Jańa mazmundy Qazaq emlesiniń negizgi erejelerin daiyndaý barysynda birtýar ǵalymdar A.Baitursynuly, Q.Jubanovtyń, latyn grafikasyna aýysý ideiasynyń kóshbasynda bolǵan akademik Á.Qaidar, qazirgi qazaq jazýynyń ǵylymi ortologiialyq negizin qalaǵan asa kórnekti ǵalym akademik R. Syzdyq, t.b. ǵalymdardyń ǵylymi tujyrym-pikirleri basshylyqqa alynyp otyrǵany quptarlyq jai.
Sonymen qatar qazaq jazýynyń tarihyndaǵy ǵylymi qisyndary men jazý praktikasy, latynnegizdi álipbidi qoldanǵan jáne qoldana bastaǵan túrkitektes halyqtardyń tájiribesi, qazaqstandyq qoǵamdaǵy qazirgi jazýǵa qatysty sheshimin kútken máseleler jan-jaqty zerdelengen. Erejeler jobasynda emle ulttyq tilimizdiń erekshelikteri men zańdylyqtaryna sáikes bolýyna, tilimizdiń dybystyq qorynyń múmkinshiligin tolyq qamtýǵa,tildiń ulttyq sipatynyń saqtalýyna jáne qazirgi tańdaǵy qoldanys erekshelikterin eskerýge erekshe nazar aýdarylǵan. Osy oraida, jazý emlesindegi qiyn máselelerdiń biri retinde sózderdi birge ne bólek jazý, onyń ǵylymi ustanymdaryn aiqyndaý dep bilemiz.
Qazaq til biliminde kúrdeli sóz syńarlarynyń ártúrli maǵynalyq jaǵyna qatysty máseleleri A.Baitursynuly, Q.Jubanov, A.Ysqaqov, K.Ahanov, M.Balaqaev, t.b. ǵalymdardyń eńbekterinde sóz etilgen bolsa, sózderdiń birge, bólek tulǵalaný jaiy, iaǵni kúrdeli sózderdiń turpat mejesi týraly R.Syzdyqova, B.Qaliev, N.Ýáliuly zertteýlerinde taldanǵan eken. Kúrdeli sózderdiń jazylý emlesi týraly alǵashqy aitylǵan pikirlerge nazar aýdarsaq, kezinde Q.Jubanov «kirikken sózder»degen atpen «qaraqus», «sarmai», «qolǵap» siiaqty birikken sózderdi mysal ete otyryp, onyń ózindik belgisi týraly jan-jaqty taldaý jasaǵanyn bilemiz. Ol qirikken sóz bolýdyń tórt shartyn, semantikalyq, morfologiialyq, sintetikalyq, fonetikalyq, anyqtaǵanyna kóz jetkizemiz. Sózderdi biriktirip, tutas tulǵalaný úshin, aldymen eki komponenttiń bailanysyna nazar aýdarý kerek. Keide ǵylymnyń ár salasyndaǵy sózderdiń maǵynasyn túsiný úshin de sol sala mamandaryna júginip, sodan keiie ǵana eki komponent bir-birimen qandai maǵynalyq qatynasta turǵanyn dál anyqtaýǵa múmkindik bolady. Orys tilinde syńarlar sabaqtasyp tursa sózder birigedi, salalasyp tursa komponentter qosaralyq arqyly bólinedi. Basqasha aitqanda, kompozittiń bir syńary jartylai maǵynaly sóz bolsa sózder birigedi. BS jasalýynyń sońǵy stadiiasy retinde orys ádebietterinde BS-diń bir ekpinge bailaýly bolýy kórsetiledi eken.
Jazý emlesindegi qiyn máselelerdiń biri sózderdi birge ne bólek jazýdyń basty ustanymdaryn aiqyndaý desek, Q.Kúderinovanyń «Birge jáne bólek jazylatyn sózderdiń orfografiiasy» degen monografiiasynda qazirgi tańdaǵy qurama sózderdiń jazylý emlesi jaiyndaǵy ártúrli máseleler jan-jaqty taldanǵan. Q.Kúderinova sózderdiń birge, bólek tańbalanýyn anyqtaý maqsatynda áýeli qurama sózderdi turpat mejesi turǵysynan bosaralyqsyz, bosarlyqpen jáne qosaralyqpen tulǵalanatyndar dep úsh topqa bólip, bosaralyqpen tulǵalanatyn kurama sózderdiń óz ishindegi erekshelikterin tanytý maqsatynda leksikalanǵan tirkes pen sintaksistik tirkestiń aiyrmashylyǵy, sintaksistik sóz tirkesi men kúrdeli sózdi bir-birinen ajyratatyn ólshemder, olardyń ataýlyq mánde qoldanylý belsendiligi týraly máselelerge taldaý jasap, kúrdeli sózge anyqtama berip, kúrdeli sóz ben birikken sózdiń aiyrym belgilerin kórsetedi. Bólek tańbalaýdy qajet etetin tildik birlikterdiń derbes sóz ekenin bildiretin sintaksistik kurylymnyń erekshelikterin bes satyǵa bólip kórsetedi: 1) sóilem músheleriniń bólek tulǵalanýy; 2) sintaksistik sóz tirkesi deńgeiindegilerdiń bólek; 3) túidekti tirkesterdiń bólek tulǵalanýy); 4) frazeologiialyq tirkesterdiń bólek tulǵalanýy; 5) leksikalyq sintagmalardyń, iaǵni KS-derdiń bólek tulǵalanýy; Kúrdeli sózder tabiǵaty, orfografiialyq sozdikterdegi jazylýy týraly ártúrli pikirler, olardyń birikken sózder satysynyń aldynda turǵandyǵy týraly máselelerge ǵylymi turǵyda anyqtama túsinik berilgen.
Qazaq tilindegi qurama sózderdiń birge, bólek tulǵalaný negizderin arnaiy zertteý nysanyna alǵan Q.Kúderinova tirkesti sózderdiń quramyndaǵy syńarlardyń turpat mejesi men mazmun mejesin tulǵalanýdyń negizi retinde qarastyrady. Qurama sóz syńarlary arasyndaǵy qatynasqa, keminde eki sózden turyp, bir ǵana zat ne qubylystyń ataý birligi bolyp jumsalý erekshelikterine qarai otyryp, birigýge suranyp turǵan sózderdi, avtordyń óz sózimen aitqanda, «bosaralyqsyz jazylatyndardy eki belgisine – formaldy jáne semantikalyq belgilerine – qarai» toptastyrady. Tirkesti sózderdiń quramyndaǵy syńarlardyń jazba túriniń mazmun mejesi retinde onyń fonema, morfema jáne morfemalardyń ýniverb, predikattyq katynas mazmunyn, al turpat mejesi árip, olardyń bosaralyqpen, qosaralyqpen, bosaralyqsyz tańbalanýyn tanytatynyn aita kelip, BS ben KS-di turpat mejesi turǵysynan bosaralyqpen tańbalanatyńdar, bosaralyqsyz tańbalanatyndar dep ekige bólip qarastyrady. Formaldy belgi retinde sózderdi biriktirýge jeteleý qyzmeti bar qosymshalardy «ulastyrýyshtar» dep, al maǵynasynyń dereksizdigi, derbes qoldanysynyń sirektigi, talǵap jalǵanýy, jurnaqqa tán sipattyń bolýyna qarai «affiksoid qurastyrýysh», ortaq standart maǵyna ústeýimen, sandyq jaǵynan ónimdiligimen tanylatyn «standart qurastyrýysh», bútinniń bólshegi retinde basqa kóp sózdermen ortaq bailanysyp, jalpy maǵynada jumsalatyn uǵymdy jinaqtaý qyzmetin atqaratyn «jinaqtaýshy qurastyrýysh» dep úsh túrli «qurastyrýyshtardy» taldap kórsetedi.
Ǵalym sózdiń turpat mejesi men mazmun mejesin nazarǵa ala otyryp, qurama sózdiń syńarlarynyń týra maǵynasy men aýyspaly maǵynadaǵy qoldanystary arqyly olardy birge ne bólek tańbalaýdyń tiimdi joldaryn ǵylymi turǵyda kórsetip berdi. Tirkesti sózderdiń ishki mazmun mejesi sózdiń birge nemese bólek jazylýyn aiqyndaidy, iaǵni sózdiń syrtqy tulǵasyn (turpat mejesin) anyqtaitynyn aitady. Shyndyǵynda da, sózdiń mazmun mejesine nazar aýdaryp, sózdiń jasalýyna túrtki bolatyn maǵyna men uǵymǵa birinshi kezekte kóńil bólinýin durys dep oilaimyz. Uǵymsyz, maǵynasyz eshqandai sóz jasalmaityny aian.
Máselen, «aq aiý» sóziniń orfografiialyq sózdikte bólek jazylyp turǵan sebebi – ondaǵy «aq» týra maǵynada tur. Al «aqbóken» sózindegi «aq» óziniń týra maǵynasynan alshaqtap, kómeskilenip ketken. Sondyqtan bul sózder birigip jazylady eken. Birge nemese bólek jazý úshin tirkesti sózderdiń jalpylai alǵandaǵy maǵynalyq erekshelikterine, syńarlar arasynda sintaksistik qatynastyń bar, joqtyǵyna jáne sózderdiń qoldanylý qyzmetterine qaraý kerek eken.
Demek, sózderdiń birge, ne bólek jazylýyn aiqyndaý úshin oilana áreket jasaý kerek bolady. Tirkes kelgen sózder quramyndaǵy syńarlar denotativti maǵynada (týra maǵyna-D) da, konnotativti maǵynada (aýyspaly maǵyna-K) da qoldanyla beredi. Q.Kúderinova: «Kári jilik, moiyn omyrtqa degender K2K1 nemese K1K2 qatynasqa jetpegen sózder. Sondyqtan olar bólek jazylady. Óitkeni bulardyń eki syńary da týra maǵynada tur» deidi. Al osy tirkesterdegi «kári» sózi «jilik» sóziniń yńǵaiymen jińishke aitylyp ketkenin, ol sózdiń «qolym taldy», «qarym taldy», «qarynan egilý» degen qoldanystardaǵy «qol» maǵynasyndaǵy, iaǵni týra maǵynada turǵan sóz ekenin búgingi jastarymyz baiqaýy kerek. Máseleniń osy túsiný jaǵyn qiynsynyp, sózderdi birge ne bólek jazýdyń ustanymdaryna ókpe aitý orynsyz bolar edi.
Sondyqtan latynnegizdi jańa emle jobasyn talqylaýda sózderdi birge ne bólek jazýdyń basty ustanymdaryn aiqyndaý jolyndaǵy Q.Kúderinovanyń zertteýleriniń mańyzy zor ekendigin atap kórsetpekpiz.
Sol siiaqty, «betoramal», «qoloramal» degen tirkesterde, bizdiń oiymyzsha, «bet», «qol» degen sózder óziniń týra maǵynasynan alshaqtap, «kishi», «úlken» degen maǵynada, iaǵni oramaldyń kólemin anyqtap, birigip jazylýǵa suranyp turǵanyn baiqaimyz. Mysaly, «Mynaýyń betoramal emes, qoloramal ǵoi, qaltama qalai salamyn, syimaidy ǵoi». Bul «betoramal», «qoloramal» degen sózder leksikalanǵan tirkes pe, sóz tirkesi me, kúrdeli sóz ben birikken sózdiń aiyrym belgisi, kommýnikativtik birlik pen nominativtik birliktiń qai jaǵyn tanytady degen máseleler mamandardy da oilantyp tastaidy.
Jazý emlesi ǵasyrlar boiy birte-birte qalyptasqan jazý dástúri, jazý tájiribesi, jazý daǵdysyn qamtityn óte kúrdeli qurylym bolyp esepteledi. Ár tildiń ózindik erekshelikteri men qoǵam damýyna sai tildiń ishki-syrtqa jaǵdailarǵa qarai damýy, jańa sózdermen tolyǵýy siiaqty máseleler jazý emlesinde der kezinde eskerilip otyrýy kerek. Tilimizdegi sózdik quramnyń molaiýy, sózdikterimizde qamtylatyn ataýlardyń kóbeiýi birikken sózderge de qatysty bolyp tabylady.
Qoryta aitqanda, sózderdiń birge, bólek jazylý jazylý máselesin sheshý, avtordyń ózi aitqandai, «BS, KS jáne sóz tirkesi tárizdi asa kúrdeli lingvistikalyq uǵymdarynyń arasyn aiqyndaityn teoriialyq máselege táýeldi». Qazaq jazýy únemi ózgerip, emlesi jańarý, tolyǵý ústinde. Soǵan qaramastan qazirgi qazaq orfografiiasynyń óz sheshimin kútken qiyndyqtary da bar. Sózdiń syrtqy jáne ishki turpatynyń yqshamdylyǵyna degen tildegi únemdilik zańynyń nátijesinde birikken sózderdiń kóbeie túsýi qalypty jaǵdai bolyp tabylady. Sondyqtan tildiń qoǵammen birge damýy barysynda, iaǵni leksikalyq qorynyń tolyǵa túsýinde birikken sózderdiń úlesi arta túsedi.
Sondyqtan, qazirgidei jańa emle erejelerin negizdep jatqan tusta, leksikalyq qorymyzdyń tolyǵa túsýi úshin óz úlesin qosyp, burynǵy qalyptasyp qalǵan taptaýryn kózqarastardy ysyryp tastap, birigýge suranyp turǵan kúrdeli sózderdiń jolyn ashyp, sózderdiń birge ne bólek jazylýynyń teoriialyq máselelerin negizdegen Q.Kúderinova zertteýleriniń mańyzy arta túsedi dep esepteimiz.
Sadýaqas Nurbol
