Sozaq. Qazaq. Adamzat.

Satybaldy Narymbetov sonaý alpysynshy jyldary rýhaniiat álemine jazýshy bolyp engen edi. KazGÝ-diń filfagynda Kekilbaevtardan maqtaý sóz estip, stýdent kúninde-aq ózin qalyptasqan qalamger sanaǵan ol, Almatyǵa syimai, Máskeýge tartady. Onda, biraq, áigili Ádebiet institýtynyń qujat qabyldaý ýaqyty ótip ketken. Taýy shaǵylyp turǵanda qyzyl astanada Qudai aidap Kamal Smaiylov pen Sháken Aimanovqa tap bolady. Jáne Shákenniń nusqaýymen VGIK-ten bir-aq shyǵady. Búginde Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri, táýelsiz «Tarlan» syilyǵynyń iegeri, rejisser, jazýshy, kinodramatýrg S. Narymbetovtiń ózi jyly jymiyp qoiyp, maiyn tamyzyp áńgimeleitin osy oqiǵa, dúniede kezdeisoq eshteńe bolmaitynyn dáleldeidi.

Jazýshy

Onyń «Tentek», «Jýsan dámi», «Jorǵanyń bir kúni», «Janaiǵai» siiaqty shyǵarmalaryn á dep oqi bergende… Aldymen baiqaitynyńyz, oqiǵasy «tiri», kóz aldyńyzda kino kadrlardai jylji jóneledi. Sýretteýinde qurǵaq kitabilyq joq, shiyrlaǵan qozǵalys, shiyrshyq atqan monolog Narymbetov qalamynyń ereksheligi, tereń psihologizmi, keiipker júikesin jalańashtai bilýi. «Jorǵanyń bir kúni» qorqynyshty tús siiaqty, «Tentek» Qurmanǵazynyń sandyraqtaǵan sanasyn arshidy. «Jýsan dámi» joldan bala kótergen soǵys jesiriniń kúizelisi: aýylmen, tabiǵatpen, sharanamen, óz oiymen damylsyz arpalysy. Dialogtary asa shynaiy, ár keiipkerdiń sóileý máneri aishyqty, orysshany qazaqy qalypqa salýynyń ózi erekshe tartymdy. 

Narymbetov jazýyndaǵy taǵy bir qasiet, názik ironiia men adam súigishtik. Tek, ómirdi sheksiz súietin sýretker ǵana jan-jaǵyna osynshalyq zeiinmen zer salady, hám eń qarapaiym ómirlik sitýatsiiadan kúlkilini kóre biledi: onyń sipattaýynda qazaqtyń ómiri bitpeitin anekdot siiaqty. Jáne ol prozaǵa intellektýaldyq óremen, talappen kelgen. Neni jazýda emes, qalai jazýda: shyǵarmanyń mazmuny ǵana emes, qurylymynda da jańashyl bolǵysy keldi.

«Tentekte» «Shuǵanyń belgisiniń» effektisi bar. Áńgimeniń kim týraly ekenin sońǵy abzatsta bir-aq bilesiz. «Assalaýmaǵaleikým, Atlan­tidanyń!» kom­pozitsiiasy ózgeshe. Mýzy­kalyq termindermen atalatyn bólimderden, simfoniia túzilgendei áserde bolasyz. Bul – avtobiografiialyq hikaiat, jazýshynyń balalyq shaqqa oralýy. Qarap otyrsaq, rasynda da árqaisysymyz óz júregimizde bir-bir Atlantidany jerlegen ekenbiz. Árkimniń balalyq shaǵy qaitalanbaityn, kelmeske ketken jekemenshik Atlantidasy eken. Biraq, ol sizge tynyshtyq bermeidi, ylǵi da estelikterińizde, tús­teri­ńizde ózińizben birge júredi. Mine, balalyq degenińiz osyndai, kózge kórinip, qolǵa ustatpaityn, biraq, sanańyzda máńgi oinap turatyn qudiretti saz eken». Fantom derttiń» de qurylymy qyzyq. Kúndeliktegi úzik-­úzik jazbalardan (sana aǵysy tásilin eske salady) ózine kó­ńili toq, ózgelerge renishti keiipkerdiń psi­ho­logiialyq portreti túziledi. Ár tol­ǵanystyń «Ochen interesny! Tak!» dep aiaqtalýynyń ózi kúlkili. Jáne shynaiy.

Ýaqyty kelgende S.Narymbetov proza­syndaǵy osy qasiettiń bári aldymen stsenariige, keiin kinoǵa kóshti. Ol stsenariiin jazǵan «Shoq pen Sher» sheteldik festivalden júldeli oraldy. Biraq, Narymbetov filmniń ózi oilaǵandai shyqpaǵanyn kórdi. Aldynda jańa maqsat turdy. Re­jissýraǵa bet burdy. Jáne onyń basqa emes, áigili Georgii Daneliia sheberhanasyna túskeni de kezdeisoqtyq bolmaǵan syndy. Tabiǵaty jaqyn adamdar bir­-birin tapty. Sebebi, Daneliianyń negizgi ustyny, adamdy súiý. Óner jasaǵanda ózińdi qyzyqtamaý. Kórermen, keiipkerińdi ózindei sezinsin. Seniń aqyldylyǵyń men sheberligiń týraly oilaýǵa murshasy bolmasyn. Naǵyz sheberlik osy deitin. Bul ­ tabiǵi talantty ǵana emes, edáýir mashyqty, kásibi óreni talap etetin asý bolatyn.

Úirený sabaqtary

Qosh, Narymbetovtiń alǵashqy rejis­ser­lik jumystarynyń biri «Balalyq sha­ǵymnyń Don Kihoty» (1978). Alańǵasar súr­boidaq, apasynyń qaqsaýymen qalpaq taýyp kiedi jáne sol sátten kenet joly bolyp, boiyna batyldyq  bitip, súiiktisine  qosylyp, baqytty ómirge keneledi. Qai­sybir tustaryndaǵy jyly iýmordy eseptemegende, kartina ańǵaldaý ertegige kó­birek uqsaidy. Biraq, osy jumysynan bastap-­aq Narymbetovtiń turaqty keiipkeri tulǵalanady. Asqan kórikti emes, biraq, sulý qyzǵa ǵashyq bolatyn, asqan kúshti emes, keide, tipti, álsizdeý, áitse de, ishki jaryǵy bar qarapaiym adamdar. Chehovtyń áńgimesiniń jelisimen túsirilgen kelesi jumysy «Zloýmyshlennik»   (1981) taqyry­by jaǵynan bizdiń tabiǵatqa jaqyn edi. Orys mujyǵy men qyr qazaǵynyń beiqam saýatsyzdyǵyn shendestirý jaqsy ideia bolǵanymen, bul áli de úirenýshiniń jumysy bolatyn. Kelesi kartinasy, «Aýyldan kelgen kúieý bala» (1987) óz ýaqyty úshin batyl film boldy. Óitkeni, Keńester odaǵyndaǵy jemqorlyqty áshkereleitin. Jyrtqysh qalaǵa ańǵal aýyldan kóship kelgen kúieý, qaiyn jurtynyń qaraqshylyqtaryn kórip, oǵan qarsy shyǵady. Bul filmde tolyq aiaqtalǵandyq sezimi joq, biraq, Venera Nigmatýllina, Lidiia Kádenova, Tuńǵyshbai Jamanqulov, t.b. somdaǵan rolderden rejisserdiń qaladaǵy adam­dardyń ómir saltyn, minezderin dóp basqany ańǵarylady. Kúieý bala da, Narymbetovtiń kóp keiipkeri siiaqty, kúres úshin jaralmaǵan jan, ádilet sezimi, ishki náziktigi onyń osaldyǵyna ai­naldy, sondyqtan tuiaq serpigenimen, je­ńildi. Júieniń aldynda sharasyz bolyp shyqty.

«Sozaqtan  shyqqan  Gamlet» (1990)

Bul rejisser Narymbetovtiń eseigen, armanshyldyq, ańǵaldyqpen qoshtasqan, ómir shyndyǵyna úńilgen, demek ózin taba bastaǵan tusy. Bas keiipker Rappaqtyń atynyń ózi ańyzǵa bergisiz. Rabfak. Muńly komediia deisiz be, kúlkili drama deisiz be, onyń bastan keshkenderi ári kúlkili, ári aianyshty. Bári neden bastalady. Rappaq aýyldaǵy eń sulý qyzǵa ǵashyq bolady. Aiǵa balap, kúnge teńep óleń jazady, biraq onysy alaiaqqa aldanyp, kórshi aýylǵa qashyp ketedi. Sonyń kúiiginen Rappaq qalaǵa tartady. Gazet habarlamasy arqyly tapqan jańa mahabbatynyń qolyna kiredi. Aqyrynda onysy da baiansyz. Selt etkizbes sezimder, arzandaǵan azamattyq abyroi, qalǵyǵan namys, maqsatsyz, qur súlder adamdar… Rappaq ta bahadúr emes, qiial qýǵan, qiialy ómir shyndyǵyna soqtyǵyp qiraǵan, dúniedegi ornyn taba almai sabylǵan jan. Al, ol siiaqty adasqandar az ba edi? Qazir az ba? Keibir kinolar pálsapa aitqysy kelip turady. Biraq, oiyńdy túrtýge dármensiz. «Sozaqtan shyqqan Gamletten» jai ǵana ómir aǵysyn kóresiz. Biraq kenet oianasyz. Ne úshin keldim? Maǵyna bar ma tirlikte? Ornym qaisy?.. 

Narymbetovtiń kóp kinolarynda bul­jymas zańdylyqqa ainalǵan jumsaq baiandaýshy daýsy, avtordyń o basta jazýshy ekenin eske salyp turady.Árine, avtordyń «Rappaq aǵasyn»dúnieden túńilgen Gamletke teńeýinde ironiia bar. Biraq, bul ashy, aiyptaýshy iýmor emes, adamnyń ózine ózi kúletini siiaqty, ózimsingen, jyly iýmor. Mine, Narymbetovtiń basty qasieti. Keiipkerleriniń bárine kúledi, áitse de, baýyryna basyp, jaqsy kórip, kúledi. Nege «Sozaqtan shyqqan»? Óitkeni, osy jumysynan bastap Narymbetov óz aýyly, Sozaq adamdarynyń ujymdyq portretin aishyqtai bastaidy. Mysaly, Rappaq, ol kezde oiyn balasy, Germaniiadan ákelingen velosiped minip júr. Ony kóre sala aýyl ákimi «quda tússin». Rappaqtyń ákesi qasarysyp, bermeidi. Ákim, «nemistiń shpionysyń, aidatam» deidi. Bylai qarasań absýrd. Biraq, shyn ǵoi. Narymbetov osyndai, qazaqtyń minezindegi absýrdty dúnielerdi tysyn ainaldyryp kórsetýge sheber. Kino festivalderde triýmf jasamasa da, bul týyndy aldaǵy úlken jumystardyń kiltindei edi.

«Kózimniń qarasy» (1994)

«Kózimniń qarasy» rejisser Narym­betovtiń shyn sheberge ainalǵanyn, óz qoltańbasyn tapqanyn aishyqtaǵan ju­mys. Bir qaraǵanda nostalgiia siiaqty kórinýi múmkin. Qońyraýmen ja­rysyp, mektepten   atyp shyǵyp, kó­sheni shańdatyp júgirip bala keledi. «Sa­ǵat qansha?» dep suraidy jolai kezdesken eresekterden. «Ony qaitesiń?» degen»artyq» suraq qoiylsa, daýystap turyp sybap alyp, ári qarai júgire jóneledi. Sharbaqtan entigip kirip, anasynyń omyraýyn bas salady. «Bolshy, bol, tez! Úlgermei qalamyn qazir»… Miyǵyńnan kúldiretin kórinis. 

Aýzynan ana súti keppei júrip, bul bala ǵashyq bolǵysh. Akkordeon úirenip, «qalyńdyǵynyń» kimmen bileitinin ba­qylaidy. Alǵashqy mahabbat, alǵashqy qyzǵanysh, ómirdiń alǵashqy qatań sabaq­tary… Aýyldyń adamdary qalai jaqsy kóredi, qalai ashýlanady, qalai kúnáǵa batady, onyń bári balanyń kózimen kórse­tiledi. Bul film bir bala, bir otbasy týraly emes. Bútin aýyl: túrli adamdar, túrli taǵdyrlar, ala-qula, jaryq álem. Rejisserdiń ómirdi sonshalyqty bútindikte kóre alatyny tańqaldyrady. Onda bas keiipker, qosalqy keiipker degen bolmaidy. Bári teńdei zeiinmen zerdelenedi. Onyń keiipkerleri qýanady, muńaiady, qatelesedi. Bir-­birin ańdidy, aryzdanady, kózge shóp salady, tipti, óltiredi, órtep jatady. Biraq, rejisserde moral aitý, kinálaý, aiyptaý joq. Ol tergeýshi emes, sot emes. Ómirdi baqylaýshy, sol kúiinde qymbatyna balaýshy jáne sheksiz súiýshi ǵana. Onda jaqsy men jamanǵa, durys pen burysqa degen kemel keshirim bar. 

«Kózimniń qarasyn» kórip otyryp, kino degeniń ­ kisiniń sózge syimaityn jan bailyǵyn tirilter uly óner ekenin túsinesiń. Satybaldy Narymbetov óte baqytty adam. Óitkeni, óziniń Atlantidasyn máńgilikke taspalady. Jáne bul ­ balalyq shaq jaily shyǵarma bolyp kóringenimen, shyn máninde soǵystan keiingi repressiialar jaily ǵoi. Jazyqsyz jaý atanǵan ákeden tiridei aiyrylý ­ kishkentai akkordeonshynyń eń úlken qasireti edi. Saǵynyshtan qusa bolǵanda, kolonkadan aqqan tastai sýdyń astyna baryp, tisi saqyldap turyp jylaityn kórinisin alyńyzshy. Elge kóz jasyn kórsetpeitin kishkentai «jigit», júreginde tas bop qatqan qasirettiń salmaǵyn solai sezdiredi.Biz oiyn eken dep júrsek, bul ómir eken ǵoi. Filmniń birqatar abyroily júldelerdi alǵanyn aitý artyq shyǵar, óitkeni, bul marapatsyz­-aq qundy týyndy.

«Qyzjylaǵan» (2003)

Alaqanyn jaiǵan jetim qyz neni duǵa qylady? Qudaidan ne suraidy?.. Beikúná Láilanyń boiynda qorǵansyzdyq pen tylsym kúsh seńdei soǵysqan. Ol kólikti kózimen toqtata alady. Kirpik qaǵyp jel soqtyryp, bult úiiredi. Biraq, onyń álsizdigi Qumar edi… Ushaqta, muny qalaǵa tekserýge aparatyn jolda áskeriler kiikterdi atady. Dalanyń kiesi, arqanyń qorǵansyz janýary qazaqty eske salady. Memlekettiń mylqaý mashinasy kiikti qyrǵandai qazaqty, qazaqty qyrǵandai kiikti aiaýsyz janshyp jatyr. «Bireýdiń qorǵansyzdyǵy seniń ar-uiatyńa ainalady» deýshi edi T.Ásemqulov. Láilanyń qorǵansyzdyǵy Dýlyǵanyń ǵana uiatyna ainalady. Arbaǵa tańylǵan beibaq, shyryldap Láilanyń mańynan shyqpaidy.Sóitken Láilasynyń kemtarlyǵyn beti­ne basady.  Qorlanyp, jerdi sabalap ol qalady. Únsiz súietin keiipkerdi Dýlyǵa Aqmolda tereń somdaǵan. Bul epizodta Láila qyrsyq qyz ǵana. Bárimiz siiaqty, ózimizge unamai tursaq ta qatygezdikke baratyn aqymaq. Óitkeni, jany jaraly.

Aýylda qanshama adam bar. Árqai­sysynyń jazylmaǵan jarasy bar. Qatira jalǵyz, onyń tilin almaityn jetim Láila jalǵyz, nemeresin qushaqtaǵan Áigerim jalǵyz, elektr baǵanyn qushaqtaǵan Záýresh jalǵyz. Biraq bul aýylda da toi bolady. Bi bolady. Ósek aitylady. Evrei shal ha­lyqty klassikalyq mýzykaǵa baýlidy. Aiaqsyz týǵan ulyna monter áiel qalyńdyq izdeidi. Qaladan kelgen qyzdyń jatbaýyr balasy ózinen tura qashady. Monter áiel tiridei janyp ketedi. Bul aýyldyń qasireti de jetip artylady. Jerdiń baýyryn solqyldatqan synaq jalǵasa beredi. Degeleńdegi adamnyń bári murttai ushyp jatyr. Biraq, olar ólim­niń aram jelmen keletinin bilmeidi. Jáne sondai naýqas jerde de kishkentai Láila jańa ómirge esik ashady.Tirshilik jal­ǵasyp jatyr.

Filmniń notasyna dóp túsken A.Es­ma­ǵambetova, N.Arynbasarova, B.Tsýlad­ze, Ǵ.Ábdinábieva, báriniki akterlik tabystar. Degeleń bul jerde geografiialyq núkte emes. Ol ajdaha poligon men jaraly Láilany syidyrǵan, biraq, Satybaldy Narymbetovke burynnan tanys óz aýyly siiaqty. Bul Semei poligony týraly alǵashqy jáne ázirge birden­-bir kinotýyndy, atmosferasy sál aýyrlaý, degenmen, sezinisi jaǵynan «Kózimniń qarasynyń» jalǵasy ispetti. Ekeýi de túrli mádenietterdi toǵystyrǵan aýyl: Sozaqtaǵy tirshi grek shal, Piterden kóship keletin Iýra Mamin, japon tutqyndary, Degeleńdegi evrei shal, onyń kempiri… Eki aýylda da mýzyka oinaidy: Sozaqtaǵy akkordeon, Degeleńdegi radio. «Qyzjylaǵanda» esek mingen Láila «Kózimniń qarasynda» Tileshtiń túsine kiretin Anasyn eske túsiredi. Osy obraz eki filmniń kil­ti siiaqty. Eń mańyzdysy, munda sonaý «Sozaqtan shyqqan Gamlette» tabylǵan intonatsiia, jylap turyp kúldirip, kúlip turyp jylatatyn Ómir bar. Rejisser bizge eshqashan túńilme deidi. Ol úshin ólim ­ ómirdiń synyǵy. Ol bizge dúnieniń qýanyshy men qaiǵysyna birdei qushaq jaiar júrek danalyǵyn nasihattaidy.

Eki  filmde de,   adamdar    bárinen ma­ńyz­dy. Adamdar qyzyq. Gorkii bir kezde ádebietti adamtaný degen. Satybaldy Narymbetovtiń kinoda jasap júrgeni osy. Narymbetovtiń obektisi problema emes. Onyń obektisi adamdar. «Kózimniń qarasynda» eshkim de repressiia jaily aitpaidy (oiyn balasy Iýra men Tileshten basqa), «Qyz jylaǵanda» eshkim de poligon jaily lám demeidi. Adamdar kúndelikti kúibeńmen áýre. Poligonmen repressiia ózinen ózi, sol adamdardyń ómir syǵyndysynan tulǵalanyp shyǵady. Olardyń ómirin syrttan tóngen saiasat borshalap jatqanyn siz ǵana, kórermen, túsinesiz. Al, keiipkerler ony bilmei ótýi múmkin.

«Ompa» (1998)

S.Narymbetovtiń bir emes, birneshe filminde ushaq motivi bar. Aýylǵa ushaqtan ashyqhat laqtyryp ketetin romantik Rappaqty alyńyz. Ushaqta boiyna bala bitetin Láilany alyńyz. Biraq, «Ompa» túgeldei osy stihiiaǵa qurylǵan. Ómir boiy dos bolǵan ekeý Talalai (A.Pankratev Chernyi) men Dáýirdiń (D.Joljaqsynov) ylǵi ushyp júretini tegin emes. Bul ótpeli kezeń adamdarynyń qalpy ǵoi. Sovettik ideialarǵa senip, qalyqtap kelgen adamdar, Keńester odaǵy ydyraǵan kezde jer men kóktiń ortasynda, túsiniksiz jaǵdaida qaldy. Sol jyldarǵa tán dármensizdik, adasýshylyq kúiin Narymbetov dóp basqan. 

Sóitip, eki dos jeke ushaqpen biznes jasamaq. Ushaqpen qyz alyp qashady, aspanda kommersanttar saýdalasyp, jol kiresin kóteredi. Biraq, tabandary jerge tiisimen Qazaqstanda ósken Talalai da, Reseide ósken Dáýir de tapqan-taianǵandaryn betasharǵa tas­tap, taz qalpyna qaita túsedi… Aqsha tabý úshin ne istemeidi deisiz. Olardyń qanaty erkindik syilamaidy, qaita bulttarǵa bai­lap, aspannyń tutqyny qylady. Olar de­ge­nine jete almaidy, qoǵam aldynda aza­mattyq, ana aldynda perzenttik paryzyn oryndai almaidy, qalyqtap áýede qalyp qoiady.

Narymbetovte ylǵi sondai, bir qaraǵanda kúlkili sitýatsiia, kózińdi asha tússeń, sondai muńdy. Muńdy bolatyny, shynaiy. Bular da bir kezdegi Rappaq siiaqty: sheshen emes, kósem emes, iini bos, qarapaiym adamdar ǵana. Zamannyń asaý aǵysynda, júzip emes, aǵyp bara jatqandar. Sol kezdegi kóp qazaqtan baiqalǵan minez osy edi. Al, jaqsy kino ómirdiń ainasy emes pe. «Bizdiń baitaq elimiz úlken dárethanaǵa ainaldy» deidi «Ompanyń» keiipkeri. Shyndyqtar osylai, kútpegen jerde aitylady.Narymbetovte ylǵi da solai, adam taǵdyrlary mozaika syndy birigip kelip, qoǵam kartinasyna ainalady. «Kózimniń qarasynda» ákeni alyp ketetin memleket, «Qyz jylaǵanda» halyqty tekserýge aparyp, «búrsúlezsiń, maldan juqtyrdyń» dep aldap qaitaratyn memleket, «Ompada» bóten elge ainalǵan aiaýsyz memleket, «Aýyldan kelgen kúieý balada» jemqorlyqqa kóz jumatyn memleket… Bir sózben, azamatty sirke qurly kórmeitin saiasat ańdaýsyz artqy planda turǵandai kórinse de, film sońynda kenetten zoraiyp, aldyńyzǵa keledi.

«Mustafa Shoqai» (2008)

«Mustafa Shoqai» rejisser shyǵar­mashylyǵyndaǵy úshinshi kezeńniń bas­talǵanyn áigilegen týyndy. Narymbetov úshin tosyn, biraq, qazaq kinosy úshin qisyndy taqyryp. Mustafadai qaishylyqty tulǵany, halyq jadynan qaskóilikpen óshirilgen bozdaqty qaita tiriltý kúrdeli maqsat edi. Jáne bul, jońǵarlarmen soǵysyp bitpegen qazaq kinosyn beri jaqyndatqan sanaýly jobanyń biri. Alash arystaryn birer mezetke bolsa da tiriltken tuńǵysh kino. Árine, film ár túrli qabyldandy, synaldy, maqtaldy, dattaldy. Biraq, Narymbetov ózi zerttegen, óziniń kózi jetken Mustafany tulǵalady. Bul onyń ádepki keiipkerlerinen múlde bólek, kúresker tulǵa. Alaida, plakattyq uranshyldyq oǵan jat. Bul Mustafa lirik, ǵashyq bola biledi, súie biledi, anasyn saǵynady, aýylyn túsinde kóredi. Gitler men Stalin siiaqty ǵalamdyq mashtabtaǵy saia­satkerlermen betpe-bet kelgende de, iriligin joǵaltpaidy. Asqaqtap turady. Eń mańyzdy shyndyq, ol Túrkistan legionyn qurǵanda myńdaǵan qazaqtardyń janyn saqtap qalady.

Narymbetov keiipkeriniń sezimderi týraly sheshen sóileidi. Mysaly, jalǵyz kostiýmin satyp, taýyqtyń balapandaryn ákeletin tusyn alyńyz. Qainaǵan soǵystyń ortasynda, qajyp, mújilip júrip jylylyqty, jumsaqtyqty, balalyq shaǵyn, alysta qalǵan perishte álemdi saǵynǵany. Ómiriniń sońǵy sátinde onyń qolyndaǵy almasy domalanyp túse beredi. Bul onyń oryndalmaǵan armany. Poiyzdyń sońynan júgirgen tulymdy bala nemese inisine tapsyratyn taspih, ony týǵan jurtymen bailanys­tar tumarlar bolatyn. Mundai detaldarda ol sheber. Tek kópshilik sahnalary, atys-shabystar áli de Narymbetovke baǵynbai jatqandai kórinedi. Jáne osyndai tarihi polotnoda da rejisserdiń qoltańbasyna tán intellektýaldyq ázilderi oiyp ornyn taýyp jatady. Óte uzaqqa sozylǵan túsirý protsesine, qarjylandyrýdyń aqsap jatqanyna qaramastan, uialmai kóretin týyndy shyqty dep aita alamyz.  

S.Narymbetovtiń kóp qatarlas­ta­rynan ereksheligi, aqsaqalmyn dep saý­saǵyn jyly sýǵa salyp otyrmaidy. Ylǵi da jańalyqqa qumar maestro ázirge damyl­daýǵa erte ekenin, toqyraýdyń aýyly alys ekenin kelesi týyndysymen dálel­dedi.

«Amanat» (2015)

«Amanat» tarihi taqyrypty igerýdiń kelesi satysy. Ideialyq qundylyǵy men kórkemdik qundylyǵy astasqan, has sheber­diń qolynan shyqqan zergerlik jumys ispetti: intellektýaldy, shynshyl, ádil, ironiialy, kásibi jáne kórkem týyndy. Munda rejisserlik sheshimder, operatorlyq óner, sýretshiniń jumysy, montajy men mýzykasy, akterlerdiń oiyny, qysqasy (grimnen basqasynyń) bári (berilgen múmkindikter sheńberinde) eń joǵary deńgeide. Taǵy da Narymbetovtiń ózine ǵana tán názik iýmory qylań beredi.

Keńes kezinde qýdalanǵan Ermuhan Bek­ma­hanovtyń taǵdyrymen birge onyń obektisi Kenesary han, zertteýshisi Dýman Ramazan, qysqasy, birneshe kezeń kórsetiledi. Ár kezeńniń óz boiaýy, tempi bar. Jáne avtordyń qazaq halqynyń tarihyna bútindikte qarai bilýi jáne sol kózqarasty kórermenge sińiretini qýantady. Ásirese elý, alpysynshy jyldardaǵy rýhani aǵystar tiianaqty ashylǵan.

Kartinanyń kórkemdik sheshimderi erekshe qýanysh syilaidy. Metafora men epitetke bai. Álsin-álsin kórsetiletin qosqyran – uiasyna qona almai júrgen erkindik, tuǵy­ryn taba almaǵan ádilet-shyndyq. Birin-biri arqalaǵan eki jetim – qaida barsada qýǵyn-súrginnen qutyla almaǵan, biraq, áýpirimdep birin-biri súirelep, dáýirden dáýir­ge jetken bizdiń halqymyz. Kenesary hannyń áskeri sońǵy shaiqasqa attanyp bara jatyp tumannyń ishine sińedi. Bul saǵymǵa ainalǵan tarih. Áne, sol tumannan sytylyp shyqqan qulyn, moinyndaǵy qońy­raýdy syldyrlatyp shaýyp barady. Bul – ǵasyrlar qoinaýynan úzdigip ázer jetken, bizdiń tarihymyzdyń úni, Bekmahanovtyń daýsy. Osylai tarata berýge bolady, eń bas­tysy, bul pisip jetilgen sýretkerge tán kemel kózqaras, sheber týyndy, aldyńǵy jáne keiingi býynnyń aldyndaǵy oryndalǵan amanat.

Satybaldy Narymbetovtiń kelesi týyndysy qandai taqyrypta bolatynyn bil­meimiz. Biraq, ol ylǵida jiyrmasynshy ǵasyr: elý, alpys, jetpis, seksen, toq­sanynshy jyldardyń jiyntyq obrazdaryn kezeń-­kezeńimen taspalasam deitin. Bul jospardyń birazy oryndaldy, oryndalmai qalǵanyda bar. Kino degen aldymen qarjylyq qoldaýǵa tireletin óner, al, bizde Satybaldy ekensiń dep suraǵanyn taýyp beretin nán prodiýsserler joq. Qalai bolǵandada, sýretkerdiń baǵasy onyń eline­sińirgen eńbegimen ólshenedi. Demek, týǵan halqynyń bolmysyn, ómirin sintezdeý, saralaý, ómir shyndyǵyn kórkemdik shyndyqqa ulastyrý. Bul jaǵynan alǵanda Satybaldy Narymbetov ózge rejisserlerden oq boiy ozdy. Bári tynymsyz eńbektiń arqasy. Bul ómir bárimizge ortaq ómir, bul qoǵam bárimizge ortaq qoǵam. Biraq, sonyń jalynan ustap, ózegin arshý tańdaýlylarǵa buiy­ratyn baq. Satybaldy Narymbetovke sol baq buiyrdy, ol qazaq tarihyndaǵy birneshe kezeńdi tiriltip, halyq jadyna qattady.

«Bazardan qaitqan» ár býynmen birge tarihqa degen, bolmysymyzǵa degen bel­gili bir kózqarasta kelmeske ketedi. Biz­diń tarihymyzdyń kóp burmalanýy da ár býynnyń óz tarihyn tiisinshe qattai al­maýy­nan. Endeshe, Satybaldy Narymbetov óz tanymyn taspaǵa túsirgen, halyq pen ýaqyt aldyndaǵy bútin bir býynnyń amanatyn abyroimen oryndap kele jatqan sýretker.

Ásiia Baǵdáýletqyzy, jýrnalist

"Aqiqat" jýrnaly