇيالامىز? تاريحقا زەردەلٸ ەرٸ كەشەندٸ كٶزقاراس بولماعاندىقتان, «بٸز كٸمبٸز, قايدان كەلدٸك, كٸم بولدىق?» دەگەن ساۋالدار قازاقستاندا ەلٸ دە باسى اشىق كٷيٸندە تۇر.
بۇل ەلٸ كٷنگە ٶزەكتٸ ساۋال. «بٸز شىڭعىس يمپەريياسىنان شىقتىق پا? رەسەي يمپەريياسىنان بٶلٸندٸك پە?» دەيتٸن ساۋالداردىڭ تٶڭٸرەگٸندەگٸ داۋ توقتاعان ەمەس. وعان ەركٸم ٶزٸنشە جاۋاپ بەرەدٸ. وسى تۇستا الاشوردانى ايتا كەتەيٸن. الاشوردانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى رەسەيدٸڭ قۇرامىنداعى اۆتونومييا جارييالاۋ بولدى. الاشوردا قازاقتىڭ جەنە الاش اۆتونوميياسىنىڭ اۋماعىندا تۇراتىن حالىقتاردىڭ مٷددەسٸن قورعاۋدى كٶزدەدٸ. ولار بٸرتەكتٸلٸكتٸڭ جاڭا اتاۋىن تاريح ساحناسىنا الىپ شىقتى. ول – الاش اتاۋى. بۇل – قازاق, قىرعىز, باشقۇرت, قاراقالپاق سىندى حالىقتاردى بٸرٸكتٸرەتٸن اتاۋ. الاش ۇرانى قاسىم حاننىڭ تۇسىندا كٶتەرٸلگەن. ياعني باۋىرلاس حالىقتاردىڭ بەرٸن قامتيتىن اتاۋدى الاش زييالىلارى الىپ شىقتى. الاش زييالىلارى قازان تٶڭكەرٸسٸنە, بولشەۆيكتەرگە قارسى بولدى. رەۆوليۋتسييادان كەيٸنگٸ جىلدارى ولار استىرتىن ٸسكە كٶشٸپ, قورعانىس ماقساتىندا ٶز ارميياسىن جاساقتاي باستادى. كولچاكتىڭ سٸبٸر ۋاقىتشا ٶكٸمەتٸنٸڭ كٶمەگٸمەن سەمەي, شىعىس قازاقستان, جەتٸسۋ جەرٸندە 400 ادامدىق التى الاش پولكٸ قۇرىلدى. ينسترۋكتورلاردىڭ بەرٸ ورىس وفيتسەرلەرٸ بولدى. ولار بولشەۆيكتەرگە قارسى سوعىستى. بۇل ەسكەري پولكتار تۋرالى ەلٸ دە جارىتىپ ەشتەڭە بٸلمەيمٸز. سوۆەت ٶكٸمەتٸ كەزٸندە ولاردىڭ اتىن اتاۋدىڭ ٶزٸنە تىيىم سالىندى. ۇرپاق الماسقان سايىن بۇل تاريح ۇمىتىلا باستادى. وفيتسەرلەردٸڭ كٶبٸ رەپرەسسيياعا ۇشىرادى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن الىپ, الاش تاقىرىبى اشىلسا دا, الاش ەسكەرٸ تاقىرىبىنىڭ زەرتتەلۋٸ ٶتە تٶمەن. تاريحتىڭ وسىنداي كەزەڭدەرٸن سانامىزدان ىعىستىرىپ تاستاعاندىقتان, بٸز تٸپتٸ ونى زەرتتەگٸمٸز دە كەلمەيدٸ. تاريحىمىزدى كەشەندٸ زەرتتەۋگە قىزىقپايمىز. بۇل ساياسي ەمەس, پسيحولوگييالىق نەرسە. سوۆەت ٶكٸمەتٸ سانامىزدان ىعىستىرعان تاريحتى قازٸرگە دەيٸن قالپىنا كەلتٸرە الماي جاتىرمىز.
دايىنداعان ٶمٸرجان ەبدٸحالىقۇلى
"جاس الاش" گازەتٸ
