سٶز تاپقانعا قولقانىڭ قانداي قاتىسى بار?

ۇلت ۇستازى احاڭ: «سٶزٸ جوعالعان جۇرتتىڭ ٶزٸ جوعالادى», — دەيدٸ. بٸز مۇنى كٶبٸنەسە سٶزدٸك قورىمىزعا كەيٸنٸرەك ەنگەن «مەملەكەتتٸك تٸل» تٶڭٸرەگٸندە قولدانىپ جٷرمٸز. اسىلىندا, احمەت اتامىزدىڭ ايتپاعى بۇدان ٶزگە. بۇل مەسەلەنٸ جاپونيياداعى مىناداي بٸر جاعدايمەن سالىستىرا ايتقاندا تٷسٸنٸكتٸرەك بولار.

جاپوندار تٸلٸن ساقتاۋ ٷشٸن كٷرٸش ەگەدٸ

جاپونييا جەرٸ تار, تابيعاتى دا سونشا قولايلى ەل ەمەس ەكەنٸ ەمبەگە ايان عوي. ەكٸ ارالى «ٶلگەلٸ» جەر جاعىنان جاعدايلارى تٸپتەن قيىنداي تٷسكەن. وسىعان بايلانىستى ولار كٷرٸشتٸ ٶزدەرٸ ەكپەي-اق, سىرتتان ەكسپورتتاپ العانى ٶتە تيٸمدٸ بولماق ەكەن. الايدا, سىرتتان كٷرٸش الۋعا كەتەتٸن قارجىدان ون ەسە كٶپ اقشا شىعارىپ, شىعىنعا باتا وتىرىپ كٷرٸشتٸ ٶزدەرٸ ەگۋگە شەشٸم قابىلداعان. ونى ەگەتٸن, قارايتىن ادامدارعا دا جوعارى ايلىق تٶلەپ ەۋرە سارساڭعا تٷسٸپ وتىر. نەگە? بٸر قاراعاندا سونشا اقشانى بەكەردەن بەكەر جەلگە شاشىپ, كٷرٸش ەگٸپ ەرٸگٸپ, ويناپ وتىرعانداي سەزٸلگەن جاپونداردىڭ قايعىسى باسقا ەكەن. مەسەلە تٸلگە, تٸل دٸلگە, دٸلٸ ۇلتتىق بولمىسىنا ەسەر ەتٸپ, جاپوندار كٷرٸش ەكپەي بۇلاي كەتە بەرسە ۇلت جوعالماق ەكەن. ٶيتكەنٸ, جاپونداردىڭ 70-80 پايىز سٶزٸ كٷرٸشپەن بايلانىستى بولىپ شىققان. ەگەر جاپونداردىڭ ساناسىنان بۇل سٶزدەر, وسى سٶزدەر بەرەتٸن ۇعىمدار جوعالسا جاپون دا جوعالماق. ەلەمگە ورتاق تەحنيكالىق تٸلدەر ۇلتتىق بولمىسىن, دارا ەرەكشەلٸكتەرٸن جويىپ تىنباق. مىنا جانتالاستىق سونىڭ الدىن الۋ. جاپونداردىڭ 70-80 پايىز سٶزٸ كٷرٸشپەن بايلانىستى بولسا, بٸزدٸڭ 70-80 پايىز سٶز كٶشپەندٸ ٶمٸرمەن, تٶرت تٷلٸك مالمەن بايلانىستى عوي, مۇنداي مەسەلە بٸزدە جوق پا?

سٶز تاپقانعا قولقانىڭ قانداي قاتىسى بار?

بۇل كٷندە كٶپتەگەن ماقال-مەتەل, تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸن ەڭگٸمە اراسىنا قىستىرىپ جٸبەرگەنٸمٸزبەن ارى قاراي ونىڭ ماعىناسىن تارقاتىپ بەرە المايمىز. كەيدە تٸپتٸ العاشقى مازمۇنىنان مٷلدە الشاق ماعىنادا قولدانامىز. نەگە?

بٸز دە كٶشپەلٸ دەۋٸردەن وتىرىقشىلىققا اۋىسقالى سول كەزدەگٸ كەيبٸر زاتتارعا بايلانىستى قالىپتاسقان اتاۋلاردىڭ ٶزٸن ۇمىتا باستادىق. قازاقتىڭ ول دەۋٸرٸن نەشە بۋىن ۇرپاق كٶرگەن جوق. سودان كەيٸن دە ول اتاۋعا بايلانىستى كەي ماقال-مەتەلدٸڭ, تۇراقتى سٶز تٸركەستەرٸنٸڭ ماعىناسىن تٷسٸنبەيمٸز. مىسالى, «سٶز تاپقانعا قولقا جوق» دەيمٸز. ماعىناسى قانداي?

ونى تٷسٸنۋ ٷشٸن ەڭ الدىمەن «قولقا» دەپ نەنٸ ايتاتىنىمىزدى بٸلۋ مٸندەت. قازاقستاننىڭ «ۋيكيپەدييا» اشىق ەنتسيكلوپەديياسىنداعى مەلٸمەت بويىنشا: «قولقا – ومىرتقالاردىڭ قان اينالىس جٷيەسٸنەگٸ ەڭ ٸرٸ ارتەرييا قان تامىرى».  جارايدى, دەلٸك. ەندەشە, مۇنىڭ «سٶز تاپقانعا» قانداي قاتىسى بار? «قولقا سالا كەلدٸم», «قولقالاپ بولماعان سوڭ…» دەپ كەلەتٸن تٸركەستەردٸڭ شە? دەل مىنا انىقتاما بويىنشا بۇلاردى قانشا قولقالاساق تا, بٸر-بٸرٸنە جۋىقتاتا المايمىز. دەمەك, «قولقا» دەپ اتالاتىن ەكٸنشٸ بٸر زات بار. يە, اتالارىمىز تاعى نەنٸ «قولقا» دەپ اتادى?

تٷيەگە جٷك ارتۋ ٷشٸن 7-8 قۇلاش ەكٸ ارقان كەرەك. سول ەكٸ ارقاندى قوساقتاپ, كەسٸلگەن جەڭدەي قۋىس كيٸزدەن ٶتكٸزەدٸ. سول قۋىس كيٸزدٸ «قولقا» دەيدٸ. قولقا ارقاننىڭ تەڭ ورتاسىندا بولىپ, جٷك ارتقان كەزدە تٷيەنٸڭ دەل تٶسٸنە كەلەدٸ. ياعني, تٷيەنٸڭ تٶسٸنە ارقان باتپاس ٷشٸن جاسالىنعان زات. بٸر قىزىعى, بۇل كيٸزدٸڭ سىرتقى فورماسى اناۋ اعزاداعى قولقامەن ۇقساس. سول ٷشٸن دە وسى قۋىس كيٸزگە اعزاداعى قولقانىڭ اتاۋىن بەرسە كەرەك.

مٸنە, بٸزدٸڭ ماقال-مەتەلدەرٸمٸزدەگٸ «قولقا» سٶزٸ وسى زاتقا بايلانىستى. سەبەبٸ, تٷيەگە جٷك ارتۋ ٷشٸن ونى شٶگەرۋ كەرەك, شٶگەرۋ ٷشٸن ارقاننىڭ بٸر جاعىن شۋماقتاپ الىپ قولقانى تٶس تۇسىنا كەلتٸرە, تٷيەنٸڭ مٸنەر جاعىنان قامشىلار جاعىنا ٶتكٸزە لاقتىرامىز. تٷيەنٸ قازاق وسىلاي قولقا سالىپ شٶگەرەدٸ. ەندٸ, ٷيرەتٸلمەگەن اساۋ تايلاق بولماسا, جٷك ارتىلعان تٷيە اتاۋلى يەسٸ قولقا سالعاندا ٶزٸنە جٷك ارتاتىنىن بٸلەدٸ, ٶزدٸگٸنەن شٶگەدٸ. تٸپتٸ كەيدە بالا-شاعا بۇيداسىنان سٸلكٸلەپ شٶگەرە الماي تۇرعان تٷيەنٸڭ تٶسٸنە ٷلكەندەر كەلٸپ قولقانى سالا قويعاندا ەكٸ تٸزەسٸ ەرٸكسٸز بٷگٸلٸپ, «بىق» ەتٸپ شٶگە قالاتىنىن ٶز كٶزٸمٸزبەن تالاي كٶرگەنبٸز.

قولقا سالا كەلگەن قازاق پەن ٶتٸنٸپ تۇرعان قازاق

ەندٸ تٷسٸنٸكتٸ بولار, «قولقا سالىپ كەپ وتىرمىن» دەگەن «جٷك ارتقالى كەلٸپ وتىرمىن, سالماق سالعالى كەلٸپ وتىرمىن» دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قولقا –  قالاۋدىڭ, بٸرەۋدٸ كٶمەككە شاقىرۋدىڭ, قازٸرگٸ تٸلمەن ايتقاندا ٶتٸنٸش ايتۋدىڭ ۇشار باسى, قازاق بٸرەۋدەن بٸر نەرسە سۇراۋداعى سٶزٸنٸڭ شەگٸ. قازاقتا «ٶتٸنەمٸن» دەگەن سٶز جوق-تۇعىن. بۇل ٶتە جالىنىشتى حال. اتالارىمىز بٸر-بٸرٸن ونداي كٷيگە تٷسٸرگٸسٸ كەلمەيدٸ. «اينالايىن, قولقا سالا كەپ وتىرمىن» دەيدٸ اقساقال. شاراسىزدىعىن ايتتى, بٸراق مٷسەپٸر, ايانىشتى, جالىنىشتى كٷيگە تٷسٸپ ايتقان جوق. سەبەبٸ, بۇل سٶز ونىڭ قادٸرٸن ساقتاپ, بەلگٸلٸ دەرەجەدە تەپە-تەڭدٸكتٸ ۇستاپ تۇر. ال, قولقا سالىنىپ قويدى, قولقا سالىنعان ادام قايتپەك? ونى قازاق قۇددى الىپ قاشىپ ەكەلگەن كەلٸننٸڭ الدىنا كٶلدەنەڭ جاتىپ الىپ «كەتسەڭ, مەنٸ اتتاپ كەت» دەگەن ەنەدەي سەزٸنەدٸ. سوندىقتان قولقانى اتتاپ كەتۋ دەگەن ٷلكەن  ەبەستٸك. مٸنەكي, مۇنىڭ ارعى جاعىندا قازاقتىڭ بٸر-بٸرٸمەن قارىم-قاتىناسىنىڭ, بولمىسىنىڭ قانداي بولعانىنان حابار بەرەتٸن ٷلكەن اقپارات بۇعىپ جاتىر.

ەندٸ, قولقانى اتتاۋعا بولمايتىنىن بٸلدٸك. ورىنداي الماسا, ورىنداۋعا مٷمكٸندٸگٸ بولماسا شە? سوندىقتان «ماعان قولقا سالا كٶرمەڭٸزدەرشٸ», «قولقالاي كٶرمەڭٸزدەرشٸ» دەگەن سٶزدەر جيٸ ايتىلادى. ال, سالىنىپ قويعان قولقادان مىڭنان بٸر ادام عانا قۇتىلادى. اتتاپ ەمەس, سٶز تاۋىپ قۇتىلادى. سول كەزدە قولقا سالا كەلگەن ادامنىڭ ٶزٸ وعان ريزا بولىپ قولقاسىن كەيٸن تارتىپ الماق. ٶيتكەنٸ, «سٶز تاپقانعا قولقا جوق». قالاي ە?! بۇل – شىعار جول. اتالارىمىز مۇنى دا ەسكەرگەن ەكەن. قولقا سالىپ سۇراپ تۇرعان دٷنيەسٸن بەرسەڭ دە بەرەسٸڭ, بەرمەسەڭ دە بەرەسٸڭ, شاقىرعان جەرٸنە بارساڭ دا باراسىڭ, بارماساڭ دا باراسىڭ دەمەيدٸ, كٶكەيگە قونىمدى, قىزىقتى دا تاپقىر جاۋاپسٶز ايتساڭ قولقاسىن ٶزٸ قايتىپ الۋى كەرەك ھەم رەنٸش بولماۋى تيٸس. مٸنە, بۇل سٶز عانا ەمەس, بۇل – بٸز كٶپ ايتا بەرەتٸن, تاڭداي قاعا بەرەتٸن, تەرەڭٸنە جەتە الماي تامسانا بەرەتٸن اتالار بولمىسىنىڭ بٸر عانا كٶرنٸسٸ.

بۇل بٸزدٸڭ كٶشپەندٸ دەۋٸردەن وتىرىقشىلدىققا اۋىسۋ بارىسىنداعى جوعالتۋىمىز. قازٸرگٸ ۋاقىتتا قازاقتىڭ قانشا سٶزٸ ارحايزمگە اينالىپ بارا جاتقانىن ساناپ تاۋىسا المايسىز.

احاڭنىڭ جوعارىداعى سٶزٸ ەرينە تٸل, تٸل بولعاندا دا قۇر اتاۋلار تٸزبەگٸ ەمەس, سٶز, سٶز ۇستاپ تۇرعان ماعىنا, سول ماعىناعا ساي ۇلت دەڭگەيٸندە ايتىلعان سٶز. سٶز جوعالسا, بولمىس جوعالادى. مىسالى, اقىلسىز حايۋان اتتاماعان قولقانى اقىلدى ادام نەگە اتتاپ كەتەدٸ? ٶيتكەنٸ, ول سٶز – جوعالعان. يە, ەزٸرگە سىرتى بار, ٸشٸ جوعالعان. وسى كٷندە بٸز ونىڭ قانداي مەسەلەگە بايلانىستى ايتىلۋى كەرەك ەكەنٸن بۇرىنعى قولدانىستاعى ينەرتسييامەن تٷيسٸك ارقىلى بولجاپ قانا ايتىپ جٷرمٸز. دەل قازٸر ينەرتسييا باياۋلادى, ونى بۇل سٶزدٸڭ بۇرىنعىدان ەلدەقايدا سيرەك قولدانىلاتىندىعىنان كٶرۋگە بولادى. سوندىقتان بٸراز جىلداردا سىرتى دا جوعالادى.

ٶلگٸسٸ كەلمەگەن سٶز ٶزگە وشاقتىڭ وتىن جاعىپ كٷن كٶرەدٸ

ال, ەگەر بۇل سٶز ٶزٸن جوعالتپاي قۇتقارىپ قالامىن دەسە, ٶز ٸشٸن ٶزگەرتۋٸ كەرەك. ياعني, باسقا بٸر ماعىناعا قاڭقا بولىپ جان ساقتايدى. سەبەبٸ, بٷگٸنگٸدەي ورتادا ٶز ماعىناسىمەن ٶمٸر سٷرە المايدى. قازٸردٸڭ ٶزٸندە قازاقتىڭ قانشاما سٶزٸ, تۇراقتى تٸركەس, ماقال-مەتەلدەرٸ ٶزگە ماعىناعا قاڭقا بولىپ ارامىزدا قالت-قۇلت ەتٸپ ەرەڭ جٷر. بٸر-ەكٸ مىسال كەلتٸرەيٸك.

بالا كەزٸمدە جايلاۋدا بٸزگە كٶرشٸ وتىراتىن ٷيدە حاسەن دەيتٸن قارييا بولدى. ٶزٸ بٸلٸپ تۇرعانى بەلگٸسٸز, بٸلمەي تۇرعانى بەلگٸسٸز اينالاسىنا قايتا-قايتا سۇراق قويىپ وتىراتىن. سول قارييا زەكٸڭ موللادان بٸر سۇراق سۇراعانى ەسٸمدە. «موللەكە, وسى بەلەنباي شەكتەن شىعىپ كەتتٸ» دەپ جاتامىز, ول نە?»-دەدٸ. «اراق ٸشۋ», دەدٸ زەكٸڭ موللا. سٶيتتٸ دە, سەل ٸركٸلٸپ, «قۇداي تاعالانىڭ ادام بالاسىن شەكتەگەن شەكاراسى بار, سودان شىعىپ كەتكەندٸ «شەكتەن شىقتى» دەيدٸ», -دەپ قىسقا قايىردى. ەندٸ ويلاپ وتىرسام, بۇل ٷلكەن سٶز ەكەن. سوڭعى سٶيلەمٸن تارقاتار بولساڭ تاڭعا كەتەتٸن دٷنيە. ال, وسى سٶزدٸ جاپپاي اراق ٸشٸلگەن كەڭەس ۋاقىتىندا, قىتايداعى قىزىل پارتييانىڭ «مەدەنيەت تٶڭكەرٸسٸ» قىزىپ تۇرعان ۋاعىندا ايتىپ كٶرشٸ. ٶزٸڭ شەكتەن شىققان بولىپ شەتكە ايدالاسىڭ. سونىڭ سالدارىنان ول ۋاقىت قانا ەمەس, ونداي «اۋىر سٶزدٸ» قازٸردٸڭ ٶزٸندە كٶتەرە الامىز با? ايتا المايمىز. سوندىقتان بۇل سٶز دە امالسىزدان باسقا ماعىنا جامىلىپ سانامىزدىڭ تەرەڭ تٷكپٸرٸنەن اندا-ساندا بٸر جىلت ەتٸپ سىرتقا شىعادى دا, بٷك تٷسٸپ قايتا جاتادى.

ۇياتتىڭ ٶزٸ ۇيالىپ جٷر

قازاقتىڭ «ۇيات», «نامىس» دەيتٸن ۇستىندى سٶزدەرٸنٸڭ ٶزٸ بۇل كٷندە تۇعىردان تٷسكەن. ۇيات دەگەن سٶزدٸ ايتىپ قالعاندا جٷزٸنە قىزىل اراي رەڭ ۇشقىنداپ كەتەتٸن ەجەلەرٸمٸزدٸڭ بويىندا تولىق ەنەرگييالىق قۋاتقا ەنەتٸن ەدٸ بۇل سٶز. قازٸر كٶپ ادامنىڭ بولمىسىنان ۇيات ۇعىمى كەمٸگەلٸ بۇل سٶزدٸڭ ەنەرگييالىق قۋاتى مٷلدەم ەلسٸرەپ قالدى. بۇرىن ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ «ۇيات بولادى» بولعان قازاق بۇل كٷندە ونى سيرەك ايتىپ, سونىڭ ٶزٸندە «وسى قازاق ۇيات بولادىمەن-اق قۇرىپ باراسىڭدار!» دەگەن ەلدەكٸمنٸڭ سىنىن ەستٸپ قالامىز با دەپ جالتاقتايتىن بولعان. قازٸر ونداي سٶز ايتىلاتىن تانىمال ادامداردىڭ اراسىنا بارۋعا ۇياتتىڭ ٶزٸ ۇيالىپ جٷر. «ۇيات كٸمدە – يمان سوندا» دەپ باعالاۋشى ەدٸ عوي بابالارىمىز. قازٸر وسى «ۇيات» سٶزٸ ايتىلعاندا كٶپ ادام سونشالىقتى ەسەر المايدى, باتەرەياسى تاۋسىلعان ساعاتتاي سازارىپ ٶزٸڭە قاراپ تۇرادى. وعان «ٶلٸمنەن ۇيات كٷشتٸ» دەگەن سٶزدٸ اعىلشىنشالاپ ايتساڭ دا تٷسٸندٸرە المايسىڭ. ٶيتكەنٸ, «ۇيات» سٶزٸنٸڭ قازاق بولمىسىنداعى ۇياسى بۇزىلىپ, تەنتٸرەپ كەتتٸ. اندا-ساندا ەربٸر جەردە ايتىلىپ, ٶشكٸندەپ بارىپ جوعالادى بولماسا باسقا مەن الىپ قانا امان قالادى. اقشاڭ از بولىپ قالعانعا, كيٸمٸڭ انا بٸرەۋدٸكٸندەي قىمبات بولماعانىنا ۇيالۋ دەگەن سەكٸلدٸ بولمايتىن, بولماشى نەرسەلەرگە عانا قولدانۋعا جارايتىن جارىمجان سٶز بولىپ ٶمٸر سٷرە تۇرار ەزٸرگە. بۇل سٶز جارتىلاي جوعالعاندا ۇياتتى قازاق تا جارتىلاي جوعالدى دەگەن سٶز عوي سوندا.

نامىس ارۋلار بايقاۋىنا دا بارادى

قازاقتىڭ «نامىس» دەيتٸن نايزاعاي سٶزٸن بٸر بوكسشىمىز ٶزگە بٸر ەلدٸڭ بوكسشىسىمەن جۇدىرىقتاسىپ جاتقاندا عانا جۋرناليستٸڭ اۋزىنان ەستيتٸن بولعانىمىز دا جاسىرىن ەمەس قوي. «بٸزدٸڭ ەلدٸڭ نامىسىن قورعايتىن پەلەنباي» دەيدٸ داۋىسىن كٶتەرە. ال, سول بوكسشى جەڭٸلٸپ قالدى دەيٸك. سول نامىس پا? سونشا نامىس ەمەس. جارىس بولعان سوڭ الما كەزەك — بٸرەۋٸ  جەڭەدٸ, بٸرەۋٸ جەڭٸلەدٸ. نامىس باسقا عوي. «ەردٸ نامىس, قوياندى قامىس» دەگەندەي ەر جٷرگەن جەردە مۇنىڭ دا قولدانىلمايتىن جەرٸ جوق ەدٸ-اۋ! بۇرىن بٸرگە تۋعان اعايىن, قارىنداسى تٷگٸلٸ, رۋىنان بٸرەۋدٸڭ جامانى اتى شىقسا قايناپ شىعاتىن قانداعى نامىس ەندٸ بوكسشىنىڭ بٸر ۋىس قولعابىن پانالاپ قانا جالعان ٶمٸرٸن جالعاستىرىپ جاتىر. سونى نامىس دەيتٸن بولدىق. تٸپتٸ قازٸر جارتىلاي جالاڭاش ساحناعا شىعاتىن ارۋلار بايقاۋىندا «پەلەن ارۋ تٷگەن وبلىستىڭ نامىسىن قورعادى» دەيتٸن تٸركەستەردٸ كٶرەمٸز. نامىس بايقۇس ٶلمەس ٷشٸن مۇنداي جەردە دە جٷر قازٸر. «ەي, نامىس! مۇندا نە عىپ جٷرسٸڭ? بٷيتكەنشە ٶلسەڭشٸ» دەيدٸ عوي بٸر كٷنٸ وعان بٸرەۋ. ٶلگەنٸ دە سول سول شىعار. يە, نامىستى ەرلەر ەلٸ دە بار ەكەنٸنە شٷبە كەلتٸرمەيمٸز. بٸراق, نامىستىڭ قولدانىلار اۋماعى قانشالىق تارايسا, نامىستى قازاقتىڭ سونشالىق جوعالىپ بارا جاتقانى دا.

ماقال-مەتەل دەگەنٸمٸز كونستيتۋتسييا بولاتىن

سٶز – ۇعىم, ۇعىم – تانىم. تانىمنىڭ ادام بولمىسىنا تٸكەلەي ەسەر ەتۋشٸ فاكتور ەكەنٸن العا تارتساق, بٸر ۇلتتىڭ بولمىسىن ونىڭ سٶزٸ ارقىلى تانۋعا بولاتىنىن قاپىسىز اڭعارامىز. قازاقتىڭ «توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ» دەيتٸن سٶزٸ وسى ماقال-مەتەلگە قاراتىلعان. بٸر ماقال ايتىلىپ قالعان جەردە ونى ايتۋشى مەن تىڭداۋشىنىڭ ساناسىندا از دەگەندە توقسان اۋىز سٶز قاۋلاپ شىعۋى كەرەك. ال, ول ماقال-مەتەل دەگەنٸمٸز – كونستيتۋتسييا. ياعني ٶز تۇسىنداعى قوعام ٶمٸرٸنٸڭ رۋحاني ھەم ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن ەسكەرە وتىرىپ شىعارعان زاڭدارى. احاڭشا ايتقاندا «ماقال – تەجٸريبەدەن شىققان اقيقات تٷرٸندە ايتىلاتىن سٶز». قىزىق بولعاندا بۇل كونستيتۋتسييانىڭ بٷكٸل باپتارىن بٷكٸل ەل جاتقا بٸلەدٸ جەنە مويىندايدى. بۇل قانداي عاجاپ قۇرىلىم سٸرە?! مىسالى, كٷيەۋٸ ٶلدٸ, جار جەسٸر قالدى. ٷكٸم قالاي بولۋى كەرەك? «ەردەن كەتسە دە, ەلدەن كەتپەيدٸ». تٷسٸنٸكتٸ. مويىندالعان. ەمەڭگەرلٸك. وسىلاي كەتە بەرەدٸ. ال, سول جادىنا جابىسىپ قالعان زاڭى, تانىمى قازاقتى قانشا زوبالاڭنان امان الىپ, وسى كٷنگە جەتكٸزدٸ. عاسىرلار ٶتكەلەگٸنەن ٶتٸپ جانىنا جابىسىپ قالعان ۇلتتىق تانىم-تٷسٸنٸگٸن ميىنان قىرساڭ دا كەتپەيتٸن ەدٸ, قازاقتى جويماققا بٷكٸل كٷشٸن سالعان جاۋلار سٶزٸن جوعالتا المادى. سٶيتٸپ سول سٶزدٸڭ مەنٸن ٶزگەرتۋگە جەگٸ قۇرتتاي ٸشٸنەن جەدٸ. قازاق سٶزٸ بەرٸبٸر قاڭقاسىن ساقتاپ قالدى. ونى ۇمىتتىرۋ ٷشٸن تەك باسىن شاۋىپ تاستاعاننان باسقا امال قالمادى. ەتتەن ٶتكٸزٸپ, سٷيەككە جەتكٸزٸپ, قان تامىردىڭ ٸشٸنەن سىرتىنا تەپكٸزٸپ قالاي عانا ورناتىپ بەردٸ ەكەن وسى يممۋنيتەتتٸ بابالارىمىز!? سونىمەن, اشتىق جاسادى, قىردى, جويدى. سٷيرەتٸلٸپ ول ٶتكەلدەن دە ٶتتٸك. ەس جىيدىق, ەتەك-جەڭٸمٸزدٸ جيناپ جاتىرمىز. ەندٸگٸ مەجە سول بولمىسىمىزعا ورالۋ بولۋى تيٸس.

سٶز قايتا تٸرٸلەدٸ نەمەسە ٶزٸن تابادى

ونىڭ قاجەتتٸلٸگٸ قانداي دەيسٸز-اۋ? كٷرٸش ەگٸپ جانتالاسىپ جاتقان جاپوندار ۇلتتىق بولمىستى ساقتاپ قالۋ – تەحنيكالىق بٸلٸم دەڭگەيٸ بار, دٷنيەسٸ كٶپ, بٸراق, جانى, رۋحى كەدەيلەنگەن بٷگٸنگٸ پسيحولوگييالىق پروبلەمالارلاردان ارىلۋ دەپ ۇعادى ەكەن. قىسقاسى, تەحنوكراتتىق ۋاقىتتىڭ ٷددەسٸنەن شىعا وتىرىپ, ادامي قاسيەتكە تولى جايما شۋاق ٶمٸردٸ ساقتاپ قالۋ. سوعان ۇمتىلىس. ٶزدەرٸن مازالاعان ۋاقىت پروبلەمالارىن تاپ باسىپ تانىعاندىقتان وسى قادامعا بارسا كەرەك. ەندٸ, ولاردىڭ اتا-بابالارىنىڭ قۇندىلىقتارىنىڭ قانشا قۇندى ەكەنٸن قايدام, قازاقتىڭ ۇلتتىق بولمىسقا ورالۋى دەگەن سٶز بٷگٸندە بولىپ جاتقان بٸراز جان شوشىرلىق جەيتتەردٸ ازايتۋ دەگەن سٶز. ٶيتكەنٸ, بابالارىمىز قۇرعان قوعام جەسٸرٸ قاڭعىماعان, جەتٸمٸ جىلاماعان, اۋىلدىڭ بٸر شەتٸنەن جاياۋ كٸرگەن جولاۋشى, ەكٸنشٸ شەتٸنەن اتپەن شىققان, وسىناۋ ۇلان بايتاق دالاسىندا تٷرمە دە بولماعان, اجىراسۋ دەگەن اتىمەن جوق, شاماسىنشا بٸر-بٸرٸنٸڭ قاقىسىن بەرگەن قوعام بولاتۇعىن. مۇندايدا, «سول مالدىڭ سوڭىندا پەلەن عاسىر جٷردٸك قوي, نە تاپتىق?» دەپ كەرٸ سٶيلەپ قىڭىر تارتاتىندار بولادى. تاپقانىمىز ٶتە كٶپ. قازاقى شاپانىمىزدى (بولمىستى) شەشپەسەك بٸزدٸ عارىش قابىلداماي قويادى, عىلىمنان قۇر قالامىز دەگەن سٶز جوق. بەرٸ يگەرٸلەدٸ. تەك سول قانشالاعان عاسىرلىق ۇلانعايىر رۋحاني بولمسىمىزدى بولماشى دٷنيەلەرگە ايىرباستاپ جٸبەرٸپ, قايتا اينالىپ تاپپاي قالماساق بولعانى. ول بولمىس سٶز ارقىلى عانا كەلەدٸ. اتا كەسٸپ اۋىل شارۋاشىلىعىنا اينالىپ كەلە جاتقان جايىمىز بار, بۇل ەكونوميكامىزعا عانا ەمەس, رۋحانيياتىمىزعا دا ٶز ٷلەسٸن قوسارى سٶزسٸز. ات جالىندا كٷن كەشكەن اتا-باڭنىڭ بولمىسى بٷگٸنگٸ كٷندەگٸ كٶكپار, بەيگە, اۋدارىسپاق سىندى سپورت تٷرلەرٸنٸڭ جالپىلاسۋىنان جاڭعىرادى. بۇلار جاندانعان جەردە جىلقىعا قاتىستى قانشاما سٶز قايتا تٸرٸلەدٸ. «قازاقستان بارىسى» جوباسى جٷرٸلگەلٸ دە پالۋاندىق, كٷرەسكە بايلانىستى قانشاما سٶز قايتا سانامىزدا جاڭعىردى. بولمىس تا وسىلايشا ورالادى. ول بٷگٸنگٸ عىلىم مەن ۇشتاسقاندا قازاقتىڭ باعى باتپانداپ, مەيماناسى تاسىپ, ٸرگەسٸن جاۋ, ٸشٸن داۋ الا الماس مەڭگٸلٸك ەلگە اينالارىمىز حاق!

ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى

"ەگەمەن قازاقستان"