Qazaq tili – áýezdi til. Al áýezdiń ózi sóilem quramyndaǵy sózdiń nemese sóz tirkesiniń, tutas bir tildik birliktiń durys aitylý áýenine jaqyndyǵyn ǵalymdar ashyp berip otyr. Bul, ásirese onyń óleń-jyrlar men kórkem sóileýdiń durys aitylý normasynda anyq baiqalady. Al kópshilik qaýym orfoepiialyq normalardy durys sóileýdiń kilti dep, al orfoepiialyq sózdikti sol normalardyń qoimasy retinde qabyldaityny ras. Degenmen, sol sózdikte berilgen sózder men sóz tirkesterin sóileý kezinde qalai qoldaný kerektigin bile bermeidi.
Sózdikte berilgen sózder men sóz tirkesteri sóileý kezinde bir-birimen tutasyp maǵyna sáikes sóilemge, pikir túrinde lebizge ainalyp shyǵa keledi. Sóilemniń quramyndaǵy bólshekterdiń tutas alǵanda maǵynalyq bólikterdiń de atqaratyn qyzmeti erekshe. Mysaly, «qazaq jeri» orfoepiialyq normaǵa sáikes «qazaǵ jeri» bolyp aitylady. Biraq «Qazaq jerin súiedi» degendi kidiristiń ornyn ózgertý arqyly eki basqa maǵynada túsinýge bolady. Birinshisi «Qazaǵjerin // súiódú», al ekinshisi «Qazaq // jerinsúiódú» bolyp shyǵady. Alǵashqy sóilemniń bastaýyshy «ol» degen jasyryn tulǵa bolsa, kelesi sóilemde «qazaq» ekenin ańǵaramyz. Al kidirispen ajyratylyp turǵan yrǵaqtyń ishinde qanshama sóz bolmasyn olar bir áýenmen, bir demmen aitylǵandyqtan, olardyń arasyna jik salmai tirkestirip kórsetken durys dep esepteimiz. Árine, mundai jaittardyń «Orfoepiialyq sózdikterde» qamtylmaityny belgili. Sonda mátinniń orfoepiialyq jazbasyn jasaýdyń qandai da bir joldary bar ma degen zańdy saýal týyndaidy.
Bizdiń oiymyzsha mátindi ekige bólip «óleń sózdiń orfoepiiasy» jáne «qara sózdiń orfoepiiasy» dep qarastyrǵan jón. Aldymen óleńge toqtalaiyq. Qazirgi kezde tájiribede baiqalyp otyrǵandai bireýler óleńdi sýdyratyp oqyp shyǵady, bireýler sezimge berilip oqidy, bireýler ár sózden soń kidiris jasap oqidy, bireýler mánerlep oqidy, endi bireýler sózben sózdiń arasyna jik salmai sirestirip oqidy. Til mádenieti týraly alǵash habar beretin mektep qabyrǵasynda normalar týraly azdy-kemdi túsinik beriledi, jalpy mánerlep oqýmen tanys bolsaq ta, ony árkimniń ár qily dárejede meńgerý deńgeiin bir aýyz sózben túsindirip berý qiyn. Tek anyǵy normalar týraly, onyń ishinde orfoepiialyq normalar týraly árkimniń tanym-túsinigi árqalai. Qazirgi kezde kim bolsa da óleńmen nemese mátinmen jumys istegende ony mánerlep oqyp turmyz dep esepteidi. Biraq mánerlep, óleńdi naqyshyna keltirip, orfoepiialyq normalardy saqtap oqý degenimizdiń ózi ne? Kópshilik munyń ózi belgili bir zańdylyq júiesinen shyǵatynyn jáne soǵan baǵynary daýsyz ekenin ishtei sezedi.
Mánerlep oqýdyń alǵysharttaryna tynys belgilerdiń tek qaǵazda kórinis tabýy ǵana emes, solardyń sóz aǵymynda da óz qyzmetin atqarýy, daýys yrǵaǵynyń óz ornymen kóterilýi ne túsýi, qarqynnyń jyldamdaýy ne baiaýlaýy, fonetikalyq zańdylyqtardyń, orfoepiialyq normalardyń jáne taǵy da sol sekildi birshama zańdardyń saqtalýy jatýy tiis. Osy turǵyda «Qazaq grammatikasy» «Sóileý tilindegi intonatsiianyń jazba mátinde kórinis tabýy tabiǵi nárse jáne jazylǵan mátindi mazmunyna qarai durystap, mánerlep oqý da onyń intonatsiiasyna bailanysty. Eger onyń intonatsiiasyn ózgertip, iaǵni qatar turǵan sózderdiń yrǵaqtyq toptasýyn, sonymen bailanysty paýzasyn jyljytsa, onyń stilistikalyq reńi ǵana emes, sózderdiń grammatikalyq maǵynasy da ózgerip ketýi múmkin» (Qazaq grammatikasy. –Astana, 2002. 105-bet) dep eskertedi.
Eń aldymen óleńniń árbir tarmaǵy býnaqqa bólinetini árkimge aian. Óleńdi óleń etetin yrǵaq bolsa, qazaq óleńindegi búkil yrǵaq býnaqpen úndes keledi. Is júzinde baiqalǵandai kóp jaǵdaida óleńdi mánerlep oqýshylar býnaqqa múldem kóńil bólmei jatady. Al býnaqqa durys bólinip, ár býnaqtyń ara jigine kidiris jasasaq, óleń múldem túrlenip ózgeshe shyraiǵa enedi. Bir jaǵynan aitylatyn oi shubalańqy bolmai, túidek-túidek tirkesterdiń nátijesinde tez ańǵarylady.
Mundai býyn sany turaqty býnaqtar men býnaqtardyń sóz aǵymynda ara jigin aiyrýdyń basty belgisi kidiris jasaý. Mátin teriminde sońǵy kezderi býnaqtar men yrǵaqtyq toptardyń ara jigin, jalpy kidiristerdi /, //, /// – belgileri arqyly kórsetý tájiribesi baiqalyp otyr (Qazaq tiliniń orfoepiialyq anyqtaǵyshy. –Arys, 2004.67-bet). Másele orta bilim berý men arnaýly bilim berý mekemesine arnalǵan oqýlyqtardan bular kórinis taptai otyrǵandyǵynda.
Kidiristiń atqaratyn qyzmeti óleń sózde býnaqtar ara jigin ajyratý bolsa, mátinde sóz túidegi arasyndaǵy, ne sóilem aralaryndaǵy tolasty kórsetedi. Mánerlep oqýda ne kórkem áńgimeleýde kidiris jasaýdyń ózindik mańyzy bar. Mátindi oqyǵanda daýystyń úzilis, sál irkilis jasaýy jai ǵana kidiris emes. Ol – ádebi mátinniń mán-maǵynasyn ashyp berý tásili bolyp tabylady. Kidiristiń merzim mólsheri shamasyna qarai kidiris árqalai keledi. Negizinen úshke bólýge bolady. Qysqa kidirister yrǵaqtyq toptardyń ara jigin kórsetedi. Muny mátindi orfoepiialyq jaǵynan órnektegende /- belgisimen berýge bolady. Shartty túrde qysqa kidirister dep atalyp otyrmyz, sebebi bul tańba turǵan sóilem bólikteri kidirissiz aitylǵanmen olardyń ara jiginde áýen nemese dem ózgerisi baiqalýy múmkin.
Ortasha kidirister sóilemdegi sóz destelerin bólip turady. Muny mátindi orfoepiialyq jaǵynan órnektegende //- belgisimen berýge bolady. Sóilemde bular qabysa bailanysqan sóz tirkesterin, úiirli múshelerdi, tipti sóilemniń kúrdeli múshelerin basqa toptardan oqshaýlap turady. Túptep kelgende bul tańba yrǵaqtyq toptar ara jigi men yrǵaqaralyq kidiristiń tańbasy. Arasynda osy tańba turǵan sóilem bólikteri bir-birinen daýys kidirisi arqyly bólinip, árqaisysy jeke-jeke áýen órnegimen aitylady. Óleń mátininde bul belgi býnaqtar ara jigin ashý úshin qoldanyssa, mátinde yrǵaqtyq toptardy arashalap turady. Óleńde býyn sanymen bailanysty bolsa, mátinde yrǵaqtyq toptarǵa táýeldi bolady.
Uzaq kidiris nemese tolas, keide logikalyq kidiris dep te atalady. Ol sóilemniń aiaqtalǵanyn bildiredi. Sóilem arqyly aitylǵan pikirge symbattylyq ár kirgizedi. Basqasha aitqanda aitylǵan pikirdi aiaqtap, ekinshi oiǵa kóshý nemese búkil mátinniń bir bóliminen ekinshi bólimine kóshý jaily emeýrin bildiredi. Muny mátindi orfoepiialyq jaǵynan órnektegende ///- belgisimen berýge bolady. Jazba tilde mundai tańba turǵan oryndar sóilem men sóilemniń ara jigin kórsetse, keide mátinniń mundai bólikterin azat joldan bastaidy. Al ol óz kezeginde kórkem sóileýdiń mánerli tásili retinde sóz maǵynasyn kúsheitedi. Árine, bul jerde kórkem mátindi mánerlep oqýshydan mátinde aitylatyn oidy jetik bilýi de talap etiledi.
Endi joǵaryda aitylǵan shartty tańbalar arqyly berilgen kidiristiń mánin naqty mysaldar arqyly óleńnen jeke-jeke taldap baiqap kórýge bolady. Aldymen óleń joldaryna kóz salaiyq:
Alda myqty jaratqan segiz batyr,
Baiaǵydan soǵysyp áli jatyr.
Kezek-kezek jyǵysyp, jatyp-turyp.
Kim jyǵary belgisiz túbinde aqyr. (Abai)
Berilgen óleń joldaryn orfoepiialyq aitylý normasy boiynsha órnekteitin bolsaq tómendegidei bolyp shyǵady:
Aldamyqty4 // jaratqan3 // segizbatyr4(11)
Baiaǵydan4 // soǵysyp3 // álijatyr4(11)
Kezekkezek4 // jyǵysyp3 // jatypturup4 (11)
Kimjyǵary4 // belgisiz3 // túbúnd`aqyr4(11)
Baiqap otyrǵanymyzdai árbir býnaq az degende 3, al kóp bolǵanda 4 býynnan turatynyn kórip otyrmyz. Ony túsinikti bolý úshin árbir býnaqtyń sońǵy jaǵyna joǵary registrmen kórsetip otyrǵandy jón sanaimyz. Árbir tarmaq 11 býyndy qara óleń ólshemine sáikes keledi. Al bir býnaq ishine engen sózderdiń tutasyp birge aitylýyn – belgisi arqyly berýge bolady. Jylysý qubylysy arqyly júzege asqan daýysty dybystardyń túsip qalýyn ` – belgisimen tańbalanǵan jón dep tabamyz.
Kei jaǵdailarda óleńdegi aitylatyn oidyń ereksheligine bailanysty shartty belgilerdiń basqa túrleri de qoldanylýy múmkin.
Endi «qara sózdiń» orfoepiialyq jazbasyna toqtalyp kóreiik. Munda yrǵaqtyq toptardy maǵynalyq bólshekter toptastyratyny túsinikti bolyp shyǵady.
Jazylymy:
Bir kúni Qojanasyr dosynyń úiine kelse ol úiin tazalap jatyr eken. Qoja odan:
– E, dostym! Ne istep jatyrsyń? – dep surapty.
– Á, Qoja ekensiń ǵoi! Myna eskirgen kiim, qaǵaz, kitap bárin órteiin dep jatyr edim, – deidi dosy.
– Qoi, dostym! Kiim eskirgenmen, kitap eskirmeidi. Kitaptyń syrty eskirgenmen ishindegi asyl sózi eskirmeidi, – depti Qoja.
Aitylymy:
Birgúnú // Qojanasyr/ dosunuńúiúnó gelse // ol // úiún / tazalabjatyreken /// Qoja / odan ///
– E /// dostum /// Neistebjatyrsyń? // depsurapty ///
– Á /// Qoj`ekensińǵoi /// Myna / eskirgeńDgiiim / qaǵaz / kitap // bárinórtóiúndebjatyredim // deididosu ///
– Qoi /// dostum /// Kiiimeskirgenmen // kitabeskirmeid /// Kitaptyńsyrty / eskirgenmen // ishindeg`asylsózú / eskirmeid // depti Ǵoja///
Mátinde yrǵaqtar nemese yrǵaqtyq toptarda júzege asatyn dybystyq igerýlerdi tańbalaý úshin keibir tańbalardy paidalanýǵa usynys jasaimyz. Dybystar birin-biri aitylymy (akýstikalyq) jáne jasalymy (artikýliatsiialyq) jaǵynan igeredi, sirek jaǵdaida bular qosa qabat júzege asady. Orta bilim berý oqýlyqtaryn bulardy ilgerindi, keiindi jáne toǵyspaly yqpal túrinde oqytady. Dybystardyń birin-biri akýstikalyq jaqtan igerýin tańbalaý úshin jáne belgilerin paidalanýǵa bolady. Mundaǵy baǵyttamanyń nusqaýyna qarap qai dybystyń qai dybysqa áser etip turǵanyn ańǵarý qiyn emes. Osy júieni negizge ala otyryp dybystardyń birin-biri artikýliatsiialyq jaqtan igergenin kórsetý úshin jáne belgilerin paidalanamyz. Igerýdiń osy eki túri qosa júzege assa belgisin qoldanýǵa bolady. Aityp otyrǵan tásilderiń tájiribelik mańyzy zor. Yqpaldardyń túrlerin shartty belgilermen órnekteý úlgilerin belgili fonetist ǵalym professor S.Myrzabekov usynǵan bolatyn (Myrzabekten S. Qazaq tili fonetikasy: oqý quraly. –Almaty: Qazaq ýniversiteti, 2004. 141-bet).
Qoryta aitqanda, mátindi orfoepiialyq jaǵynan órnektegende túrli shartty belgilerdiń qoldanylýy mańyzdy. Mynadai tujyrymdar usynýǵa bolady:
Orfoepiialyq jaǵynan túrlenetin eń kishi bólshek býnaq nemese yrǵaq bolyp shyǵady.
Yrǵaqaralyq shekte eshqandai fonetikalyq qubylystar júzege aspaidy.
Mátindegi kidiristi durys ańǵarý orfoepiialyq normalardy iske asyrýdyń tikelei tetigi.
Túptep kelgende, joǵaryda atalǵan úlgiler túrli nusqada joǵary oqý oryndary men arnaýly orta bilim oryndarynda oqytylyp jatyr. Endigi kezekte bulardy turaqtandyryp, ortaq bir úlgige qol jetkizetin ýaqyt keldi deýge bolady. Bizdiń usynyp otyrǵan úlgimizdi basshylyqqa alýdyń utymdy tustary kompiýterlik mátin terim jumysyna ońtaily bolýynda. Munyń ózi orta jáne ortalaý bilim ortasyna arnalǵan ádistemelik quraldardy usynýǵa múmkindik beredi.
Sezd Aqymbek,
ál-Farabi atyndaǵy
Qazaq ulttyq ýniversitetiniń dotsenti
"Ana tili" gazeti
.jpg)