جاڭا مازمۇندى قازاق ەملەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸن دايىنداۋ بارىسىندا بٸرتۋار عالىمدار ا.بايتۇرسىنۇلى, ق.جۇبانوۆتىڭ, لاتىن گرافيكاسىنا اۋىسۋ يدەياسىنىڭ كٶشباسىندا بولعان اكادەميك ە.قايدار, قازٸرگٸ قازاق جازۋىنىڭ عىلىمي ورتولوگييالىق نەگٸزٸن قالاعان اسا كٶرنەكتٸ عالىم اكادەميك ر. سىزدىق, ت.ب. عالىمداردىڭ عىلىمي تۇجىرىم-پٸكٸرلەرٸ باسشىلىققا الىنىپ وتىرعانى قۇپتارلىق جاي.
سونىمەن قاتار قازاق جازۋىنىڭ تاريحىنداعى عىلىمي قيسىندارى مەن جازۋ پراكتيكاسى, لاتىننەگٸزدٸ ەلٸپبيدٸ قولدانعان جەنە قولدانا باستاعان تٷركٸتەكتەس حالىقتاردىڭ تەجٸريبەسٸ, قازاقستاندىق قوعامداعى قازٸرگٸ جازۋعا قاتىستى شەشٸمٸن كٷتكەن مەسەلەلەر جان-جاقتى زەردەلەنگەن. ەرەجەلەر جوباسىندا ەملە ۇلتتىق تٸلٸمٸزدٸڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس بولۋىنا, تٸلٸمٸزدٸڭ دىبىستىق قورىنىڭ مٷمكٸنشٸلٸگٸن تولىق قامتۋعا,تٸلدٸڭ ۇلتتىق سيپاتىنىڭ ساقتالۋىنا جەنە قازٸرگٸ تاڭداعى قولدانىس ەرەكشەلٸكتەرٸن ەسكەرۋگە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. وسى ورايدا, جازۋ ەملەسٸندەگٸ قيىن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ رەتٸندە سٶزدەردٸ بٸرگە نە بٶلەك جازۋ, ونىڭ عىلىمي ۇستانىمدارىن ايقىنداۋ دەپ بٸلەمٸز.
قازاق تٸل بٸلٸمٸندە كٷردەلٸ سٶز سىڭارلارىنىڭ ەرتٷرلٸ ماعىنالىق جاعىنا قاتىستى مەسەلەلەرٸ ا.بايتۇرسىنۇلى, ق.جۇبانوۆ, ا.ىسقاقوۆ, ك.احانوۆ, م.بالاقاەۆ, ت.ب. عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرٸندە سٶز ەتٸلگەن بولسا, سٶزدەردٸڭ بٸرگە, بٶلەك تۇلعالانۋ جايى, ياعني كٷردەلٸ سٶزدەردٸڭ تۇرپات مەجەسٸ تۋرالى ر.سىزدىقوۆا, ب.قاليەۆ, ن.ۋەليۇلى زەرتتەۋلەرٸندە تالدانعان ەكەن. كٷردەلi سٶزدەردiڭ جازىلۋ ەملەسi تۋرالى العاشقى ايتىلعان پٸكٸرلەرگە نازار اۋدارساق, كەزٸندە ق.جۇبانوۆ «كiرiككەن سٶزدەر»دەگەن اتپەن «قاراقۇس», «سارماي», «قولعاپ» سيياقتى بiرiككەن سٶزدەردٸ مىسال ەتە وتىرىپ, ونىڭ ٶزٸندٸك بەلگٸسٸ تۋرالى جان-جاقتى تالداۋ جاساعانىن بٸلەمٸز. ول قiرiككەن سٶز بولۋدىڭ تٶرت شارتىن, سەمانتيكالىق, مورفولوگييالىق, سينتەتيكالىق, فونەتيكالىق, انىقتاعانىنا كٶز جەتكٸزەمٸز. سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرٸپ, تۇتاس تۇلعالانۋ ٷشٸن, الدىمەن ەكٸ كومپونەنتتٸڭ بايلانىسىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. كەيدە عىلىمنىڭ ەر سالاسىنداعى سٶزدەردٸڭ ماعىناسىن تٷسٸنۋ ٷشٸن دە سول سالا ماماندارىنا جٷگٸنٸپ, سودان كەيٸە عانا ەكٸ كومپونەنت بٸر-بٸرٸمەن قانداي ماعىنالىق قاتىناستا تۇرعانىن دەل انىقتاۋعا مٷمكٸندٸك بولادى. ورىس تٸلٸندە سىڭارلار ساباقتاسىپ تۇرسا سٶزدەر بٸرٸگەدٸ, سالالاسىپ تۇرسا كومپونەنتتەر قوسارالىق ارقىلى بٶلٸنەدٸ. باسقاشا ايتقاندا, كومپوزيتتٸڭ بٸر سىڭارى جارتىلاي ماعىنالى سٶز بولسا سٶزدەر بٸرٸگەدٸ. بس جاسالۋىنىڭ سوڭعى ستاديياسى رەتٸندە ورىس ەدەبيەتتەرٸندە بس-دٸڭ بٸر ەكپٸنگە بايلاۋلى بولۋى كٶرسەتٸلەدٸ ەكەن.
جازۋ ەملەسٸندەگٸ قيىن مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ سٶزدەردٸ بٸرگە نە بٶلەك جازۋدىڭ باستى ۇستانىمدارىن ايقىنداۋ دەسەك, ق.كٷدەرينوۆانىڭ «بٸرگە جەنە بٶلەك جازىلاتىن سٶزدەردٸڭ ورفوگرافيياسى» دەگەن مونوگرافيياسىندا قازٸرگٸ تاڭداعى قۇراما سٶزدەردٸڭ جازىلۋ ەملەسٸ جايىنداعى ەرتٷرلٸ مەسەلەلەر جان-جاقتى تالدانعان. ق.كٷدەرينوۆا سٶزدەردٸڭ بٸرگە, بٶلەك تاڭبالانۋىن انىقتاۋ ماقساتىندا ەۋەلٸ قۇراما سٶزدەردٸ تۇرپات مەجەسٸ تۇرعىسىنان بوسارالىقسىز, بوسارلىقپەن جەنە قوسارالىقپەن تۇلعالاناتىندار دەپ ٷش توپقا بٶلٸپ, بوسارالىقپەن تۇلعالاناتىن كۇراما سٶزدەردٸڭ ٶز ٸشٸندەگٸ ەرەكشەلٸكتەرٸن تانىتۋ ماقساتىندا لەكسيكالانعان تٸركەس پەن سينتاكسيستٸك تٸركەستٸڭ ايىرماشىلىعى, سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەسٸ مەن كٷردەلٸ سٶزدٸ بٸر-بٸرٸنەن اجىراتاتىن ٶلشەمدەر, ولاردىڭ اتاۋلىق مەندە قولدانىلۋ بەلسەندٸلٸگٸ تۋرالى مەسەلەلەرگە تالداۋ جاساپ, كٷردەلٸ سٶزگە انىقتاما بەرٸپ, كٷردەلٸ سٶز بەن بٸرٸككەن سٶزدٸڭ ايىرىم بەلگٸلەرٸن كٶرسەتەدٸ. بٶلەك تاڭبالاۋدى قاجەت ەتەتٸن تٸلدٸك بٸرلٸكتەردٸڭ دەربەس سٶز ەكەنٸن بٸلدٸرەتٸن سينتاكسيستٸك كۇرىلىمنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸن بەس ساتىعا بٶلٸپ كٶرسەتەدٸ: 1) سٶيلەم مٷشەلەرٸنٸڭ بٶلەك تۇلعالانۋى; 2) سينتاكسيستٸك سٶز تٸركەسٸ دەڭگەيٸندەگٸلەردٸڭ بٶلەك; 3) تٷيدەكتٸ تٸركەستەردٸڭ بٶلەك تۇلعالانۋى); 4) فرازەولوگييالىق تٸركەستەردٸڭ بٶلەك تۇلعالانۋى; 5) لەكسيكالىق سينتاگمالاردىڭ, ياعني كس-دەردٸڭ بٶلەك تۇلعالانۋى; كٷردەلٸ سٶزدەر تابيعاتى, ورفوگرافييالىق سوزدٸكتەردەگٸ جازىلۋى تۋرالى ەرتٷرلٸ پٸكٸرلەر, ولاردىڭ بٸرٸككەن سٶزدەر ساتىسىنىڭ الدىندا تۇرعاندىعى تۋرالى مەسەلەلەرگە عىلىمي تۇرعىدا انىقتاما تٷسٸنٸك بەرٸلگەن.
قازاق تٸلٸندەگٸ قۇراما سٶزدەردٸڭ بٸرگە, بٶلەك تۇلعالانۋ نەگٸزدەرٸن ارنايى زەرتتەۋ نىسانىنا العان ق.كٷدەرينوۆا تٸركەستٸ سٶزدەردٸڭ قۇرامىنداعى سىڭارلاردىڭ تۇرپات مەجەسٸ مەن مازمۇن مەجەسٸن تۇلعالانۋدىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە قاراستىرادى. قۇراما سٶز سىڭارلارى اراسىنداعى قاتىناسقا, كەمٸندە ەكٸ سٶزدەن تۇرىپ, بٸر عانا زات نە قۇبىلىستىڭ اتاۋ بٸرلٸگٸ بولىپ جۇمسالۋ ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي وتىرىپ, بٸرٸگۋگە سۇرانىپ تۇرعان سٶزدەردٸ, اۆتوردىڭ ٶز سٶزٸمەن ايتقاندا, «بوسارالىقسىز جازىلاتىنداردى ەكٸ بەلگٸسٸنە – فورمالدى جەنە سەمانتيكالىق بەلگٸلەرٸنە – قاراي» توپتاستىرادى. تٸركەستٸ سٶزدەردٸڭ قۇرامىنداعى سىڭارلاردىڭ جازبا تٷرٸنٸڭ مازمۇن مەجەسٸ رەتٸندە ونىڭ فونەما, مورفەما جەنە مورفەمالاردىڭ ۋنيۆەرب, پرەديكاتتىق كاتىناس مازمۇنىن, ال تۇرپات مەجەسٸ ەرٸپ, ولاردىڭ بوسارالىقپەن, قوسارالىقپەن, بوسارالىقسىز تاڭبالانۋىن تانىتاتىنىن ايتا كەلٸپ, بس بەن كس-دٸ تۇرپات مەجەسٸ تۇرعىسىنان بوسارالىقپەن تاڭبالاناتىڭدار, بوسارالىقسىز تاڭبالاناتىندار دەپ ەكٸگە بٶلٸپ قاراستىرادى. فورمالدى بەلگٸ رەتٸندە سٶزدەردٸ بٸرٸكتٸرۋگە جەتەلەۋ قىزمەتٸ بار قوسىمشالاردى «ۇلاستىرۋىشتار» دەپ, ال ماعىناسىنىڭ دەرەكسٸزدٸگٸ, دەربەس قولدانىسىنىڭ سيرەكتٸگٸ, تالعاپ جالعانۋى, جۇرناققا تەن سيپاتتىڭ بولۋىنا قاراي «اففيكسويد قۇراستىرۋىش», ورتاق ستاندارت ماعىنا ٷستەۋٸمەن, ساندىق جاعىنان ٶنٸمدٸلٸگٸمەن تانىلاتىن «ستاندارت قۇراستىرۋىش», بٷتٸننٸڭ بٶلشەگٸ رەتٸندە باسقا كٶپ سٶزدەرمەن ورتاق بايلانىسىپ, جالپى ماعىنادا جۇمسالاتىن ۇعىمدى جيناقتاۋ قىزمەتٸن اتقاراتىن «جيناقتاۋشى قۇراستىرۋىش» دەپ ٷش تٷرلٸ «قۇراستىرۋىشتاردى» تالداپ كٶرسەتەدٸ.
عالىم سٶزدٸڭ تۇرپات مەجەسٸ مەن مازمۇن مەجەسٸن نازارعا الا وتىرىپ, قۇراما سٶزدٸڭ سىڭارلارىنىڭ تۋرا ماعىناسى مەن اۋىسپالى ماعىناداعى قولدانىستارى ارقىلى ولاردى بٸرگە نە بٶلەك تاڭبالاۋدىڭ تيٸمدٸ جولدارىن عىلىمي تۇرعىدا كٶرسەتٸپ بەردٸ. تٸركەستٸ سٶزدەردٸڭ ٸشكٸ مازمۇن مەجەسٸ سٶزدٸڭ بٸرگە نەمەسە بٶلەك جازىلۋىن ايقىندايدى, ياعني سٶزدٸڭ سىرتقى تۇلعاسىن (تۇرپات مەجەسٸن) انىقتايتىنىن ايتادى. شىندىعىندا دا, سٶزدٸڭ مازمۇن مەجەسٸنە نازار اۋدارىپ, سٶزدٸڭ جاسالۋىنا تٷرتكٸ بولاتىن ماعىنا مەن ۇعىمعا بٸرٸنشٸ كەزەكتە كٶڭٸل بٶلٸنۋٸن دۇرىس دەپ ويلايمىز. ۇعىمسىز, ماعىناسىز ەشقانداي سٶز جاسالمايتىنى ايان.
مەسەلەن, «اق ايۋ» سٶزٸنٸڭ ورفوگرافييالىق سٶزدٸكتە بٶلەك جازىلىپ تۇرعان سەبەبٸ – ونداعى «اق» تۋرا ماعىنادا تۇر. ال «اقبٶكەن» سٶزٸندەگٸ «اق» ٶزٸنٸڭ تۋرا ماعىناسىنان الشاقتاپ, كٶمەسكٸلەنٸپ كەتكەن. سوندىقتان بۇل سٶزدەر بٸرٸگٸپ جازىلادى ەكەن. بٸرگە نەمەسە بٶلەك جازۋ ٷشٸن تٸركەستٸ سٶزدەردٸڭ جالپىلاي العانداعى ماعىنالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە, سىڭارلار اراسىندا سينتاكسيستٸك قاتىناستىڭ بار, جوقتىعىنا جەنە سٶزدەردٸڭ قولدانىلۋ قىزمەتتەرٸنە قاراۋ كەرەك ەكەن.
دەمەك, سٶزدەردٸڭ بٸرگە, نە بٶلەك جازىلۋىن ايقىنداۋ ٷشٸن ويلانا ەرەكەت جاساۋ كەرەك بولادى. تٸركەس كەلگەن سٶزدەر قۇرامىنداعى سىڭارلار دەنوتاتيۆتٸ ماعىنادا (تۋرا ماعىنا-د) دا, كوننوتاتيۆتٸ ماعىنادا (اۋىسپالى ماعىنا-ك) دا قولدانىلا بەرەدٸ. ق.كٷدەرينوۆا: «كەرٸ جٸلٸك, مويىن ومىرتقا دەگەندەر ك2ك1 نەمەسە ك1ك2 قاتىناسقا جەتپەگەن سٶزدەر. سوندىقتان ولار بٶلەك جازىلادى. ٶيتكەنٸ بۇلاردىڭ ەكٸ سىڭارى دا تۋرا ماعىنادا تۇر» دەيدٸ. ال وسى تٸركەستەردەگٸ «كەرٸ» سٶزٸ «جٸلٸك» سٶزٸنٸڭ ىڭعايىمەن جٸڭٸشكە ايتىلىپ كەتكەنٸن, ول سٶزدٸڭ «قولىم تالدى», «قارىم تالدى», «قارىنان ەگٸلۋ» دەگەن قولدانىستارداعى «قول» ماعىناسىنداعى, ياعني تۋرا ماعىنادا تۇرعان سٶز ەكەنٸن بٷگٸنگٸ جاستارىمىز بايقاۋى كەرەك. مەسەلەنٸڭ وسى تٷسٸنۋ جاعىن قيىنسىنىپ, سٶزدەردٸ بٸرگە نە بٶلەك جازۋدىڭ ۇستانىمدارىنا ٶكپە ايتۋ ورىنسىز بولار ەدٸ.
سوندىقتان لاتىننەگٸزدٸ جاڭا ەملە جوباسىن تالقىلاۋدا سٶزدەردٸ بٸرگە نە بٶلەك جازۋدىڭ باستى ۇستانىمدارىن ايقىنداۋ جولىنداعى ق.كٷدەرينوۆانىڭ زەرتتەۋلەرٸنٸڭ ماڭىزى زور ەكەندٸگٸن اتاپ كٶرسەتپەكپٸز.
سول سيياقتى, «بەتورامال», «قولورامال» دەگەن تٸركەستەردە, بٸزدٸڭ ويىمىزشا, «بەت», «قول» دەگەن سٶزدەر ٶزٸنٸڭ تۋرا ماعىناسىنان الشاقتاپ, «كٸشٸ», «ٷلكەن» دەگەن ماعىنادا, ياعني ورامالدىڭ كٶلەمٸن انىقتاپ, بٸرٸگٸپ جازىلۋعا سۇرانىپ تۇرعانىن بايقايمىز. مىسالى, «مىناۋىڭ بەتورامال ەمەس, قولورامال عوي, قالتاما قالاي سالامىن, سىيمايدى عوي». بۇل «بەتورامال», «قولورامال» دەگەن سٶزدەر لەكسيكالانعان تٸركەس پە, سٶز تٸركەسٸ مە, كٷردەلٸ سٶز بەن بٸرٸككەن سٶزدٸڭ ايىرىم بەلگٸسٸ, كوممۋنيكاتيۆتٸك بٸرلٸك پەن نوميناتيۆتٸك بٸرلٸكتٸڭ قاي جاعىن تانىتادى دەگەن مەسەلەلەر مامانداردى دا ويلانتىپ تاستايدى.
جازۋ ەملەسi عاسىرلار بويى بٸرتە-بٸرتە قالىپتاسقان جازۋ دەستٷرi, جازۋ تەجiريبەسi, جازۋ داعدىسىن قامتيتىن ٶتە كٷردەلi قۇرىلىم بولىپ ەسەپتەلەدٸ. ەر تٸلدٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن قوعام دامۋىنا ساي تٸلدٸڭ ٸشكٸ-سىرتقا جاعدايلارعا قاراي دامۋى, جاڭا سٶزدەرمەن تولىعۋى سيياقتى مەسەلەلەر جازۋ ەملەسٸندە دەر كەزٸندە ەسكەرٸلٸپ وتىرۋى كەرەك. تٸلٸمٸزدەگٸ سٶزدٸك قۇرامنىڭ مولايۋى, سٶزدٸكتەرٸمٸزدە قامتىلاتىن اتاۋلاردىڭ كٶبەيۋٸ بٸرٸككەن سٶزدەرگە دە قاتىستى بولىپ تابىلادى.
قورىتا ايتقاندا, سٶزدەردٸڭ بٸرگە, بٶلەك جازىلۋ جازىلۋ مەسەلەسٸن شەشۋ, اۆتوردىڭ ٶزٸ ايتقانداي, «بس, كس جەنە سٶز تٸركەسٸ تەرٸزدٸ اسا كٷردەلٸ لينگۆيستيكالىق ۇعىمدارىنىڭ اراسىن ايقىندايتىن تەورييالىق مەسەلەگە تەۋەلدٸ». قازاق جازۋى ٷنەمٸ ٶزگەرiپ, ەملەسi جاڭارۋ, تولىعۋ ٷستiندە. سوعان قاراماستان قازiرگi قازاق ورفوگرافيياسىنىڭ ٶز شەشٸمٸن كٷتكەن قيىندىقتارى دا بار. سٶزدٸڭ سىرتقى جەنە ٸشكٸ تۇرپاتىنىڭ ىقشامدىلىعىنا دەگەن تٸلدەگٸ ٷنەمدٸلٸك زاڭىنىڭ نەتيجەسٸندە بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ كٶبەيە تٷسۋٸ قالىپتى جاعداي بولىپ تابىلادى. سوندىقتان تٸلدٸڭ قوعاممەن بٸرگە دامۋى بارىسىندا, ياعني لەكسيكالىق قورىنىڭ تولىعا تٷسۋٸندە بٸرٸككەن سٶزدەردٸڭ ٷلەسٸ ارتا تٷسەدٸ.
سوندىقتان, قازٸرگٸدەي جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸن نەگٸزدەپ جاتقان تۇستا, لەكسيكالىق قورىمىزدىڭ تولىعا تٷسۋٸ ٷشٸن ٶز ٷلەسٸن قوسىپ, بۇرىنعى قالىپتاسىپ قالعان تاپتاۋرىن كٶزقاراستاردى ىسىرىپ تاستاپ, بٸرٸگۋگە سۇرانىپ تۇرعان كٷردەلٸ سٶزدەردٸڭ جولىن اشىپ, سٶزدەردٸڭ بٸرگە نە بٶلەك جازىلۋىنىڭ تەورييالىق مەسەلەلەرٸن نەگٸزدەگەن ق.كٷدەرينوۆا زەرتتەۋلەرٸنٸڭ ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸز.
سادۋاقاس نۇربول
