Ult ustazy Ahań: «Sózi joǵalǵan jurttyń ózi joǵalady», — deidi. Biz muny kóbinese sózdik qorymyzǵa keiinirek engen «memlekettik til» tóńireginde qoldanyp júrmiz. Asylynda, Ahmet atamyzdyń aitpaǵy budan ózge. Bul máseleni Japoniiadaǵy mynadai bir jaǵdaimen salystyra aitqanda túsiniktirek bolar.
Japondar tilin saqtaý úshin kúrish egedi
Japoniia jeri tar, tabiǵaty da sonsha qolaily el emes ekeni ámbege aian ǵoi. Eki araly «ólgeli» jer jaǵynan jaǵdailary tipten qiyndai túsken. Osyǵan bailanysty olar kúrishti ózderi ekpei-aq, syrttan eksporttap alǵany óte tiimdi bolmaq eken. Alaida, syrttan kúrish alýǵa ketetin qarjydan on ese kóp aqsha shyǵaryp, shyǵynǵa bata otyryp kúrishti ózderi egýge sheshim qabyldaǵan. Ony egetin, qaraityn adamdarǵa da joǵary ailyq tólep áýre sarsańǵa túsip otyr. Nege? Bir qaraǵanda sonsha aqshany bekerden beker jelge shashyp, kúrish egip erigip, oinap otyrǵandai sezilgen japondardyń qaiǵysy basqa eken. Másele tilge, til dilge, dili ulttyq bolmysyna áser etip, japondar kúrish ekpei bulai kete berse ult joǵalmaq eken. Óitkeni, japondardyń 70-80 paiyz sózi kúrishpen bailanysty bolyp shyqqan. Eger japondardyń sanasynan bul sózder, osy sózder beretin uǵymdar joǵalsa japon da joǵalmaq. Álemge ortaq tehnikalyq tilder ulttyq bolmysyn, dara erekshelikterin joiyp tynbaq. Myna jantalastyq sonyń aldyn alý. Japondardyń 70-80 paiyz sózi kúrishpen bailanysty bolsa, bizdiń 70-80 paiyz sóz kóshpendi ómirmen, tórt túlik malmen bailanysty ǵoi, mundai másele bizde joq pa?
Sóz tapqanǵa qolqanyń qandai qatysy bar?
Bul kúnde kóptegen maqal-mátel, turaqty sóz tirkesterin áńgime arasyna qystyryp jibergenimizben ary qarai onyń maǵynasyn tarqatyp bere almaimyz. Keide tipti alǵashqy mazmunynan múlde alshaq maǵynada qoldanamyz. Nege?
Biz de kóshpeli dáýirden otyryqshylyqqa aýysqaly sol kezdegi keibir zattarǵa bailanysty qalyptasqan ataýlardyń ózin umyta bastadyq. Qazaqtyń ol dáýirin neshe býyn urpaq kórgen joq. Sodan keiin de ol ataýǵa bailanysty kei maqal-máteldiń, turaqty sóz tirkesteriniń maǵynasyn túsinbeimiz. Mysaly, «sóz tapqanǵa qolqa joq» deimiz. Maǵynasy qandai?
Ony túsiný úshin eń aldymen «qolqa» dep neni aitatynymyzdy bilý mindet. Qazaqstannyń «Ýikipediia» ashyq entsiklopediiasyndaǵy málimet boiynsha: «qolqa – omyrtqalardyń qan ainalys júiesinegi eń iri arteriia qan tamyry». Jaraidy, delik. Endeshe, munyń «sóz tapqanǵa» qandai qatysy bar? «Qolqa sala keldim», «qolqalap bolmaǵan soń…» dep keletin tirkesterdiń she? Dál myna anyqtama boiynsha bulardy qansha qolqalasaq ta, bir-birine jýyqtata almaimyz. Demek, «qolqa» dep atalatyn ekinshi bir zat bar. Iá, atalarymyz taǵy neni «qolqa» dep atady?
Túiege júk artý úshin 7-8 qulash eki arqan kerek. Sol eki arqandy qosaqtap, kesilgen jeńdei qýys kiizden ótkizedi. Sol qýys kiizdi «qolqa» deidi. Qolqa arqannyń teń ortasynda bolyp, júk artqan kezde túieniń dál tósine keledi. Iaǵni, túieniń tósine arqan batpas úshin jasalynǵan zat. Bir qyzyǵy, bul kiizdiń syrtqy formasy anaý aǵzadaǵy qolqamen uqsas. Sol úshin de osy qýys kiizge aǵzadaǵy qolqanyń ataýyn berse kerek.
Mine, bizdiń maqal-mátelderimizdegi «qolqa» sózi osy zatqa bailanysty. Sebebi, túiege júk artý úshin ony shógerý kerek, shógerý úshin arqannyń bir jaǵyn shýmaqtap alyp qolqany tós tusyna keltire, túieniń miner jaǵynan qamshylar jaǵyna ótkize laqtyramyz. Túieni qazaq osylai qolqa salyp shógeredi. Endi, úiretilmegen asaý tailaq bolmasa, júk artylǵan túie ataýly iesi qolqa salǵanda ózine júk artatynyn biledi, ózdiginen shógedi. Tipti keide bala-shaǵa buidasynan silkilep shógere almai turǵan túieniń tósine úlkender kelip qolqany sala qoiǵanda eki tizesi eriksiz búgilip, «byq» etip shóge qalatynyn óz kózimizben talai kórgenbiz.
Qolqa sala kelgen qazaq pen ótinip turǵan qazaq
Endi túsinikti bolar, «qolqa salyp kep otyrmyn» degen «júk artqaly kelip otyrmyn, salmaq salǵaly kelip otyrmyn» degendi bildiredi. Qolqa – qalaýdyń, bireýdi kómekke shaqyrýdyń, qazirgi tilmen aitqanda ótinish aitýdyń ushar basy, qazaq bireýden bir nárse suraýdaǵy sóziniń shegi. Qazaqta «ótinemin» degen sóz joq-tuǵyn. Bul óte jalynyshty hal. Atalarymyz bir-birin ondai kúige túsirgisi kelmeidi. «Ainalaiyn, qolqa sala kep otyrmyn» deidi aqsaqal. Sharasyzdyǵyn aitty, biraq músápir, aianyshty, jalynyshty kúige túsip aitqan joq. Sebebi, bul sóz onyń qadirin saqtap, belgili dárejede tepe-teńdikti ustap tur. Al, qolqa salynyp qoidy, qolqa salynǵan adam qaitpek? Ony qazaq quddy alyp qashyp ákelgen kelinniń aldyna kóldeneń jatyp alyp «ketseń, meni attap ket» degen enedei sezinedi. Sondyqtan qolqany attap ketý degen úlken ábestik. Mineki, munyń arǵy jaǵynda qazaqtyń bir-birimen qarym-qatynasynyń, bolmysynyń qandai bolǵanynan habar beretin úlken aqparat buǵyp jatyr.
Endi, qolqany attaýǵa bolmaitynyn bildik. Oryndai almasa, oryndaýǵa múmkindigi bolmasa she? Sondyqtan «maǵan qolqa sala kórmeńizdershi», «qolqalai kórmeńizdershi» degen sózder jii aitylady. Al, salynyp qoiǵan qolqadan myńnan bir adam ǵana qutylady. Attap emes, sóz taýyp qutylady. Sol kezde qolqa sala kelgen adamnyń ózi oǵan riza bolyp qolqasyn keiin tartyp almaq. Óitkeni, «Sóz tapqanǵa qolqa joq». Qalai á?! Bul – shyǵar jol. Atalarymyz muny da eskergen eken. Qolqa salyp surap turǵan dúniesin berseń de beresiń, bermeseń de beresiń, shaqyrǵan jerine barsań da barasyń, barmasań da barasyń demeidi, kókeige qonymdy, qyzyqty da tapqyr jaýapsóz aitsań qolqasyn ózi qaityp alýy kerek hám renish bolmaýy tiis. Mine, bul sóz ǵana emes, bul – biz kóp aita beretin, tańdai qaǵa beretin, tereńine jete almai tamsana beretin atalar bolmysynyń bir ǵana kórnisi.
Bul bizdiń kóshpendi dáýirden otyryqshyldyqqa aýysý barysyndaǵy joǵaltýymyz. Qazirgi ýaqytta qazaqtyń qansha sózi arhaizmge ainalyp bara jatqanyn sanap taýysa almaisyz.
Ahańnyń joǵarydaǵy sózi árine til, til bolǵanda da qur ataýlar tizbegi emes, sóz, sóz ustap turǵan maǵyna, sol maǵynaǵa sai ult deńgeiinde aitylǵan sóz. Sóz joǵalsa, bolmys joǵalady. Mysaly, aqylsyz haiýan attamaǵan qolqany aqyldy adam nege attap ketedi? Óitkeni, ol sóz – joǵalǵan. Iá, ázirge syrty bar, ishi joǵalǵan. Osy kúnde biz onyń qandai máselege bailanysty aitylýy kerek ekenin burynǵy qoldanystaǵy inertsiiamen túisik arqyly boljap qana aityp júrmiz. Dál qazir inertsiia baiaýlady, ony bul sózdiń burynǵydan áldeqaida sirek qoldanylatyndyǵynan kórýge bolady. Sondyqtan biraz jyldarda syrty da joǵalady.
Ólgisi kelmegen sóz ózge oshaqtyń otyn jaǵyp kún kóredi
Al, eger bul sóz ózin joǵaltpai qutqaryp qalamyn dese, óz ishin ózgertýi kerek. Iaǵni, basqa bir maǵynaǵa qańqa bolyp jan saqtaidy. Sebebi, búgingidei ortada óz maǵynasymen ómir súre almaidy. Qazirdiń ózinde qazaqtyń qanshama sózi, turaqty tirkes, maqal-mátelderi ózge maǵynaǵa qańqa bolyp aramyzda qalt-qult etip áreń júr. Bir-eki mysal keltireiik.
Bala kezimde jailaýda bizge kórshi otyratyn úide Hasen deitin qariia boldy. Ózi bilip turǵany belgisiz, bilmei turǵany belgisiz ainalasyna qaita-qaita suraq qoiyp otyratyn. Sol qariia Zákiń molladan bir suraq suraǵany esimde. «Molleke, osy bálenbai shekten shyǵyp ketti» dep jatamyz, ol ne?»-dedi. «Araq ishý», dedi Zákiń molla. Sóitti de, sál irkilip, «Qudai Taǵalanyń adam balasyn shektegen shekarasy bar, sodan shyǵyp ketkendi «shekten shyqty» deidi», -dep qysqa qaiyrdy. Endi oilap otyrsam, bul úlken sóz eken. Sońǵy sóilemin tarqatar bolsań tańǵa ketetin dúnie. Al, osy sózdi jappai araq ishilgen Keńes ýaqytynda, Qytaidaǵy qyzyl partiianyń «mádeniet tóńkerisi» qyzyp turǵan ýaǵynda aityp kórshi. Óziń shekten shyqqan bolyp shetke aidalasyń. Sonyń saldarynan ol ýaqyt qana emes, ondai «aýyr sózdi» qazirdiń ózinde kótere alamyz ba? Aita almaimyz. Sondyqtan bul sóz de amalsyzdan basqa maǵyna jamylyp sanamyzdyń tereń túkpirinen anda-sanda bir jylt etip syrtqa shyǵady da, búk túsip qaita jatady.
Uiattyń ózi uialyp júr
Qazaqtyń «uiat», «namys» deitin ustyndy sózderiniń ózi bul kúnde tuǵyrdan túsken. Uiat degen sózdi aityp qalǵanda júzine qyzyl arai reń ushqyndap ketetin ájelerimizdiń boiynda tolyq energiialyq qýatqa enetin edi bul sóz. Qazir kóp adamnyń bolmysynan uiat uǵymy kemigeli bul sózdiń energiialyq qýaty múldem álsirep qaldy. Buryn eki sóziniń biri «uiat bolady» bolǵan qazaq bul kúnde ony sirek aityp, sonyń ózinde «osy qazaq uiat boladymen-aq quryp barasyńdar!» degen áldekimniń synyn estip qalamyz ba dep jaltaqtaityn bolǵan. Qazir ondai sóz aitylatyn tanymal adamdardyń arasyna barýǵa uiattyń ózi uialyp júr. «Uiat kimde – iman sonda» dep baǵalaýshy edi ǵoi babalarymyz. Qazir osy «uiat» sózi aitylǵanda kóp adam sonshalyqty áser almaidy, batereiasy taýsylǵan saǵattai sazaryp ózińe qarap turady. Oǵan «ólimnen uiat kúshti» degen sózdi aǵylshynshalap aitsań da túsindire almaisyń. Óitkeni, «uiat» sóziniń qazaq bolmysyndaǵy uiasy buzylyp, tentirep ketti. Anda-sanda árbir jerde aitylyp, óshkindep baryp joǵalady bolmasa basqa mán alyp qana aman qalady. Aqshań az bolyp qalǵanǵa, kiimiń ana bireýdikindei qymbat bolmaǵanyna uialý degen sekildi bolmaityn, bolmashy nárselerge ǵana qoldanýǵa jaraityn jarymjan sóz bolyp ómir súre turar ázirge. Bul sóz jartylai joǵalǵanda uiatty qazaq ta jartylai joǵaldy degen sóz ǵoi sonda.
Namys arýlar baiqaýyna da barady
Qazaqtyń «namys» deitin naizaǵai sózin bir boksshymyz ózge bir eldiń boksshysymen judyryqtasyp jatqanda ǵana jýrnalistiń aýzynan estitin bolǵanymyz da jasyryn emes qoi. «Bizdiń eldiń namysyn qorǵaityn pálenbai» deidi daýysyn kótere. Al, sol boksshy jeńilip qaldy deiik. Sol namys pa? Sonsha namys emes. Jarys bolǵan soń alma kezek — bireýi jeńedi, bireýi jeńiledi. Namys basqa ǵoi. «Erdi namys, qoiandy qamys» degendei er júrgen jerde munyń da qoldanylmaityn jeri joq edi-aý! Buryn birge týǵan aǵaiyn, qaryndasy túgili, rýynan bireýdiń jamany aty shyqsa qainap shyǵatyn qandaǵy namys endi boksshynyń bir ýys qolǵabyn panalap qana jalǵan ómirin jalǵastyryp jatyr. Sony namys deitin boldyq. Tipti qazir jartylai jalańash sahnaǵa shyǵatyn arýlar baiqaýynda «pálen arý túgen oblystyń namysyn qorǵady» deitin tirkesterdi kóremiz. Namys baiqus ólmes úshin mundai jerde de júr qazir. «Ái, namys! Munda ne ǵyp júrsiń? Búitkenshe ólseńshi» deidi ǵoi bir kúni oǵan bireý. Ólgeni de sol sol shyǵar. Iá, namysty erler áli de bar ekenine shúbá keltirmeimiz. Biraq, namystyń qoldanylar aýmaǵy qanshalyq taraisa, namysty qazaqtyń sonshalyq joǵalyp bara jatqany da.
Maqal-mátel degenimiz konstitýtsiia bolatyn
Sóz – uǵym, uǵym – tanym. Tanymnyń adam bolmysyna tikelei áser etýshi faktor ekenin alǵa tartsaq, bir ulttyń bolmysyn onyń sózi arqyly tanýǵa bolatynyn qapysyz ańǵaramyz. Qazaqtyń «toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini» deitin sózi osy maqal-mátelge qaratylǵan. Bir maqal aitylyp qalǵan jerde ony aitýshy men tyńdaýshynyń sanasynda az degende toqsan aýyz sóz qaýlap shyǵýy kerek. Al, ol maqal-mátel degenimiz – konstitýtsiia. Iaǵni óz tusyndaǵy qoǵam ómiriniń rýhani hám áleýmettik jaǵdaiyn eskere otyryp shyǵarǵan zańdary. Ahańsha aitqanda «maqal – tájiribeden shyqqan aqiqat túrinde aitylatyn sóz». Qyzyq bolǵanda bul konstitýtsiianyń búkil baptaryn búkil el jatqa biledi jáne moiyndaidy. Bul qandai ǵajap qurylym sirá?! Mysaly, kúieýi óldi, jar jesir qaldy. Úkim qalai bolýy kerek? «Erden ketse de, elden ketpeidi». Túsinikti. Moiyndalǵan. Ámeńgerlik. Osylai kete beredi. Al, sol jadyna jabysyp qalǵan zańy, tanymy qazaqty qansha zobalańnan aman alyp, osy kúnge jetkizdi. Ǵasyrlar ótkeleginen ótip janyna jabysyp qalǵan ulttyq tanym-túsinigin miynan qyrsań da ketpeitin edi, qazaqty joimaqqa búkil kúshin salǵan jaýlar sózin joǵalta almady. Sóitip sol sózdiń mánin ózgertýge jegi qurttai ishinen jedi. Qazaq sózi báribir qańqasyn saqtap qaldy. Ony umyttyrý úshin tek basyn shaýyp tastaǵannan basqa amal qalmady. Etten ótkizip, súiekke jetkizip, qan tamyrdyń ishinen syrtyna tepkizip qalai ǵana ornatyp berdi eken osy immýnitetti babalarymyz!? Sonymen, ashtyq jasady, qyrdy, joidy. Súiretilip ol ótkelden de óttik. Es jyidyq, etek-jeńimizdi jinap jatyrmyz. Endigi meje sol bolmysymyzǵa oralý bolýy tiis.
Sóz qaita tiriledi nemese ózin tabady
Onyń qajettiligi qandai deisiz-aý? Kúrish egip jantalasyp jatqan japondar ulttyq bolmysty saqtap qalý – tehnikalyq bilim deńgeii bar, dúniesi kóp, biraq, jany, rýhy kedeilengen búgingi psihologiialyq problemalarlardan arylý dep uǵady eken. Qysqasy, tehnokrattyq ýaqyttyń úddesinen shyǵa otyryp, adami qasietke toly jaima shýaq ómirdi saqtap qalý. Soǵan umtylys. Ózderin mazalaǵan ýaqyt problemalaryn tap basyp tanyǵandyqtan osy qadamǵa barsa kerek. Endi, olardyń ata-babalarynyń qundylyqtarynyń qansha qundy ekenin qaidam, qazaqtyń ulttyq bolmysqa oralýy degen sóz búginde bolyp jatqan biraz jan shoshyrlyq jáitterdi azaitý degen sóz. Óitkeni, babalarymyz qurǵan qoǵam jesiri qańǵymaǵan, jetimi jylamaǵan, aýyldyń bir shetinen jaiaý kirgen jolaýshy, ekinshi shetinen atpen shyqqan, osynaý ulan baitaq dalasynda túrme de bolmaǵan, ajyrasý degen atymen joq, shamasynsha bir-biriniń qaqysyn bergen qoǵam bolatuǵyn. Mundaida, «sol maldyń sońynda pálen ǵasyr júrdik qoi, ne taptyq?» dep keri sóilep qyńyr tartatyndar bolady. Tapqanymyz óte kóp. Qazaqy shapanymyzdy (bolmysty) sheshpesek bizdi ǵarysh qabyldamai qoiady, ǵylymnan qur qalamyz degen sóz joq. Bári igeriledi. Tek sol qanshalaǵan ǵasyrlyq ulanǵaiyr rýhani bolmsymyzdy bolmashy dúnielerge aiyrbastap jiberip, qaita ainalyp tappai qalmasaq bolǵany. Ol bolmys sóz arqyly ǵana keledi. Ata kásip aýyl sharýashylyǵyna ainalyp kele jatqan jaiymyz bar, bul ekonomikamyzǵa ǵana emes, rýhaniiatymyzǵa da óz úlesin qosary sózsiz. At jalynda kún keshken ata-bańnyń bolmysy búgingi kúndegi kókpar, báige, aýdaryspaq syndy sport túrleriniń jalpylasýynan jańǵyrady. Bular jandanǵan jerde jylqyǵa qatysty qanshama sóz qaita tiriledi. «Qazaqstan barysy» jobasy júrilgeli de palýandyq, kúreske bailanysty qanshama sóz qaita sanamyzda jańǵyrdy. Bolmys ta osylaisha oralady. Ol búgingi ǵylym men ushtasqanda qazaqtyń baǵy batpandap, meimanasy tasyp, irgesin jaý, ishin daý ala almas máńgilik elge ainalarymyz haq!
Ularbek Nurǵalymuly
