ساتىبالدى نارىمبەتوۆ سوناۋ الپىسىنشى جىلدارى رۋحانييات ەلەمٸنە جازۋشى بولىپ ەنگەن ەدٸ. كازگۋ-دٸڭ فيلفاگىندا كەكٸلباەۆتاردان ماقتاۋ سٶز ەستٸپ, ستۋدەنت كٷنٸندە-اق ٶزٸن قالىپتاسقان قالامگەر ساناعان ول, الماتىعا سىيماي, مەسكەۋگە تارتادى. وندا, بٸراق, ەيگٸلٸ ەدەبيەت ينستيتۋتىنىڭ قۇجات قابىلداۋ ۋاقىتى ٶتٸپ كەتكەن. تاۋى شاعىلىپ تۇرعاندا قىزىل استانادا قۇداي ايداپ كامال سمايىلوۆ پەن شەكەن ايمانوۆقا تاپ بولادى. جەنە شەكەننٸڭ نۇسقاۋىمەن ۆگيك-تەن بٸر-اق شىعادى. بٷگٸندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, تەۋەلسٸز «تارلان» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ, رەجيسسەر, جازۋشى, كينودراماتۋرگ س. نارىمبەتوۆتٸڭ ٶزٸ جىلى جىميىپ قويىپ, مايىن تامىزىپ ەڭگٸمەلەيتٸن وسى وقيعا, دٷنيەدە كەزدەيسوق ەشتەڭە بولمايتىنىن دەلەلدەيدٸ.
جازۋشى
ونىڭ «تەنتەك», «جۋسان دەمٸ», «جورعانىڭ بٸر كٷنٸ», «جانايعاي» سيياقتى شىعارمالارىن ە دەپ وقي بەرگەندە… الدىمەن بايقايتىنىڭىز, وقيعاسى «تٸرٸ», كٶز الدىڭىزدا كينو كادرلارداي جىلجي جٶنەلەدٸ. سۋرەتتەۋٸندە قۇرعاق كٸتابيلىق جوق, شيىرلاعان قوزعالىس, شيىرشىق اتقان مونولوگ نارىمبەتوۆ قالامىنىڭ ەرەكشەلٸگٸ, تەرەڭ پسيحولوگيزمٸ, كەيٸپكەر جٷيكەسٸن جالاڭاشتاي بٸلۋٸ. «جورعانىڭ بٸر كٷنٸ» قورقىنىشتى تٷس سيياقتى, «تەنتەك» قۇرمانعازىنىڭ ساندىراقتاعان ساناسىن ارشيدى. «جۋسان دەمٸ» جولدان بالا كٶتەرگەن سوعىس جەسٸرٸنٸڭ كٷيزەلٸسٸ: اۋىلمەن, تابيعاتپەن, شارانامەن, ٶز ويىمەن دامىلسىز ارپالىسى. ديالوگتارى اسا شىنايى, ەر كەيٸپكەردٸڭ سٶيلەۋ مەنەرٸ ايشىقتى, ورىسشانى قازاقى قالىپقا سالۋىنىڭ ٶزٸ ەرەكشە تارتىمدى.
نارىمبەتوۆ جازۋىنداعى تاعى بٸر قاسيەت, نەزٸك يرونييا مەن ادام سٷيگٸشتٸك. تەك, ٶمٸردٸ شەكسٸز سٷيەتٸن سۋرەتكەر عانا جان-جاعىنا وسىنشالىق زەيٸنمەن زەر سالادى, ھەم ەڭ قاراپايىم ٶمٸرلٸك سيتۋاتسييادان كٷلكٸلٸنٸ كٶرە بٸلەدٸ: ونىڭ سيپاتتاۋىندا قازاقتىڭ ٶمٸرٸ بٸتپەيتٸن انەكدوت سيياقتى. جەنە ول پروزاعا ينتەللەكتۋالدىق ٶرەمەن, تالاپپەن كەلگەن. نەنٸ جازۋدا ەمەس, قالاي جازۋدا: شىعارمانىڭ مازمۇنى عانا ەمەس, قۇرىلىمىندا دا جاڭاشىل بولعىسى كەلدٸ.
«تەنتەكتە» «شۇعانىڭ بەلگٸسٸنٸڭ» ەففەكتٸسٸ بار. ەڭگٸمەنٸڭ كٸم تۋرالى ەكەنٸن سوڭعى ابزاتستا بٸر-اق بٸلەسٸز. «اسسالاۋماعالەيكۋم, اتلانتيدانىڭ!» كومپوزيتسيياسى ٶزگەشە. مۋزىكالىق تەرميندەرمەن اتالاتىن بٶلٸمدەردەن, سيمفونييا تٷزٸلگەندەي ەسەردە بولاسىز. بۇل – اۆتوبيوگرافييالىق حيكايات, جازۋشىنىڭ بالالىق شاققا ورالۋى. قاراپ وتىرساق, راسىندا دا ەرقايسىسىمىز ٶز جٷرەگٸمٸزدە بٸر-بٸر اتلانتيدانى جەرلەگەن ەكەنبٸز. ەركٸمنٸڭ بالالىق شاعى قايتالانبايتىن, كەلمەسكە كەتكەن جەكەمەنشٸك اتلانتيداسى ەكەن. بٸراق, ول سٸزگە تىنىشتىق بەرمەيدٸ, ىلعي دا ەستەلٸكتەرٸڭٸزدە, تٷستەرٸڭٸزدە ٶزٸڭٸزبەن بٸرگە جٷرەدٸ. مٸنە, بالالىق دەگەنٸڭٸز وسىنداي, كٶزگە كٶرٸنٸپ, قولعا ۇستاتپايتىن, بٸراق, ساناڭىزدا مەڭگٸ ويناپ تۇراتىن قۇدٸرەتتٸ ساز ەكەن». فانتوم دەرتتٸڭ» دە قۇرىلىمى قىزىق. كٷندەلٸكتەگٸ ٷزٸك-ٷزٸك جازبالاردان (سانا اعىسى تەسٸلٸن ەسكە سالادى) ٶزٸنە كٶڭٸلٸ توق, ٶزگەلەرگە رەنٸشتٸ كەيٸپكەردٸڭ پسيحولوگييالىق پورترەتٸ تٷزٸلەدٸ. ەر تولعانىستىڭ «وچەن ينتەرەسنى! تاك!» دەپ اياقتالۋىنىڭ ٶزٸ كٷلكٸلٸ. جەنە شىنايى.
ۋاقىتى كەلگەندە س.نارىمبەتوۆ پروزاسىنداعى وسى قاسيەتتٸڭ بەرٸ الدىمەن ستسەنارييگە, كەيٸن كينوعا كٶشتٸ. ول ستسەنارييٸن جازعان «شوق پەن شەر» شەتەلدٸك فەستيۆالدەن جٷلدەلٸ ورالدى. بٸراق, نارىمبەتوۆ فيلمنٸڭ ٶزٸ ويلاعانداي شىقپاعانىن كٶردٸ. الدىندا جاڭا ماقسات تۇردى. رەجيسسۋراعا بەت بۇردى. جەنە ونىڭ باسقا ەمەس, ەيگٸلٸ گەورگيي دانەلييا شەبەرحاناسىنا تٷسكەنٸ دە كەزدەيسوقتىق بولماعان سىندى. تابيعاتى جاقىن ادامدار بٸر-بٸرٸن تاپتى. سەبەبٸ, دانەلييانىڭ نەگٸزگٸ ۇستىنى, ادامدى سٷيۋ. ٶنەر جاساعاندا ٶزٸڭدٸ قىزىقتاماۋ. كٶرەرمەن, كەيٸپكەرٸڭدٸ ٶزٸندەي سەزٸنسٸن. سەنٸڭ اقىلدىلىعىڭ مەن شەبەرلٸگٸڭ تۋرالى ويلاۋعا مۇرشاسى بولماسىن. ناعىز شەبەرلٸك وسى دەيتٸن. بۇل تابيعي تالانتتى عانا ەمەس, ەدەۋٸر ماشىقتى, كەسٸبي ٶرەنٸ تالاپ ەتەتٸن اسۋ بولاتىن.
ٷيرەنۋ ساباقتارى
قوش, نارىمبەتوۆتٸڭ العاشقى رەجيسسەرلٸك جۇمىستارىنىڭ بٸرٸ «بالالىق شاعىمنىڭ دون كيحوتى» (1978). الاڭعاسار سٷربويداق, اپاسىنىڭ قاقساۋىمەن قالپاق تاۋىپ كيەدٸ جەنە سول سەتتەن كەنەت جولى بولىپ, بويىنا باتىلدىق بٸتٸپ, سٷيٸكتٸسٸنە قوسىلىپ, باقىتتى ٶمٸرگە كەنەلەدٸ. قايسىبٸر تۇستارىنداعى جىلى يۋموردى ەسەپتەمەگەندە, كارتينا اڭعالداۋ ەرتەگٸگە كٶبٸرەك ۇقسايدى. بٸراق, وسى جۇمىسىنان باستاپ-اق نارىمبەتوۆتٸڭ تۇراقتى كەيٸپكەرٸ تۇلعالانادى. اسقان كٶرٸكتٸ ەمەس, بٸراق, سۇلۋ قىزعا عاشىق بولاتىن, اسقان كٷشتٸ ەمەس, كەيدە, تٸپتٸ, ەلسٸزدەۋ, ەيتسە دە, ٸشكٸ جارىعى بار قاراپايىم ادامدار. چەحوۆتىڭ ەڭگٸمەسٸنٸڭ جەلٸسٸمەن تٷسٸرٸلگەن كەلەسٸ جۇمىسى «زلوۋمىشلەننيك» (1981) تاقىرىبى جاعىنان بٸزدٸڭ تابيعاتقا جاقىن ەدٸ. ورىس مۇجىعى مەن قىر قازاعىنىڭ بەيقام ساۋاتسىزدىعىن شەندەستٸرۋ جاقسى يدەيا بولعانىمەن, بۇل ەلٸ دە ٷيرەنۋشٸنٸڭ جۇمىسى بولاتىن. كەلەسٸ كارتيناسى, «اۋىلدان كەلگەن كٷيەۋ بالا» (1987) ٶز ۋاقىتى ٷشٸن باتىل فيلم بولدى. ٶيتكەنٸ, كەڭەستەر وداعىنداعى جەمقورلىقتى ەشكەرەلەيتٸن. جىرتقىش قالاعا اڭعال اۋىلدان كٶشٸپ كەلگەن كٷيەۋ, قايىن جۇرتىنىڭ قاراقشىلىقتارىن كٶرٸپ, وعان قارسى شىعادى. بۇل فيلمدە تولىق اياقتالعاندىق سەزٸمٸ جوق, بٸراق, ۆەنەرا نيگماتۋللينا, ليدييا كەدەنوۆا, تۇڭعىشباي جامانقۇلوۆ, ت.ب. سومداعان رولدەردەن رەجيسسەردٸڭ قالاداعى ادامداردىڭ ٶمٸر سالتىن, مٸنەزدەرٸن دٶپ باسقانى اڭعارىلادى. كٷيەۋ بالا دا, نارىمبەتوۆتٸڭ كٶپ كەيٸپكەرٸ سيياقتى, كٷرەس ٷشٸن جارالماعان جان, ەدٸلەت سەزٸمٸ, ٸشكٸ نەزٸكتٸگٸ ونىڭ وسالدىعىنا اينالدى, سوندىقتان تۇياق سەرپٸگەنٸمەن, جەڭٸلدٸ. جٷيەنٸڭ الدىندا شاراسىز بولىپ شىقتى.
«سوزاقتان شىققان گاملەت» (1990)
بۇل رەجيسسەر نارىمبەتوۆتٸڭ ەسەيگەن, ارمانشىلدىق, اڭعالدىقپەن قوشتاسقان, ٶمٸر شىندىعىنا ٷڭٸلگەن, دەمەك ٶزٸن تابا باستاعان تۇسى. باس كەيٸپكەر راپپاقتىڭ اتىنىڭ ٶزٸ اڭىزعا بەرگٸسٸز. رابفاك. مۇڭلى كومەدييا دەيسٸز بە, كٷلكٸلٸ دراما دەيسٸز بە, ونىڭ باستان كەشكەندەرٸ ەرٸ كٷلكٸلٸ, ەرٸ ايانىشتى. بەرٸ نەدەن باستالادى. راپپاق اۋىلداعى ەڭ سۇلۋ قىزعا عاشىق بولادى. ايعا بالاپ, كٷنگە تەڭەپ ٶلەڭ جازادى, بٸراق ونىسى الاياققا الدانىپ, كٶرشٸ اۋىلعا قاشىپ كەتەدٸ. سونىڭ كٷيٸگٸنەن راپپاق قالاعا تارتادى. گازەت حابارلاماسى ارقىلى تاپقان جاڭا ماحابباتىنىڭ قولىنا كٸرەدٸ. اقىرىندا ونىسى دا بايانسىز. سەلت ەتكٸزبەس سەزٸمدەر, ارزانداعان ازاماتتىق ابىروي, قالعىعان نامىس, ماقساتسىز, قۇر سٷلدەر ادامدار… راپپاق تا باھادٷر ەمەس, قييال قۋعان, قييالى ٶمٸر شىندىعىنا سوقتىعىپ قيراعان, دٷنيەدەگٸ ورنىن تابا الماي سابىلعان جان. ال, ول سيياقتى اداسقاندار از با ەدٸ? قازٸر از با? كەيبٸر كينولار پەلساپا ايتقىسى كەلٸپ تۇرادى. بٸراق, ويىڭدى تٷرتۋگە دەرمەنسٸز. «سوزاقتان شىققان گاملەتتەن» جاي عانا ٶمٸر اعىسىن كٶرەسٸز. بٸراق كەنەت وياناسىز. نە ٷشٸن كەلدٸم? ماعىنا بار ما تٸرلٸكتە? ورنىم قايسى?..
نارىمبەتوۆتٸڭ كٶپ كينولارىندا بۇلجىماس زاڭدىلىققا اينالعان جۇمساق بايانداۋشى داۋسى, اۆتوردىڭ و باستا جازۋشى ەكەنٸن ەسكە سالىپ تۇرادى.ەرينە, اۆتوردىڭ «راپپاق اعاسىن»دٷنيەدەن تٷڭٸلگەن گاملەتكە تەڭەۋٸندە يرونييا بار. بٸراق, بۇل اششى, ايىپتاۋشى يۋمور ەمەس, ادامنىڭ ٶزٸنە ٶزٸ كٷلەتٸنٸ سيياقتى, ٶزٸمسٸنگەن, جىلى يۋمور. مٸنە, نارىمبەتوۆتٸڭ باستى قاسيەتٸ. كەيٸپكەرلەرٸنٸڭ بەرٸنە كٷلەدٸ, ەيتسە دە, باۋىرىنا باسىپ, جاقسى كٶرٸپ, كٷلەدٸ. نەگە «سوزاقتان شىققان»? ٶيتكەنٸ, وسى جۇمىسىنان باستاپ نارىمبەتوۆ ٶز اۋىلى, سوزاق ادامدارىنىڭ ۇجىمدىق پورترەتٸن ايشىقتاي باستايدى. مىسالى, راپپاق, ول كەزدە ويىن بالاسى, گەرمانييادان ەكەلٸنگەن ۆەلوسيپەد مٸنٸپ جٷر. ونى كٶرە سالا اۋىل ەكٸمٸ «قۇدا تٷسسٸن». راپپاقتىڭ ەكەسٸ قاسارىسىپ, بەرمەيدٸ. ەكٸم, «نەمٸستٸڭ شپيونىسىڭ, ايداتام» دەيدٸ. بىلاي قاراساڭ ابسۋرد. بٸراق, شىن عوي. نارىمبەتوۆ وسىنداي, قازاقتىڭ مٸنەزٸندەگٸ ابسۋردتى دٷنيەلەردٸ تىسىن اينالدىرىپ كٶرسەتۋگە شەبەر. كينو فەستيۆالدەردە تريۋمف جاساماسا دا, بۇل تۋىندى الداعى ٷلكەن جۇمىستاردىڭ كٸلتٸندەي ەدٸ.
«كٶزٸمنٸڭ قاراسى» (1994)
«كٶزٸمنٸڭ قاراسى» رەجيسسەر نارىمبەتوۆتٸڭ شىن شەبەرگە اينالعانىن, ٶز قولتاڭباسىن تاپقانىن ايشىقتاعان جۇمىس. بٸر قاراعاندا نوستالگييا سيياقتى كٶرٸنۋٸ مٷمكٸن. قوڭىراۋمەن جارىسىپ, مەكتەپتەن اتىپ شىعىپ, كٶشەنٸ شاڭداتىپ جٷگٸرٸپ بالا كەلەدٸ. «ساعات قانشا?» دەپ سۇرايدى جولاي كەزدەسكەن ەرەسەكتەردەن. «ونى قايتەسٸڭ?» دەگەن»ارتىق» سۇراق قويىلسا, داۋىستاپ تۇرىپ سىباپ الىپ, ەرٸ قاراي جٷگٸرە جٶنەلەدٸ. شارباقتان ەنتٸگٸپ كٸرٸپ, اناسىنىڭ ومىراۋىن باس سالادى. «بولشى, بول, تەز! ٷلگەرمەي قالامىن قازٸر»… ميىعىڭنان كٷلدٸرەتٸن كٶرٸنٸس.
اۋزىنان انا سٷتٸ كەپپەي جٷرٸپ, بۇل بالا عاشىق بولعىش. اككوردەون ٷيرەنٸپ, «قالىڭدىعىنىڭ» كٸممەن بيلەيتٸنٸن باقىلايدى. العاشقى ماحاببات, العاشقى قىزعانىش, ٶمٸردٸڭ العاشقى قاتاڭ ساباقتارى… اۋىلدىڭ ادامدارى قالاي جاقسى كٶرەدٸ, قالاي اشۋلانادى, قالاي كٷنەعا باتادى, ونىڭ بەرٸ بالانىڭ كٶزٸمەن كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل فيلم بٸر بالا, بٸر وتباسى تۋرالى ەمەس. بٷتٸن اۋىل: تٷرلٸ ادامدار, تٷرلٸ تاعدىرلار, الا-قۇلا, جارىق ەلەم. رەجيسسەردٸڭ ٶمٸردٸ سونشالىقتى بٷتٸندٸكتە كٶرە الاتىنى تاڭقالدىرادى. وندا باس كەيٸپكەر, قوسالقى كەيٸپكەر دەگەن بولمايدى. بەرٸ تەڭدەي زەيٸنمەن زەردەلەنەدٸ. ونىڭ كەيٸپكەرلەرٸ قۋانادى, مۇڭايادى, قاتەلەسەدٸ. بٸر-بٸرٸن اڭديدى, ارىزدانادى, كٶزگە شٶپ سالادى, تٸپتٸ, ٶلتٸرەدٸ, ٶرتەپ جاتادى. بٸراق, رەجيسسەردە مورال ايتۋ, كٸنەلاۋ, ايىپتاۋ جوق. ول تەرگەۋشٸ ەمەس, سوت ەمەس. ٶمٸردٸ باقىلاۋشى, سول كٷيٸندە قىمباتىنا بالاۋشى جەنە شەكسٸز سٷيۋشٸ عانا. وندا جاقسى مەن جامانعا, دۇرىس پەن بۇرىسقا دەگەن كەمەل كەشٸرٸم بار.
«كٶزٸمنٸڭ قاراسىن» كٶرٸپ وتىرىپ, كينو دەگەنٸڭ كٸسٸنٸڭ سٶزگە سىيمايتىن جان بايلىعىن تٸرٸلتەر ۇلى ٶنەر ەكەنٸن تٷسٸنەسٸڭ. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ ٶتە باقىتتى ادام. ٶيتكەنٸ, ٶزٸنٸڭ اتلانتيداسىن مەڭگٸلٸككە تاسپالادى. جەنە بۇل بالالىق شاق جايلى شىعارما بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, شىن مەنٸندە سوعىستان كەيٸنگٸ رەپرەسسييالار جايلى عوي. جازىقسىز جاۋ اتانعان ەكەدەن تٸرٸدەي ايىرىلۋ كٸشكەنتاي اككوردەونشىنىڭ ەڭ ٷلكەن قاسٸرەتٸ ەدٸ. ساعىنىشتان قۇسا بولعاندا, كولونكادان اققان تاستاي سۋدىڭ استىنا بارىپ, تٸسٸ ساقىلداپ تۇرىپ جىلايتىن كٶرٸنٸسٸن الىڭىزشى. ەلگە كٶز جاسىن كٶرسەتپەيتٸن كٸشكەنتاي «جٸگٸت», جٷرەگٸندە تاس بوپ قاتقان قاسٸرەتتٸڭ سالماعىن سولاي سەزدٸرەدٸ.بٸز ويىن ەكەن دەپ جٷرسەك, بۇل ٶمٸر ەكەن عوي. فيلمنٸڭ بٸرقاتار ابىرويلى جٷلدەلەردٸ العانىن ايتۋ ارتىق شىعار, ٶيتكەنٸ, بۇل ماراپاتسىز-اق قۇندى تۋىندى.
«قىزجىلاعان» (2003)
الاقانىن جايعان جەتٸم قىز نەنٸ دۇعا قىلادى? قۇدايدان نە سۇرايدى?.. بەيكٷنە لەيلانىڭ بويىندا قورعانسىزدىق پەن تىلسىم كٷش سەڭدەي سوعىسقان. ول كٶلٸكتٸ كٶزٸمەن توقتاتا الادى. كٸرپٸك قاعىپ جەل سوقتىرىپ, بۇلت ٷيٸرەدٸ. بٸراق, ونىڭ ەلسٸزدٸگٸ قۇمار ەدٸ… ۇشاقتا, مۇنى قالاعا تەكسەرۋگە اپاراتىن جولدا ەسكەريلەر كيٸكتەردٸ اتادى. دالانىڭ كيەسٸ, ارقانىڭ قورعانسىز جانۋارى قازاقتى ەسكە سالادى. مەملەكەتتٸڭ مىلقاۋ ماشيناسى كيٸكتٸ قىرعانداي قازاقتى, قازاقتى قىرعانداي كيٸكتٸ اياۋسىز جانشىپ جاتىر. «بٸرەۋدٸڭ قورعانسىزدىعى سەنٸڭ ار-ۇياتىڭا اينالادى» دەۋشٸ ەدٸ ت.ەسەمقۇلوۆ. لەيلانىڭ قورعانسىزدىعى دۋلىعانىڭ عانا ۇياتىنا اينالادى. ارباعا تاڭىلعان بەيباق, شىرىلداپ لەيلانىڭ ماڭىنان شىقپايدى.سٶيتكەن لەيلاسىنىڭ كەمتارلىعىن بەتٸنە باسادى. قورلانىپ, جەردٸ سابالاپ ول قالادى. ٷنسٸز سٷيەتٸن كەيٸپكەردٸ دۋلىعا اقمولدا تەرەڭ سومداعان. بۇل ەپيزودتا لەيلا قىرسىق قىز عانا. بەرٸمٸز سيياقتى, ٶزٸمٸزگە ۇناماي تۇرساق تا قاتىگەزدٸككە باراتىن اقىماق. ٶيتكەنٸ, جانى جارالى.
اۋىلدا قانشاما ادام بار. ەرقايسىسىنىڭ جازىلماعان جاراسى بار. قاتيرا جالعىز, ونىڭ تٸلٸن المايتىن جەتٸم لەيلا جالعىز, نەمەرەسٸن قۇشاقتاعان ەيگەرٸم جالعىز, ەلەكتر باعانىن قۇشاقتاعان زەۋرەش جالعىز. بٸراق بۇل اۋىلدا دا توي بولادى. بي بولادى. ٶسەك ايتىلادى. ەۆرەي شال حالىقتى كلاسسيكالىق مۋزىكاعا باۋليدى. اياقسىز تۋعان ۇلىنا مونتەر ەيەل قالىڭدىق ٸزدەيدٸ. قالادان كەلگەن قىزدىڭ جاتباۋىر بالاسى ٶزٸنەن تۇرا قاشادى. مونتەر ەيەل تٸرٸدەي جانىپ كەتەدٸ. بۇل اۋىلدىڭ قاسٸرەتٸ دە جەتٸپ ارتىلادى. جەردٸڭ باۋىرىن سولقىلداتقان سىناق جالعاسا بەرەدٸ. دەگەلەڭدەگٸ ادامنىڭ بەرٸ مۇرتتاي ۇشىپ جاتىر. بٸراق, ولار ٶلٸمنٸڭ ارام جەلمەن كەلەتٸنٸن بٸلمەيدٸ. جەنە سونداي ناۋقاس جەردە دە كٸشكەنتاي لەيلا جاڭا ٶمٸرگە ەسٸك اشادى.تٸرشٸلٸك جالعاسىپ جاتىر.
فيلمنٸڭ نوتاسىنا دٶپ تٷسكەن ا.ەسماعامبەتوۆا, ن.ارىنباساروۆا, ب.تسۋلادزە, ع.ەبدٸنەبيەۆا, بەرٸنٸكٸ اكتەرلٸك تابىستار. دەگەلەڭ بۇل جەردە گەوگرافييالىق نٷكتە ەمەس. ول اجداھا پوليگون مەن جارالى لەيلانى سىيدىرعان, بٸراق, ساتىبالدى نارىمبەتوۆكە بۇرىننان تانىس ٶز اۋىلى سيياقتى. بۇل سەمەي پوليگونى تۋرالى العاشقى جەنە ەزٸرگە بٸردەن-بٸر كينوتۋىندى, اتموسفەراسى سەل اۋىرلاۋ, دەگەنمەن, سەزٸنٸسٸ جاعىنان «كٶزٸمنٸڭ قاراسىنىڭ» جالعاسى ٸسپەتتٸ. ەكەۋٸ دە تٷرلٸ مەدەنيەتتەردٸ توعىستىرعان اۋىل: سوزاقتاعى تيرشٸ گرەك شال, پيتەردەن كٶشٸپ كەلەتٸن يۋرا مامين, جاپون تۇتقىندارى, دەگەلەڭدەگٸ ەۆرەي شال, ونىڭ كەمپٸرٸ… ەكٸ اۋىلدا دا مۋزىكا وينايدى: سوزاقتاعى اككوردەون, دەگەلەڭدەگٸ راديو. «قىزجىلاعاندا» ەسەك مٸنگەن لەيلا «كٶزٸمنٸڭ قاراسىندا» تٸلەشتٸڭ تٷسٸنە كٸرەتٸن اناسىن ەسكە تٷسٸرەدٸ. وسى وبراز ەكٸ فيلمنٸڭ كٸلتٸ سيياقتى. ەڭ ماڭىزدىسى, مۇندا سوناۋ «سوزاقتان شىققان گاملەتتە» تابىلعان ينتوناتسييا, جىلاپ تۇرىپ كٷلدٸرٸپ, كٷلٸپ تۇرىپ جىلاتاتىن ٶمٸر بار. رەجيسسەر بٸزگە ەشقاشان تٷڭٸلمە دەيدٸ. ول ٷشٸن ٶلٸم ٶمٸردٸڭ سىنىعى. ول بٸزگە دٷنيەنٸڭ قۋانىشى مەن قايعىسىنا بٸردەي قۇشاق جايار جٷرەك دانالىعىن ناسيحاتتايدى.
ەكٸ فيلمدە دە, ادامدار بەرٸنەن ماڭىزدى. ادامدار قىزىق. گوركيي بٸر كەزدە ەدەبيەتتٸ ادامتانۋ دەگەن. ساتىبالدى نارىمبەتوۆتٸڭ كينودا جاساپ جٷرگەنٸ وسى. نارىمبەتوۆتٸڭ وبەكتٸسٸ پروبلەما ەمەس. ونىڭ وبەكتٸسٸ ادامدار. «كٶزٸمنٸڭ قاراسىندا» ەشكٸم دە رەپرەسسييا جايلى ايتپايدى (ويىن بالاسى يۋرا مەن تٸلەشتەن باسقا), «قىز جىلاعاندا» ەشكٸم دە پوليگون جايلى لەم دەمەيدٸ. ادامدار كٷندەلٸكتٸ كٷيبەڭمەن ەۋرە. پوليگونمەن رەپرەسسييا ٶزٸنەن ٶزٸ, سول ادامداردىڭ ٶمٸر سىعىندىسىنان تۇلعالانىپ شىعادى. ولاردىڭ ٶمٸرٸن سىرتتان تٶنگەن ساياسات بورشالاپ جاتقانىن سٸز عانا, كٶرەرمەن, تٷسٸنەسٸز. ال, كەيٸپكەرلەر ونى بٸلمەي ٶتۋٸ مٷمكٸن.
«ومپا» (1998)
س.نارىمبەتوۆتٸڭ بٸر ەمەس, بٸرنەشە فيلمٸندە ۇشاق موتيۆٸ بار. اۋىلعا ۇشاقتان اشىقحات لاقتىرىپ كەتەتٸن رومانتيك راپپاقتى الىڭىز. ۇشاقتا بويىنا بالا بٸتەتٸن لەيلانى الىڭىز. بٸراق, «ومپا» تٷگەلدەي وسى ستيحيياعا قۇرىلعان. ٶمٸر بويى دوس بولعان ەكەۋ تالالاي (ا.پانكراتەۆ چەرنىي) مەن دەۋٸردٸڭ (د.جولجاقسىنوۆ) ىلعي ۇشىپ جٷرەتٸنٸ تەگٸن ەمەس. بۇل ٶتپەلٸ كەزەڭ ادامدارىنىڭ قالپى عوي. سوۆەتتٸك يدەيالارعا سەنٸپ, قالىقتاپ كەلگەن ادامدار, كەڭەستەر وداعى ىدىراعان كەزدە جەر مەن كٶكتٸڭ ورتاسىندا, تٷسٸنٸكسٸز جاعدايدا قالدى. سول جىلدارعا تەن دەرمەنسٸزدٸك, اداسۋشىلىق كٷيٸن نارىمبەتوۆ دٶپ باسقان.
سٶيتٸپ, ەكٸ دوس جەكە ۇشاقپەن بيزنەس جاساماق. ۇشاقپەن قىز الىپ قاشادى, اسپاندا كوممەرسانتتار ساۋدالاسىپ, جول كٸرەسٸن كٶتەرەدٸ. بٸراق, تاباندارى جەرگە تيٸسٸمەن قازاقستاندا ٶسكەن تالالاي دا, رەسەيدە ٶسكەن دەۋٸر دە تاپقان-تايانعاندارىن بەتاشارعا تاستاپ, تاز قالپىنا قايتا تٷسەدٸ… اقشا تابۋ ٷشٸن نە ٸستەمەيدٸ دەيسٸز. ولاردىڭ قاناتى ەركٸندٸك سىيلامايدى, قايتا بۇلتتارعا بايلاپ, اسپاننىڭ تۇتقىنى قىلادى. ولار دەگەنٸنە جەتە المايدى, قوعام الدىندا ازاماتتىق, انا الدىندا پەرزەنتتٸك پارىزىن ورىنداي المايدى, قالىقتاپ ەۋەدە قالىپ قويادى.
نارىمبەتوۆتە ىلعي سونداي, بٸر قاراعاندا كٷلكٸلٸ سيتۋاتسييا, كٶزٸڭدٸ اشا تٷسسەڭ, سونداي مۇڭدى. مۇڭدى بولاتىنى, شىنايى. بۇلار دا بٸر كەزدەگٸ راپپاق سيياقتى: شەشەن ەمەس, كٶسەم ەمەس, يٸنٸ بوس, قاراپايىم ادامدار عانا. زاماننىڭ اساۋ اعىسىندا, جٷزٸپ ەمەس, اعىپ بارا جاتقاندار. سول كەزدەگٸ كٶپ قازاقتان بايقالعان مٸنەز وسى ەدٸ. ال, جاقسى كينو ٶمٸردٸڭ ايناسى ەمەس پە. «بٸزدٸڭ بايتاق ەلٸمٸز ٷلكەن دەرەتحاناعا اينالدى» دەيدٸ «ومپانىڭ» كەيٸپكەرٸ. شىندىقتار وسىلاي, كٷتپەگەن جەردە ايتىلادى.نارىمبەتوۆتە ىلعي دا سولاي, ادام تاعدىرلارى موزايكا سىندى بٸرٸگٸپ كەلٸپ, قوعام كارتيناسىنا اينالادى. «كٶزٸمنٸڭ قاراسىندا» ەكەنٸ الىپ كەتەتٸن مەملەكەت, «قىز جىلاعاندا» حالىقتى تەكسەرۋگە اپارىپ, «بٷرسٷلەزسٸڭ, مالدان جۇقتىردىڭ» دەپ الداپ قايتاراتىن مەملەكەت, «ومپادا» بٶتەن ەلگە اينالعان اياۋسىز مەملەكەت, «اۋىلدان كەلگەن كٷيەۋ بالادا» جەمقورلىققا كٶز جۇماتىن مەملەكەت… بٸر سٶزبەن, ازاماتتى سٸركە قۇرلى كٶرمەيتٸن ساياسات اڭداۋسىز ارتقى پلاندا تۇرعانداي كٶرٸنسە دە, فيلم سوڭىندا كەنەتتەن زورايىپ, الدىڭىزعا كەلەدٸ.
«مۇستافا شوقاي» (2008)
«مۇستافا شوقاي» رەجيسسەر شىعارماشىلىعىنداعى ٷشٸنشٸ كەزەڭنٸڭ باستالعانىن ەيگٸلەگەن تۋىندى. نارىمبەتوۆ ٷشٸن توسىن, بٸراق, قازاق كينوسى ٷشٸن قيسىندى تاقىرىپ. مۇستافاداي قايشىلىقتى تۇلعانى, حالىق جادىنان قاسكٶيلٸكپەن ٶشٸرٸلگەن بوزداقتى قايتا تٸرٸلتۋ كٷردەلٸ ماقسات ەدٸ. جەنە بۇل, جوڭعارلارمەن سوعىسىپ بٸتپەگەن قازاق كينوسىن بەرٸ جاقىنداتقان ساناۋلى جوبانىڭ بٸرٸ. الاش ارىستارىن بٸرەر مەزەتكە بولسا دا تٸرٸلتكەن تۇڭعىش كينو. ەرينە, فيلم ەر تٷرلٸ قابىلداندى, سىنالدى, ماقتالدى, داتتالدى. بٸراق, نارىمبەتوۆ ٶزٸ زەرتتەگەن, ٶزٸنٸڭ كٶزٸ جەتكەن مۇستافانى تۇلعالادى. بۇل ونىڭ ەدەپكٸ كەيٸپكەرلەرٸنەن مٷلدە بٶلەك, كٷرەسكەر تۇلعا. الايدا, پلاكاتتىق ۇرانشىلدىق وعان جات. بۇل مۇستافا ليريك, عاشىق بولا بٸلەدٸ, سٷيە بٸلەدٸ, اناسىن ساعىنادى, اۋىلىن تٷسٸندە كٶرەدٸ. گيتلەر مەن ستالين سيياقتى عالامدىق ماشتابتاعى ساياساتكەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلگەندە دە, ٸرٸلٸگٸن جوعالتپايدى. اسقاقتاپ تۇرادى. ەڭ ماڭىزدى شىندىق, ول تٷركٸستان لەگيونىن قۇرعاندا مىڭداعان قازاقتاردىڭ جانىن ساقتاپ قالادى.
نارىمبەتوۆ كەيٸپكەرٸنٸڭ سەزٸمدەرٸ تۋرالى شەشەن سٶيلەيدٸ. مىسالى, جالعىز كوستيۋمٸن ساتىپ, تاۋىقتىڭ بالاپاندارىن ەكەلەتٸن تۇسىن الىڭىز. قايناعان سوعىستىڭ ورتاسىندا, قاجىپ, مٷجٸلٸپ جٷرٸپ جىلىلىقتى, جۇمساقتىقتى, بالالىق شاعىن, الىستا قالعان پەرٸشتە ەلەمدٸ ساعىنعانى. ٶمٸرٸنٸڭ سوڭعى سەتٸندە ونىڭ قولىنداعى الماسى دومالانىپ تٷسە بەرەدٸ. بۇل ونىڭ ورىندالماعان ارمانى. پويىزدىڭ سوڭىنان جٷگٸرگەن تۇلىمدى بالا نەمەسە ٸنٸسٸنە تاپسىراتىن تاسپيح, ونى تۋعان جۇرتىمەن بايلانىستار تۇمارلار بولاتىن. مۇنداي دەتالداردا ول شەبەر. تەك كٶپشٸلٸك ساحنالارى, اتىس-شابىستار ەلٸ دە نارىمبەتوۆكە باعىنباي جاتقانداي كٶرٸنەدٸ. جەنە وسىنداي تاريحي پولوتنودا دا رەجيسسەردٸڭ قولتاڭباسىنا تەن ينتەللەكتۋالدىق ەزٸلدەرٸ ويىپ ورنىن تاۋىپ جاتادى. ٶتە ۇزاققا سوزىلعان تٷسٸرۋ پروتسەسٸنە, قارجىلاندىرۋدىڭ اقساپ جاتقانىنا قاراماستان, ۇيالماي كٶرەتٸن تۋىندى شىقتى دەپ ايتا الامىز.
س.نارىمبەتوۆتٸڭ كٶپ قاتارلاستارىنان ەرەكشەلٸگٸ, اقساقالمىن دەپ ساۋساعىن جىلى سۋعا سالىپ وتىرمايدى. ىلعي دا جاڭالىققا قۇمار ماەسترو ەزٸرگە دامىلداۋعا ەرتە ەكەنٸن, توقىراۋدىڭ اۋىلى الىس ەكەنٸن كەلەسٸ تۋىندىسىمەن دەلەلدەدٸ.
«امانات» (2015)
«امانات» تاريحي تاقىرىپتى يگەرۋدٸڭ كەلەسٸ ساتىسى. يدەيالىق قۇندىلىعى مەن كٶركەمدٸك قۇندىلىعى استاسقان, حاس شەبەردٸڭ قولىنان شىققان زەرگەرلٸك جۇمىس ٸسپەتتٸ: ينتەللەكتۋالدى, شىنشىل, ەدiل, يرونييالى, كەسiبي جەنە كٶركەم تۋىندى. مۇندا رەجيسسەرلٸك شەشٸمدەر, وپەراتورلىق ٶنەر, سۋرەتشٸنٸڭ جۇمىسى, مونتاجى مەن مۋزىكاسى, اكتەرلەردٸڭ ويىنى, قىسقاسى (گريمنەن باسقاسىنىڭ) بەرٸ (بەرٸلگەن مٷمكٸندٸكتەر شەڭبەرٸندە) ەڭ جوعارى دەڭگەيدە. تاعى دا نارىمبەتوۆتٸڭ ٶزٸنە عانا تەن نەزٸك يۋمورى قىلاڭ بەرەدٸ.
كەڭەس كەزٸندە قۋدالانعان ەرمۇحان بەكماحانوۆتىڭ تاعدىرىمەن بٸرگە ونىڭ وبەكتٸسٸ كەنەسارى حان, زەرتتەۋشٸسٸ دۋمان رامازان, قىسقاسى, بٸرنەشە كەزەڭ كٶرسەتٸلەدٸ. ەر كەزەڭنٸڭ ٶز بوياۋى, تەمپٸ بار. جەنە اۆتوردىڭ قازاق حالقىنىڭ تاريحىنا بٷتٸندٸكتە قاراي بٸلۋٸ جەنە سول كٶزقاراستى كٶرەرمەنگە سٸڭٸرەتٸنٸ قۋانتادى. ەسٸرەسە ەلۋ, الپىسىنشى جىلدارداعى رۋحاني اعىستار تيياناقتى اشىلعان.
كارتينانىڭ كٶركەمدٸك شەشٸمدەرٸ ەرەكشە قۋانىش سىيلايدى. مەتافورا مەن ەپيتەتكە باي. ەلسٸن-ەلسٸن كٶرسەتٸلەتٸن قوسقىران – ۇياسىنا قونا الماي جٷرگەن ەركٸندٸك, تۇعىرىن تابا الماعان ەدٸلەت-شىندىق. بٸرٸن-بٸرٸ ارقالاعان ەكٸ جەتٸم – قايدا بارسادا قۋعىن-سٷرگٸننەن قۇتىلا الماعان, بٸراق, ەۋپٸرٸمدەپ بٸرٸن-بٸرٸ سٷيرەلەپ, دەۋٸردەن دەۋٸرگە جەتكەن بٸزدٸڭ حالقىمىز. كەنەسارى حاننىڭ ەسكەرٸ سوڭعى شايقاسقا اتتانىپ بارا جاتىپ تۇماننىڭ ٸشٸنە سٸڭەدٸ. بۇل ساعىمعا اينالعان تاريح. ەنە, سول تۇماننان سىتىلىپ شىققان قۇلىن, موينىنداعى قوڭىراۋدى سىلدىرلاتىپ شاۋىپ بارادى. بۇل – عاسىرلار قويناۋىنان ٷزدٸگٸپ ەزەر جەتكەن, بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ ٷنٸ, بەكماحانوۆتىڭ داۋسى. وسىلاي تاراتا بەرۋگە بولادى, ەڭ باستىسى, بۇل پٸسٸپ جەتٸلگەن سۋرەتكەرگە تەن كەمەل كٶزقاراس, شەبەر تۋىندى, الدىڭعى جەنە كەيٸنگٸ بۋىننىڭ الدىنداعى ورىندالعان امانات.
ساتىبالدى نارىمبەتوۆتٸڭ كەلەسٸ تۋىندىسى قانداي تاقىرىپتا بولاتىنىن بٸلمەيمٸز. بٸراق, ول ىلعيدا جيىرماسىنشى عاسىر: ەلۋ, الپىس, جەتپٸس, سەكسەن, توقسانىنشى جىلداردىڭ جيىنتىق وبرازدارىن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن تاسپالاسام دەيتٸن. بۇل جوسپاردىڭ بٸرازى ورىندالدى, ورىندالماي قالعانىدا بار. كينو دەگەن الدىمەن قارجىلىق قولداۋعا تٸرەلەتٸن ٶنەر, ال, بٸزدە ساتىبالدى ەكەنسٸڭ دەپ سۇراعانىن تاۋىپ بەرەتٸن نەن پروديۋسسەرلەر جوق. قالاي بولعاندادا, سۋرەتكەردٸڭ باعاسى ونىڭ ەلٸنەسٸڭٸرگەن ەڭبەگٸمەن ٶلشەنەدٸ. دەمەك, تۋعان حالقىنىڭ بولمىسىن, ٶمٸرٸن سينتەزدەۋ, سارالاۋ, ٶمٸر شىندىعىن كٶركەمدٸك شىندىققا ۇلاستىرۋ. بۇل جاعىنان العاندا ساتىبالدى نارىمبەتوۆ ٶزگە رەجيسسەرلەردەن وق بويى وزدى. بەرٸ تىنىمسىز ەڭبەكتٸڭ ارقاسى. بۇل ٶمٸر بەرٸمٸزگە ورتاق ٶمٸر, بۇل قوعام بەرٸمٸزگە ورتاق قوعام. بٸراق, سونىڭ جالىنان ۇستاپ, ٶزەگٸن ارشۋ تاڭداۋلىلارعا بۇيىراتىن باق. ساتىبالدى نارىمبەتوۆكە سول باق بۇيىردى, ول قازاق تاريحىنداعى بٸرنەشە كەزەڭدٸ تٸرٸلتٸپ, حالىق جادىنا قاتتادى.
«بازاردان قايتقان» ەر بۋىنمەن بٸرگە تاريحقا دەگەن, بولمىسىمىزعا دەگەن بەلگٸلٸ بٸر كٶزقاراستا كەلمەسكە كەتەدٸ. بٸزدٸڭ تاريحىمىزدىڭ كٶپ بۇرمالانۋى دا ەر بۋىننىڭ ٶز تاريحىن تيٸسٸنشە قاتتاي الماۋىنان. ەندەشە, ساتىبالدى نارىمبەتوۆ ٶز تانىمىن تاسپاعا تٷسٸرگەن, حالىق پەن ۋاقىت الدىنداعى بٷتٸن بٸر بۋىننىڭ اماناتىن ابىرويمەن ورىنداپ كەلە جاتقان سۋرەتكەر.
ەسييا باعدەۋلەتقىزى, جۋرناليست
