قازاق تٸلٸ – ەۋەزدٸ تٸل. ال ەۋەزدٸڭ ٶزٸ سٶيلەم قۇرامىنداعى سٶزدٸڭ نەمەسە سٶز تٸركەسٸنٸڭ, تۇتاس بٸر تٸلدٸك بٸرلٸكتٸڭ دۇرىس ايتىلۋ ەۋەنٸنە جاقىندىعىن عالىمدار اشىپ بەرٸپ وتىر. بۇل, ەسٸرەسە ونىڭ ٶلەڭ-جىرلار مەن كٶركەم سٶيلەۋدٸڭ دۇرىس ايتىلۋ نورماسىندا انىق بايقالادى. ال كٶپشٸلٸك قاۋىم ورفوەپييالىق نورمالاردى دۇرىس سٶيلەۋدٸڭ كٸلتٸ دەپ, ال ورفوەپييالىق سٶزدٸكتٸ سول نورمالاردىڭ قويماسى رەتٸندە قابىلدايتىنى راس. دەگەنمەن, سول سٶزدٸكتە بەرٸلگەن سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸن سٶيلەۋ كەزٸندە قالاي قولدانۋ كەرەكتٸگٸن بٸلە بەرمەيدٸ.
سٶزدٸكتە بەرٸلگەن سٶزدەر مەن سٶز تٸركەستەرٸ سٶيلەۋ كەزٸندە بٸر-بٸرٸمەن تۇتاسىپ ماعىنا سەيكەس سٶيلەمگە, پٸكٸر تٷرٸندە لەبٸزگە اينالىپ شىعا كەلەدٸ. سٶيلەمنٸڭ قۇرامىنداعى بٶلشەكتەردٸڭ تۇتاس العاندا ماعىنالىق بٶلٸكتەردٸڭ دە اتقاراتىن قىزمەتٸ ەرەكشە. مىسالى, «قازاق جەرٸ» ورفوەپييالىق نورماعا سەيكەس «قازاع جەرٸ» بولىپ ايتىلادى. بٸراق «قازاق جەرٸن سٷيەدٸ» دەگەندٸ كٸدٸرٸستٸڭ ورنىن ٶزگەرتۋ ارقىلى ەكٸ باسقا ماعىنادا تٷسٸنۋگە بولادى. بٸرٸنشٸسٸ «قازاعجەرٸن // سٷيٶدٷ», ال ەكٸنشٸسٸ «قازاق // جەرٸنسٷيٶدٷ» بولىپ شىعادى. العاشقى سٶيلەمنٸڭ باستاۋىشى «ول» دەگەن جاسىرىن تۇلعا بولسا, كەلەسٸ سٶيلەمدە «قازاق» ەكەنٸن اڭعارامىز. ال كٸدٸرٸسپەن اجىراتىلىپ تۇرعان ىرعاقتىڭ ٸشٸندە قانشاما سٶز بولماسىن ولار بٸر ەۋەنمەن, بٸر دەممەن ايتىلعاندىقتان, ولاردىڭ اراسىنا جٸك سالماي تٸركەستٸرٸپ كٶرسەتكەن دۇرىس دەپ ەسەپتەيمٸز. ەرينە, مۇنداي جايتتاردىڭ «ورفوەپييالىق سٶزدٸكتەردە» قامتىلمايتىنى بەلگٸلٸ. سوندا مەتٸننٸڭ ورفوەپييالىق جازباسىن جاساۋدىڭ قانداي دا بٸر جولدارى بار ما دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى.
بٸزدٸڭ ويىمىزشا مەتٸندٸ ەكٸگە بٶلٸپ «ٶلەڭ سٶزدٸڭ ورفوەپيياسى» جەنە «قارا سٶزدٸڭ ورفوەپيياسى» دەپ قاراستىرعان جٶن. الدىمەن ٶلەڭگە توقتالايىق. قازٸرگٸ كەزدە تەجٸريبەدە بايقالىپ وتىرعانداي بٸرەۋلەر ٶلەڭدٸ سۋدىراتىپ وقىپ شىعادى, بٸرەۋلەر سەزٸمگە بەرٸلٸپ وقيدى, بٸرەۋلەر ەر سٶزدەن سوڭ كٸدٸرٸس جاساپ وقيدى, بٸرەۋلەر مەنەرلەپ وقيدى, ەندٸ بٸرەۋلەر سٶزبەن سٶزدٸڭ اراسىنا جٸك سالماي سٸرەستٸرٸپ وقيدى. تٸل مەدەنيەتٸ تۋرالى العاش حابار بەرەتٸن مەكتەپ قابىرعاسىندا نورمالار تۋرالى ازدى-كەمدٸ تٷسٸنٸك بەرٸلەدٸ, جالپى مەنەرلەپ وقۋمەن تانىس بولساق تا, ونى ەركٸمنٸڭ ەر قيلى دەرەجەدە مەڭگەرۋ دەڭگەيٸن بٸر اۋىز سٶزبەن تٷسٸندٸرٸپ بەرۋ قيىن. تەك انىعى نورمالار تۋرالى, ونىڭ ٸشٸندە ورفوەپييالىق نورمالار تۋرالى ەركٸمنٸڭ تانىم-تٷسٸنٸگٸ ەرقالاي. قازٸرگٸ كەزدە كٸم بولسا دا ٶلەڭمەن نەمەسە مەتٸنمەن جۇمىس ٸستەگەندە ونى مەنەرلەپ وقىپ تۇرمىز دەپ ەسەپتەيدٸ. بٸراق مەنەرلەپ, ٶلەڭدٸ ناقىشىنا كەلتٸرٸپ, ورفوەپييالىق نورمالاردى ساقتاپ وقۋ دەگەنٸمٸزدٸڭ ٶزٸ نە? كٶپشٸلٸك مۇنىڭ ٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر زاڭدىلىق جٷيەسٸنەن شىعاتىنىن جەنە سوعان باعىنارى داۋسىز ەكەنٸن ٸشتەي سەزەدٸ.
مەنەرلەپ وقۋدىڭ العىشارتتارىنا تىنىس بەلگٸلەردٸڭ تەك قاعازدا كٶرٸنٸس تابۋى عانا ەمەس, سولاردىڭ سٶز اعىمىندا دا ٶز قىزمەتٸن اتقارۋى, داۋىس ىرعاعىنىڭ ٶز ورنىمەن كٶتەرٸلۋٸ نە تٷسۋٸ, قارقىننىڭ جىلدامداۋى نە باياۋلاۋى, فونەتيكالىق زاڭدىلىقتاردىڭ, ورفوەپييالىق نورمالاردىڭ جەنە تاعى دا سول سەكٸلدٸ بٸرشاما زاڭداردىڭ ساقتالۋى جاتۋى تيٸس. وسى تۇرعىدا «قازاق گرامماتيكاسى» «سٶيلەۋ تٸلٸندەگٸ ينتوناتسييانىڭ جازبا مەتٸندە كٶرٸنٸس تابۋى تابيعي نەرسە جەنە جازىلعان مەتٸندٸ مازمۇنىنا قاراي دۇرىستاپ, مەنەرلەپ وقۋ دا ونىڭ ينتوناتسيياسىنا بايلانىستى. ەگەر ونىڭ ينتوناتسيياسىن ٶزگەرتٸپ, ياعني قاتار تۇرعان سٶزدەردٸڭ ىرعاقتىق توپتاسۋىن, سونىمەن بايلانىستى پاۋزاسىن جىلجىتسا, ونىڭ ستيليستيكالىق رەڭٸ عانا ەمەس, سٶزدەردٸڭ گرامماتيكالىق ماعىناسى دا ٶزگەرٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن» (قازاق گرامماتيكاسى. –استانا, 2002. 105-بەت) دەپ ەسكەرتەدٸ.
ەڭ الدىمەن ٶلەڭنٸڭ ەربٸر تارماعى بۋناققا بٶلٸنەتٸنٸ ەركٸمگە ايان. ٶلەڭدٸ ٶلەڭ ەتەتٸن ىرعاق بولسا, قازاق ٶلەڭٸندەگٸ بٷكٸل ىرعاق بۋناقپەن ٷندەس كەلەدٸ. ٸس جٷزٸندە بايقالعانداي كٶپ جاعدايدا ٶلەڭدٸ مەنەرلەپ وقۋشىلار بۋناققا مٷلدەم كٶڭٸل بٶلمەي جاتادى. ال بۋناققا دۇرىس بٶلٸنٸپ, ەر بۋناقتىڭ ارا جٸگٸنە كٸدٸرٸس جاساساق, ٶلەڭ مٷلدەم تٷرلەنٸپ ٶزگەشە شىرايعا ەنەدٸ. بٸر جاعىنان ايتىلاتىن وي شۇبالاڭقى بولماي, تٷيدەك-تٷيدەك تٸركەستەردٸڭ نەتيجەسٸندە تەز اڭعارىلادى.
مۇنداي بۋىن سانى تۇراقتى بۋناقتار مەن بۋناقتاردىڭ سٶز اعىمىندا ارا جٸگٸن ايىرۋدىڭ باستى بەلگٸسٸ كٸدٸرٸس جاساۋ. مەتٸن تەرٸمٸندە سوڭعى كەزدەرٸ بۋناقتار مەن ىرعاقتىق توپتاردىڭ ارا جٸگٸن, جالپى كٸدٸرٸستەردٸ /, //, /// – بەلگٸلەرٸ ارقىلى كٶرسەتۋ تەجٸريبەسٸ بايقالىپ وتىر (قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوەپييالىق انىقتاعىشى. –ارىس, 2004.67-بەت). مەسەلە ورتا بٸلٸم بەرۋ مەن ارناۋلى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸنە ارنالعان وقۋلىقتاردان بۇلار كٶرٸنٸس تاپتاي وتىرعاندىعىندا.
كٸدٸرٸستٸڭ اتقاراتىن قىزمەتٸ ٶلەڭ سٶزدە بۋناقتار ارا جٸگٸن اجىراتۋ بولسا, مەتٸندە سٶز تٷيدەگٸ اراسىنداعى, نە سٶيلەم ارالارىنداعى تولاستى كٶرسەتەدٸ. مەنەرلەپ وقۋدا نە كٶركەم ەڭگٸمەلەۋدە كٸدٸرٸس جاساۋدىڭ ٶزٸندٸك ماڭىزى بار. مەتٸندٸ وقىعاندا داۋىستىڭ ٷزٸلٸس, سەل ٸركٸلٸس جاساۋى جاي عانا كٸدٸرٸس ەمەس. ول – ەدەبي مەتٸننٸڭ مەن-ماعىناسىن اشىپ بەرۋ تەسٸلٸ بولىپ تابىلادى. كٸدٸرٸستٸڭ مەرزٸم مٶلشەرٸ شاماسىنا قاراي كٸدٸرٸس ەرقالاي كەلەدٸ. نەگٸزٸنەن ٷشكە بٶلۋگە بولادى. قىسقا كٸدٸرٸستەر ىرعاقتىق توپتاردىڭ ارا جٸگٸن كٶرسەتەدٸ. مۇنى مەتٸندٸ ورفوەپييالىق جاعىنان ٶرنەكتەگەندە /- بەلگٸسٸمەن بەرۋگە بولادى. شارتتى تٷردە قىسقا كٸدٸرٸستەر دەپ اتالىپ وتىرمىز, سەبەبٸ بۇل تاڭبا تۇرعان سٶيلەم بٶلٸكتەرٸ كٸدٸرٸسسٸز ايتىلعانمەن ولاردىڭ ارا جٸگٸندە ەۋەن نەمەسە دەم ٶزگەرٸسٸ بايقالۋى مٷمكٸن.
ورتاشا كٸدٸرٸستەر سٶيلەمدەگٸ سٶز دەستەلەرٸن بٶلٸپ تۇرادى. مۇنى مەتٸندٸ ورفوەپييالىق جاعىنان ٶرنەكتەگەندە //- بەلگٸسٸمەن بەرۋگە بولادى. سٶيلەمدە بۇلار قابىسا بايلانىسقان سٶز تٸركەستەرٸن, ٷيٸرلٸ مٷشەلەردٸ, تٸپتٸ سٶيلەمنٸڭ كٷردەلٸ مٷشەلەرٸن باسقا توپتاردان وقشاۋلاپ تۇرادى. تٷپتەپ كەلگەندە بۇل تاڭبا ىرعاقتىق توپتار ارا جٸگٸ مەن ىرعاقارالىق كٸدٸرٸستٸڭ تاڭباسى. اراسىندا وسى تاڭبا تۇرعان سٶيلەم بٶلٸكتەرٸ بٸر-بٸرٸنەن داۋىس كٸدٸرٸسٸ ارقىلى بٶلٸنٸپ, ەرقايسىسى جەكە-جەكە ەۋەن ٶرنەگٸمەن ايتىلادى. ٶلەڭ مەتٸنٸندە بۇل بەلگٸ بۋناقتار ارا جٸگٸن اشۋ ٷشٸن قولدانىسسا, مەتٸندە ىرعاقتىق توپتاردى اراشالاپ تۇرادى. ٶلەڭدە بۋىن سانىمەن بايلانىستى بولسا, مەتٸندە ىرعاقتىق توپتارعا تەۋەلدٸ بولادى.
ۇزاق كٸدٸرٸس نەمەسە تولاس, كەيدە لوگيكالىق كٸدٸرٸس دەپ تە اتالادى. ول سٶيلەمنٸڭ اياقتالعانىن بٸلدٸرەدٸ. سٶيلەم ارقىلى ايتىلعان پٸكٸرگە سىمباتتىلىق ەر كٸرگٸزەدٸ. باسقاشا ايتقاندا ايتىلعان پٸكٸردٸ اياقتاپ, ەكٸنشٸ ويعا كٶشۋ نەمەسە بٷكٸل مەتٸننٸڭ بٸر بٶلٸمٸنەن ەكٸنشٸ بٶلٸمٸنە كٶشۋ جايلى ەمەۋرٸن بٸلدٸرەدٸ. مۇنى مەتٸندٸ ورفوەپييالىق جاعىنان ٶرنەكتەگەندە ///- بەلگٸسٸمەن بەرۋگە بولادى. جازبا تٸلدە مۇنداي تاڭبا تۇرعان ورىندار سٶيلەم مەن سٶيلەمنٸڭ ارا جٸگٸن كٶرسەتسە, كەيدە مەتٸننٸڭ مۇنداي بٶلٸكتەرٸن ازات جولدان باستايدى. ال ول ٶز كەزەگٸندە كٶركەم سٶيلەۋدٸڭ مەنەرلٸ تەسٸلٸ رەتٸندە سٶز ماعىناسىن كٷشەيتەدٸ. ەرينە, بۇل جەردە كٶركەم مەتٸندٸ مەنەرلەپ وقۋشىدان مەتٸندە ايتىلاتىن ويدى جەتٸك بٸلۋٸ دە تالاپ ەتٸلەدٸ.
ەندٸ جوعارىدا ايتىلعان شارتتى تاڭبالار ارقىلى بەرٸلگەن كٸدٸرٸستٸڭ مەنٸن ناقتى مىسالدار ارقىلى ٶلەڭنەن جەكە-جەكە تالداپ بايقاپ كٶرۋگە بولادى. الدىمەن ٶلەڭ جولدارىنا كٶز سالايىق:
الدا مىقتى جاراتقان سەگٸز باتىر,
باياعىدان سوعىسىپ ەلٸ جاتىر.
كەزەك-كەزەك جىعىسىپ, جاتىپ-تۇرىپ.
كٸم جىعارى بەلگٸسٸز تٷبٸندە اقىر. (اباي)
بەرٸلگەن ٶلەڭ جولدارىن ورفوەپييالىق ايتىلۋ نورماسى بويىنشا ٶرنەكتەيتٸن بولساق تٶمەندەگٸدەي بولىپ شىعادى:
الدامىقتى4 // جاراتقان3 // سەگٸزباتىر4(11)
باياعىدان4 // سوعىسىپ3 // ەلٸجاتىر4(11)
كەزەككەزەك4 // جىعىسىپ3 // جاتىپتۇرۇپ4 (11)
كٸمجىعارى4 // بەلگٸسٸز3 // تٷبٷند`اقىر4(11)
بايقاپ وتىرعانىمىزداي ەربٸر بۋناق از دەگەندە 3, ال كٶپ بولعاندا 4 بۋىننان تۇراتىنىن كٶرٸپ وتىرمىز. ونى تٷسٸنٸكتٸ بولۋ ٷشٸن ەربٸر بۋناقتىڭ سوڭعى جاعىنا جوعارى رەگيسترمەن كٶرسەتٸپ وتىرعاندى جٶن سانايمىز. ەربٸر تارماق 11 بۋىندى قارا ٶلەڭ ٶلشەمٸنە سەيكەس كەلەدٸ. ال بٸر بۋناق ٸشٸنە ەنگەن سٶزدەردٸڭ تۇتاسىپ بٸرگە ايتىلۋىن – بەلگٸسٸ ارقىلى بەرۋگە بولادى. جىلىسۋ قۇبىلىسى ارقىلى جٷزەگە اسقان داۋىستى دىبىستاردىڭ تٷسٸپ قالۋىن ` – بەلگٸسٸمەن تاڭبالانعان جٶن دەپ تابامىز.
كەي جاعدايلاردا ٶلەڭدەگٸ ايتىلاتىن ويدىڭ ەرەكشەلٸگٸنە بايلانىستى شارتتى بەلگٸلەردٸڭ باسقا تٷرلەرٸ دە قولدانىلۋى مٷمكٸن.
ەندٸ «قارا سٶزدٸڭ» ورفوەپييالىق جازباسىنا توقتالىپ كٶرەيٸك. مۇندا ىرعاقتىق توپتاردى ماعىنالىق بٶلشەكتەر توپتاستىراتىنى تٷسٸنٸكتٸ بولىپ شىعادى.
جازىلىمى:
بٸر كٷنٸ قوجاناسىر دوسىنىڭ ٷيٸنە كەلسە ول ٷيٸن تازالاپ جاتىر ەكەن. قوجا ودان:
– ە, دوستىم! نە ٸستەپ جاتىرسىڭ? – دەپ سۇراپتى.
– ە, قوجا ەكەنسٸڭ عوي! مىنا ەسكٸرگەن كيٸم, قاعاز, كٸتاپ بەرٸن ٶرتەيٸن دەپ جاتىر ەدٸم, – دەيدٸ دوسى.
– قوي, دوستىم! كيٸم ەسكٸرگەنمەن, كٸتاپ ەسكٸرمەيدٸ. كٸتاپتىڭ سىرتى ەسكٸرگەنمەن ٸشٸندەگٸ اسىل سٶزٸ ەسكٸرمەيدٸ, – دەپتٸ قوجا.
ايتىلىمى:
بٸرگٷنٷ // قوجاناسىر/ دوسۇنۇڭٷيٷنٶ گەلسە // ول // ٷيٷن / تازالابجاتىرەكەن /// قوجا / ودان ///
– ە /// دوستۇم /// نەٸستەبجاتىرسىڭ? // دەپسۇراپتى ///
– ە /// قوج`ەكەنسٸڭعوي /// مىنا / ەسكٸرگەڭDگٸيٸم / قاعاز / كٸتاپ // بەرٸنٶرتٶيٷندەبجاتىرەدٸم // دەيدٸدوسۇ ///
– قوي /// دوستۇم /// كٸيٸمەسكٸرگەنمەن // كٸتابەسكٸرمەيد /// كٸتاپتىڭسىرتى / ەسكٸرگەنمەن // ٸشٸندەگ`اسىلسٶزٷ / ەسكٸرمەيد // دەپتٸ عوجا///
مەتٸندە ىرعاقتار نەمەسە ىرعاقتىق توپتاردا جٷزەگە اساتىن دىبىستىق يگەرۋلەردٸ تاڭبالاۋ ٷشٸن كەيبٸر تاڭبالاردى پايدالانۋعا ۇسىنىس جاسايمىز. دىبىستار بٸرٸن-بٸرٸ ايتىلىمى (اكۋستيكالىق) جەنە جاسالىمى (ارتيكۋلياتسييالىق) جاعىنان يگەرەدٸ, سيرەك جاعدايدا بۇلار قوسا قابات جٷزەگە اسادى. ورتا بٸلٸم بەرۋ وقۋلىقتارىن بۇلاردى ٸلگەرٸندٸ, كەيٸندٸ جەنە توعىسپالى ىقپال تٷرٸندە وقىتادى. دىبىستاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ اكۋستيكالىق جاقتان يگەرۋٸن تاڭبالاۋ ٷشٸن جەنە بەلگٸلەرٸن پايدالانۋعا بولادى. مۇنداعى باعىتتامانىڭ نۇسقاۋىنا قاراپ قاي دىبىستىڭ قاي دىبىسقا ەسەر ەتٸپ تۇرعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس. وسى جٷيەنٸ نەگٸزگە الا وتىرىپ دىبىستاردىڭ بٸرٸن-بٸرٸ ارتيكۋلياتسييالىق جاقتان يگەرگەنٸن كٶرسەتۋ ٷشٸن جەنە بەلگٸلەرٸن پايدالانامىز. يگەرۋدٸڭ وسى ەكٸ تٷرٸ قوسا جٷزەگە اسسا بەلگٸسٸن قولدانۋعا بولادى. ايتىپ وتىرعان تەسٸلدەرٸڭ تەجٸريبەلٸك ماڭىزى زور. ىقپالداردىڭ تٷرلەرٸن شارتتى بەلگٸلەرمەن ٶرنەكتەۋ ٷلگٸلەرٸن بەلگٸلٸ فونەتيست عالىم پروفەسسور س.مىرزابەكوۆ ۇسىنعان بولاتىن (مىرزابەكتەن س. قازاق تٸلٸ فونەتيكاسى: وقۋ قۇرالى. –الماتى: قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ, 2004. 141-بەت).
قورىتا ايتقاندا, مەتٸندٸ ورفوەپييالىق جاعىنان ٶرنەكتەگەندە تٷرلٸ شارتتى بەلگٸلەردٸڭ قولدانىلۋى ماڭىزدى. مىناداي تۇجىرىمدار ۇسىنۋعا بولادى:
ورفوەپييالىق جاعىنان تٷرلەنەتٸن ەڭ كٸشٸ بٶلشەك بۋناق نەمەسە ىرعاق بولىپ شىعادى.
ىرعاقارالىق شەكتە ەشقانداي فونەتيكالىق قۇبىلىستار جٷزەگە اسپايدى.
مەتٸندەگٸ كٸدٸرٸستٸ دۇرىس اڭعارۋ ورفوەپييالىق نورمالاردى ٸسكە اسىرۋدىڭ تٸكەلەي تەتٸگٸ.
تٷپتەپ كەلگەندە, جوعارىدا اتالعان ٷلگٸلەر تٷرلٸ نۇسقادا جوعارى وقۋ ورىندارى مەن ارناۋلى ورتا بٸلٸم ورىندارىندا وقىتىلىپ جاتىر. ەندٸگٸ كەزەكتە بۇلاردى تۇراقتاندىرىپ, ورتاق بٸر ٷلگٸگە قول جەتكٸزەتٸن ۋاقىت كەلدٸ دەۋگە بولادى. بٸزدٸڭ ۇسىنىپ وتىرعان ٷلگٸمٸزدٸ باسشىلىققا الۋدىڭ ۇتىمدى تۇستارى كومپيۋتەرلٸك مەتٸن تەرٸم جۇمىسىنا وڭتايلى بولۋىندا. مۇنىڭ ٶزٸ ورتا جەنە ورتالاۋ بٸلٸم ورتاسىنا ارنالعان ەدٸستەمەلٸك قۇرالداردى ۇسىنۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سەزد اقىمبەك,
ەل-فارابي اتىنداعى
قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ دوتسەنتٸ
"انا تٸلٸ" گازەتٸ
.jpg)