Sot reformasynyń túpki maqsaty – adaldyq, kásibilik jáne ádildik

Keshe Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen Astanada Qazaqstan Respýblikasy sýdialarynyń VII sezi ótip, onda Ult josparyn júzege asyrýdyń nátijeleri men sýdialardyń sońǵy quryltaiynda alǵa qoiǵan mindetterdiń oryndalýy jáne sot júiesin odan ári damytýdyń ózekti máseleleri qaraldy.

Tórt jylda bir ret uiymdas­ty­ry­latyn mundai mańyzdy jiynǵa eli­mizdiń ár óńirinde sot salasynda qyz­met etetin 600-den astam delegat pen álemniń 11 elinen sarapshylar, sý­dialar korpýsynyń ókilderi keldi. Aitýly jiynǵa Parlament depýtat­tary, ortalyq memlekettik organ­dardyń jetekshileri, zańgerler qaýym­dastyǵynyń, halyqaralyq uiymdar men úkimettik emes uiymdardyń ókilderi qatysty.

Memleket basshysy Táýelsizdik jyldarynda Qazaqstanda túbegeili jańa ózgeristerge sai keletin zamanaýi sot júiesi qalyptasqanyna erekshe toqtalyp, sóz sóiledi.

Biz Táýelsizdik jyldary memleket qura otyryp, Qazaqstanda júrgizilgen irgeli reformalarǵa sai qazirgi zaman­ǵy sot júiesin qalyptastyrýǵa ai­ryq­sha kóńil bóldik. Munsyz alǵa qa­rai shynaiy jyljý bolmaidy. Atap ót­kenimdei, az nárse jasalǵan joq. Alai­da, biz atqarǵan orasan jumysty jurt­shylyqtyń oń baǵalaýy, tutastai al­ǵanda, sot qanshalyq jyldam jáne eń bas­tysy, ádil bolatyndyǵyna baila­nys­ty, dep bastady óziniń sózin Elbasy.

Memleket basshysy aityp ót­ken­dei, adamdar óz máselelerin sheshý úshin ailap-jyldap bilik dáliz­derinde júgirýge tiis emes. Zań buzyl­ǵan jaǵdaida adam sotqa barýy tiis jáne sol jerde óz quqyqtary men bostandyqtary qorǵalatynyna senimdi bolýy kerek. Barlyq órke­nietti álemde osylai. Demek, kez kelgen naǵyz sot reformasynyń túpki maq­saty – sýdialardyń adaldyǵy men ká­sibiligi, ádildik jáne ádil sotqa qol­jetimdilik bolyp sanalatyn táýelsiz jáne satylmaityn sot biligi.

Men jariialaǵan, quqyq qor­ǵaý organdary men sottardyń prob­lemalarynyń búkil qyryn qamtityn Ult jospary dál osy mindetter aý­qymyn sheshýge baǵyttalǵan. Ult josparyn júzege asyrý úshin eki jylda az sharýa atqarylǵan joq, sonyń ishinde memlekettiń qylmyspen kúrestegi múmkindikteri kúsheitildi, azamattar men memleket múddeleriniń quqyqqa qarsy áreketterden qorǵalý deńgeii ósti. Byltyr Parlamenttiń belsendi jumys isteýiniń nátijesinde normativtik-quqyqtyq baza qalyp­tastyrdyq. Ult josparynyń oryndalýyn qamtamasyz etetin ondaǵan zań qabyldandy. Bul zańdar 2016 jyl­ǵy 1 qańtardan iske qosyldy. Endi­gi áńgime ne istelgeni jóninde, dep atap kórsetken Memleket basshysy bar­lyq 100 qadam múltiksiz oryndalýy tiistigin qadap aitty.

Elbasynyń aitýynsha, osy ju­mys­tardyń basty býyny sot biligi bolyp sanalady, ony jańǵyrtpaiynsha qalǵan sharanyń bári iske aspaýy múmkin. Sol sebepti, «100 naqty qadam» – Ult josparyn júzege asyrý barysynda sot júiesi túbegeili jańarýy tiis, dedi Prezident. Bastalǵan jańǵyrtýlar aiasynda qazirdiń ózinde biraz jumys atqarylǵan. Máselen, sot júiesiniń kópsatylyǵy joiyldy. Ol ońtaily ári azamattar úshin meilinshe qoljetimdi bola tústi, sot isindegi áýre-sarsań týdyratyn jaǵdailar túzetildi, sot tóreligi jedel ári ashyq bola bastady.

Memleket basshysynyń aitýynsha, sot tóreliginiń sapasyn arttyrý úshin sottardy mamandandyrý ári qarai jalǵastyrylýda. Investitsiialyq daý­lar jónindegi sot óndirisi engizildi.

IT-tehnologiialar negizinde barlyq jerde sot barysynyń beine jáne ún jazbasy jasalady. Bul adamdardyń senimin ulǵaitady.

Elbasy budan ári «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyn quryp jatqanymyzǵa, onda Angliia quqyǵy, sondai-aq álemniń jetekshi qarjy ortalyqtarynyń standarttary qoldanylatynyna toqtaldy. Ortalyqtyń qatysýshylary ara­syndaǵy daýlardy sheshý isi mem­lekettik sot óndirisi júiesine kir­meitin táýelsiz sot pen Halyq­aralyq arbitraj ortalyǵy arqy­ly júzege asyrylady, degen Pre­zident alqa biler sotyn qoldaný aiasy keńeigenin aitty.

Sýdialardy kadrlyq irikteý júiesin jańǵyrtý aiasynda Jo­ǵary Sot Keńesi reformala­nyp, derbes mekemege ainaldy, qura­my men ókilettigi keńeidi. Sýdia­larǵa qoiylatyn talaptar baryn­sha qataityldy. Daiyn­dyǵy nashar tulǵalardyń sýdia­lar korpýsyna enip ketý yqtimal­dyǵyn boldyr­maityn júieli sha­ralar qabyl­dandy. 2016 jyly sý­dialar­dyń kásibi deńgeiin anyq­taýǵa múm­kindik beretin baǵa­laý júiesi qolda­nysqa engizildi, dep atap ótken Elbasy sezde sýdia­lardyń minez-qu­lqynyń joǵary standarttary qarastyrylǵan jańa Etika kodeksin qabyldaý mańyzdy oqiǵa bolatynyn aitty.

Zańdy kúshine engen sot she­shi­miniń tiisinshe oryndalýy óte mańyzdy. Sondyqtan da Ult jos­paryn júzege asyrý aiasynda jeke sot oryndaýshylary institýty ny­ǵaitylýda. Osylaisha, sottyń ne­gizgi quqyq qorǵaý institýty re­tindegi múmkindikteri júieli túrde ósip keledi. Biz Joǵarǵy sottyń qu­ra­myn aitarlyqtai ulǵaittyq, onda eldegi eń úzdik sot kadrlary sho­ǵyrlandy. Endi sottar ózderiniń biik ári jaýapty missiiasyn oryndaý úshin barlyq quqyqtyq qural­dar men múmkindikterge ie. Endi tek qoǵam úmitin aqtaý qaldy, al ol óte joǵary. Adamdardyń baǵa­sy sot júiesiniń jetistigin anyqtaityn basty ólshem bolyp sanalady, dedi Prezident.

Degenmen, Elbasynyń aityp ótkenindei, ásirese, keibir sýdialar quqyq buzýǵa jol bergen kezderi.azamattar tarapynan alań­daýshylyqqa sebep te joq emes. Tek biyldyń ózinde 32 sýdia tár­tiptik jazaǵa tartylsa, taǵy ekeýi keleńsiz sebepterge bailanysty laýazymynan bosatylǵan. Múmkin, bul burynǵydan az shyǵar, biraq qalai bolǵanda da, bizdi tynyshtandyra almaidy. Sot júiesinde mundai bolmaýy tiis, dep atap ótti Memleket basshysy.

Ókinishke qarai, bizdiń azamattarymyz is júzinde ádilettilik izdep joǵary sot instantsiiasyna nemese prokýratýraǵa shaǵymdanýǵa májbúr. Ústimizdegi jyly tek pro­ký­ratýranyń narazylyǵy boiynsha Joǵarǵy sot tarapynan tómen­gi sottardyń azamattyq ister jónindegi 63 sheshimi qaita qa­ralǵan. Al bul bastaǵan reforma­lary­myzdyń áli de aiaǵyna deiin jet­kizilmegenin bildiredi. Sondyq­tan, sottar qyzmetiniń bedelin kóte­rý men jaqsartý boiynsha júie­li jáne kún saiynǵy yjdaǵat­ty jumys qajet, dep atap kórsetti Nursultan Ábishuly.

Qurmetti sýdialar jáne sezd qo­naqtary, dep jalǵady sózin Pre­­zident, Ult josparyn júze­­ge asyrýdyń Qazaqstan Táý­el­siz­diginiń 25 jyldyǵymen tus­pa-tus kelýiniń nyshandyq máni bar. Biz 2050 Strategiiasynyń basty maq­saty – Qazaqstannyń álemdegi asa damyǵan otyz eldiń qataryna enýine umtylyp otyrmyz. Son­dyqtan, biz qandai jaǵdaida da «tejegishti basyp», Ult jos­paryn júzege asyrýdy «shaiqal­týǵa» jol bermeýimiz kerek. Onyń ústine, basqa reforma­lardyń barlyǵyndaǵy tabysymyz tikelei «zań ústemdigi» sekildi sheshýshi baǵytqa bailanysty bolyp otyrǵan jaǵdaida. Bul týraly men ylǵi da aityp kelemin.

Elbasy kelesi kezekte sottar men quqyq qorǵaý organdarynyń aldyna qoiylǵan Ult josparynyń ekinshi baǵytyndaǵy 19 qadamnan turatyn mindetterdiń ázirshe tek 13 qadamy ǵana oryndalǵanyn, qal­ǵandary aiaǵyna deiin jetkizil­megenin atap kórsetti. Men eskert­kenmin: alǵa qoiǵan mindetterdiń jarym-jartylai oryndalýy degen múldem bolmaýy tiis, óitkeni, bul jerde áńgime elimizdiń bolashaǵy týraly bolyp otyr, dedi Nursultan Nazarbaev.

Ult josparyn naqty júzege asyrý el azamattary tarapynan sottar men quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetin baǵalaýda túbegeili jaqsarý jaǵyna qarai bet burýy kerek. Bul baǵalaý jurtshylyqtyń sottarǵa qanshalyqty senetindigi men olardyń jaýapkershilik ól­shemin aiqyndaityn bolady. Zań ústemdigin qamtamasyz etý turǵy­synan alǵanda, ázirshe Ult jospary talap etetindei deńgeide jumys jasalǵan joq. Jáne ulttyq sot júiesinde belgilengen mindetterdi sheshýge erekshe ról berilip otyr, dedi Memleket basshysy.

Nursultan Ábishuly, son­dai-aq, qoǵamnyń Qazaqstan zańna­ma­larynyń buljymai oryndalatynyn, al sottardyń zańdylyq pen ádilettiliktiń kúzetinde turatynyn bilýleri tiis ekenin kóldeneń tartty. Sondyqtan, qazaqstandyq sot tóreligi damýynyń negizgi, perspektivaly baǵyttary qandai ekenin naqty elestetý mańyzdy.

Sonymen, Prezident qazirgi jaǵdaida Qazaqstan sottarynyń aldynda mynadai negizgi mindetter turǵanyn atap aitty:

Birinshi. Zań ústemdigin qamta­masyz etý negizgi mindet bolyp qala beredi. Al ony sheshýde sot mańyzdy ról atqarady.

Sýdia, sot tóreligin júzege asyrarda, Konstitýtsiiada belgilengen qaǵidattardy qatań basshylyqqa alýy tiis.

Biraq bul jerde sýdia kórset­kishter men statistikaǵa bailanyp qalmaýy kerek.

Sýdianyń shynaiy táýelsizdigi zańdy qatań saqtaýy men ózi qa­byl­daǵan sheshimniń durystyǵy men ádilettiligine senimdiligine negiz­deledi.

Sot zańdy jáne ádiletti bolýy kerek.

Óz kezeginde, zań aldynda jáne sot aldynda barlyǵy teń bolýy tiis.

Kórip otyrsyzdar, «sýdia» degen mártebeli sózdi qansha ret paidalanýǵa týra kelip otyrǵanyn, dedi osy arada Elbasy.

Ol – zań protsesiniń basty figýrasy. Ol adammen betpe-bet keledi jáne onyń problemalaryn sheshedi. Naq sol zań ústemdigin qamtamasyz etedi.

Men barshanyń zań jáne sot aldynda teń ekendigi týraly tekke aityp otyrǵan joqpyn.

Jemqorlyqpen kúres sheń­berinde ministrlerdiń, ákimderdiń, EKSPO-2017 basshylarynyń jaýap­kershilikke tartylyp, ja­zalan­ǵany belgili. Bul zań aldynda bar­shanyń teń ekendigi qaǵi­daty saq­talyp otyrǵanyn aiǵaq­taidy.

Óz kezeginde, sýdialar da óz qatarlarynyń tazalyǵy úshin árkez alańdaýshylyq bildirip otyrýlary kerek.

Zań kúzetinde turǵan sýdianyń zań buzýshy bolýǵa, onyń ústine, qyl­mysker bolýǵa haqy joq, olai bolǵan jaǵdaida ol qatań jaýap­kershilikke tartylady.

Bul – nonsens. Bul búkil sot biliginiń bedelin birden túsiredi.

Sýdialar qoǵamdastyǵynda, qai jerdegiden de, quqyq buzý­shy­lyqtyń, ásirese, jemqorlyq quqyq buzýshylyqtyń profilakti­kasy boiynsha júieli sharalar qabyldanyp turýy tiis.

Adamzat qoǵamynyń ómiri talas-tartyssyz jáne daý-damaisyz bolýy múmkin emes ekeni belgili. Jan­jaldasýshy taraptyń bir ja­ǵy­nyń qashanda kóńili tolmai turady.

Jáne quqyqtyq talastar men kolliziialardy sheshýde sottyń róli qanshalyqty zor ekeni aiqyn kórinedi.

Sýdia tek zańdy júzege asyrýshy retinde ǵana kórinbeidi, ol – qoǵamdaǵy qarama-qaishylyq­tardyń aldyn alyp, adami qarym-qatynastardy úilestiretin, azamattardyń ómirin boljamdy jáne turaqty etetin tulǵa.

Osylaisha, Qazaqstanda, tutas­tai alǵanda, otandastary­myzdyń, sondai-aq, sheteldikterdiń, tú­gel­dei qoǵamnyń, sonymen birge, shyqqan tegine, azamattyǵyna, áleý­mettik jaǵdaiyna, senimi men dini kózqarasyna qaramastan, jeke adamnyń quqyqtary men zańdy múddeleri qorǵalýy tiis.

Bul – bizdiń barlyq sýdia­lary­myzdyń basym mindeti, dedi Prezident.

Kásipkerlerdiń, jekemenshiktiń quqyn qorǵaý – naryqtyq ekono­mi­kanyń óte mańyzdy elementi. Shaǵyn jáne orta biznes – ekonomika ómir súrýiniń negizi. Shaǵyn jáne orta kásipkerliktiń quqyǵyn zań aiasynda qorǵaý qamtamasyz etilýi tiis.

Sot tóreliginiń sapasy men je­deldigin arttyrý úshin Ult jos­pary­na sáikes biz bes satyly sot júie­sinen úsh satyly sot júiesine kóshtik.

Úsh satyly júie jaǵdaiynda birinshi jáne apelliatsiialyq instan­tsiialardyń róli men mańyzy artady. Tómengi sottardyń sheshim­derine Joǵarǵy Sotqa túsetin aryz-shaǵymdardyń sany olardyń jumys sapasyna bailanysty.

Aldyn ala taldaý úmit artatyn qorytyndylarǵa alyp keldi – úsh satyly júie, tutastai alǵanda, óziniń tiimdiligin kórsetip otyr.

Sonymen birge, is júzinde máseleler týyndaýy múmkin jáne sondai kezderi sot tóreliginiń úsh satyly júiesin jetildirý boiynsha jedel sharalar qabyldaǵan jón, dedi Nursultan Nazarbaev.

Ekinshi. Álemdegi jetekshi otyz eldiń qataryna ený mindeti bizden qazirgiden de úlken kúsh-jiger jumsaýdy talap etedi.

Al bul bizdiń sot júiemiz ben sot tóreligin aitý úderisi senim­ge ie bolyp, ozyq álemdik standart­tarǵa sáikes kelýi tiis degendi bildiredi.

Qyzmeti belsendi ete túsýdi qa­­jet­sinetin Joǵarǵy sot janyn­daǵy Halyqaralyq keńestiń jumy­sy da osyǵan baǵyttalatyn bolýy tiis.

Oń halyqaralyq reiting­terge jáne sot tóreligin júzege asy­rýdyń syrtqy jaqsy kórset­kish­terine qaramastan, bir sheshetin másele qalyp otyr – ol sottar men quqyq qorǵaý organdaryna jurt­shylyq senimi deńgeiiniń jetim­sizdigi.

Oǵan qazaqstandyqtardyń joǵary memlekettik instan­tsiialarǵa, Prezidenttiń ózine deiin shaǵymdanýy dálel, olarda sot­tar men quqyq qorǵaý organdary­nyń sheshimderine aryz-shaǵym­dar bar, keide tipti, sýdialar kor­pýsy ókilderi men quqyq qorǵaý­shy­lardyń adaldyǵy men satylmai­tyndyǵyna kúmán da keltiriledi, dep atap kórsetti Elbasy.

Osylaisha, tek Prezident Ákimshiligine ǵana 2015 jyly azamattar men uiymdardan zańdylyq pen quqyq tártibi máseleleri boiynsha 10 myńdai aryz-shaǵym tústi. Al ústimizdegi jyldyń 10 aiynda osyndai aryz-shaǵymdar sany 7 myńǵa jýyqtady.

Sondyqtan bir jaǵynan, sot qatelikteri men ádil emes sot sheshim­derine jol bermeý, sot tóreli­gin júzege asyrýǵa kez kelgen laýa­zymdy tulǵanyń aralasýyn bol­dyrmaý qaǵidatty túrde mańyzdy. Jekelegen lobbistik toptar­dyń múddeleri úshin sotqa qy­sym jasaý maqsatynda qoǵamdyq pikirdiń óńin ainaldyrý fak­tileriniń jolyn kesý qajet. Eger ondai talpynystar oryn alsa, olardy ashyq jariialap, mun­dai tájiribege qarsy turý kerek.

Biraq, sonymen birge, sýdialar qaýymdastyǵy jabyq korporatsiiaǵa ainalyp, qoǵamdyq syn aimaǵynan tys bolmaýy tiis, dep jalǵady sózin Memleket basshysy. Demokratiialyq memlekette qoǵam barlyq memlekettik institýttardyń, sonyń ishinde sot organdarynyń da jumysyna baǵa berýge quqyly. Sondyqtan da Ult josparynda sýdialardyń eseptiligin kúsheitý mindeti qoiyl­ǵan, ol, árine, olardyń táýelsiz­digi­ne qol suǵý degendi bildirmeidi. Áń­gime pikirleri eskerilýi tiis aza­mattyq qoǵam jóninde bolyp otyr.

Úshinshiden, dep atap ótti odan ári Elbasy, ádettegidei laiyqty sýdialar korpýsyn qalyptastyrý eń qaǵidatty másele bolyp tabylady. Sot tóreligin tek úlken ómirlik tájiribesi men joǵary moraldyq printsipterge ie kásipqoilar ǵana júzege asyrýy tiis. Qazirdiń ózinde sýdialar korpýsyn anaǵurlym daiarlyqtan ótken jáne tájiribeli mamandar tolyqtyrýda. Osylaisha, alǵash taǵaiyndalǵan sýdialardyń orta jasy 35-ti quraidy.

Óz isine berilgen kadrlardy irikteý men tárbieleý eń basty mindet bolyp qala beredi. Bárin de adamdar men kadrlar sheshedi. Bizdiń reformalarymyzdyń negizgi máni de osynda. Eger qajetti adamdardy daiyndap, taǵaiyndamasaq, memlekettiń mańyzdy mindetteri oryndalmaityn bolady, dep atap kórsetti Prezident.

Bizdiń jaǵdaiymyzda reforma azamattardyń senimine kúmánsiz laiyq bolyp tabylatyn, bedeli minsiz sýdialar korpýsyn qalyptastyrýǵa alyp kelýi tiis. Sonymen birge, sot júiesine kúshti jáne perspektivaly zańgerlerdiń kelýi úshin jol jabylmaýy tiis.

Joǵary Sot Keńesi osynaý mańyzdy mindetterdiń oryndalýyn qamtamasyz etýdi kózdeidi. Joǵary Sot Keńesi qazirgi kezde sýdia kadrlaryn sapaly irikteýge tolyq jaýapkershilikti, derbes organ bolǵanyna qaramastan, áli de óz áleýetin sońyna deiin asha alǵan joq, dep atap ótti osy oraida Memleket basshysy. Keńes óz jumysynda kóbirek printsiptilik tanytýy tiis.

Sýdia kadrlardyń daiarlyq sapasyn arttyrý úshin biylǵy jyly Joǵarǵy sot janynan Sot tóreligi akademiiasy quryldy. Ol biýrokratiialyq uiymǵa ainalmaýy kerek. Akademiianyń bas­ty mindeti – Táýelsiz Qazaqstan úshin sýdialardyń jańa býynyn daiyndaý. Sýdialardy daiyndaý baǵdarlamalary tájiribege barynsha baǵdarlanǵan bolýy tiis.

Tórtinshiden, dep jalǵady sózin odan ári Memleket basshysy, quqyqtyq jáne ýnitarlyq memleket jaǵdaiynda eldiń búkil aýmaǵynda zańdylyqtyń biregei rejimi men biregei sot tájiribesi bolýy kerek. Quqyqtyq aiqyndyq deńgeiin kóterip, turaqty jáne boljamdy sot tájiribesin qalyptastyrý qajet.

Sot isin júrgizýdiń jańa shemasy Joǵarǵy sotqa nazardy tek neǵurlym mańyzdy isterge ǵana aýdaryp qoimai, sonymen birge, sot tájiribesi máseleleri boiynsha taldaýmen jáne túsiniktemeler qalyptastyrýmen ainalysýǵa da múmkindik beredi. Sot isterin qaraý tájiribesiniń biregeiligin qam­tamasyz etý – bizdiń Joǵar­ǵy sottyń basymdyqqa ie mindet­teriniń biri.

Besinshiden, dep jalǵady oiyn Elbasy, sýdialarǵa qatysty júk­te­melerdiń joǵary bolý problema­sy áli de saqtalyp otyr. Sońǵy jyldary sot isteriniń sany jyl saiyn 200 myńǵa ósip otyrdy, al ol isterdi qaraýdyń sapasy men merzimderine tikelei yqpal etedi.

Júktemeni tómendetý úshin 2014 jyldyń ózinde-aq meniń sheshimimmen aýdandyq sottar sýdialarynyń shtattyq sany 450 birlikke jáne sottar apparatynyń sany 540 birlikke ulǵaitylǵan bolatyn. Biz sottar apparatynyń sanyn únemi ulǵaita bere almaimyz. Sondyqtan bitistirý protsedýralary men daýlardy sottan tys retteý tetikteriniń is-qimylyn ulǵaitý jónindegi sharalardyń nelikten kútkendegidei nátije bermei otyrǵandyǵyna muqiiat taldaý jasaý qajet. Bul jerde eleýli kemshilikter bar.

Halyqpen júieli negizde túsindirý jumystaryn júrgizý qajet, dep atap ótti Memleket basshysy. Azamattarǵa isti sot protsesine jetkizgennen góri, ózara bitisýdiń áldeqaida tiimdirek ekenin túsindirý qajet. Óitkeni, qazir, eger taraptar tatýlasar bolsa, tipti, tólengen baj salyǵynyń ózi keri qaitarylady emes pe.

Sonymen, quqyqtyq aǵartý máselesi óte mańyzdy bolyp tabylady. Azamattardyń quqyqtyq saýattylyǵynyń arqasynda sot daýlarynyń sanyn birneshe esege deiin qysqartýǵa bolady. Ádilet ministrligi tiisti qyzmetteriniń bul oraidaǵy kúsh-jigeriniń jetkiliksiz ekeni baiqalyp tur. Biýdjetten quqyqtyq mádenietti arttyrýǵa bólingen qarjyny tiimdi paidalanǵan jón.

Azamattardy quqyqtyq aǵartý salasynda memlekettiń barlyq zańgerlik qyzmetteriniń qosymsha kúsh-jigerleri qajet. Bul – jergilikti jerlerdegi sýdialardyń da eń basty mindetteriniń biri. Halyqpen jiirek kezdesip, olarǵa quqyqtar men qazirgi kúshinde turǵan zańdardy túsindirý qajet. Buǵan airyqsha kóńil bólý kerek.

Búgin, Qazaqstan Respýblikasy Táýelsizdiginiń 25 jyldyǵy qar­sańynda – sot biligi azamattardyń quqyqtaryn, qoǵam men memleket múddelerin qorǵaýdy qamta­masyz etetin eldigimizdiń berik tuǵyr­larynyń biri bolyp tabylady dep airyqsha atap aitqym keledi. Endi aldymyzda sot júiesiniń básekege qabilettilik deńgeiin jáne oǵan qoǵamnyń senimin arttyrý mindeti tur. Olai bolsa, alda sýdialar korpýsyn úlken jumys kútip tur.

Men sizderdiń barshańyzǵa Qazaqstan sýdialarynyń aldynda turǵan joǵary maqsattar men mindetterge qol jetkizýde tabys tileimin, dep túiindedi sózin Memleket basshysy.

Memleket basshysynyń sózi­nen keiin arnaiy baiandama jasa­ǵan Joǵarǵy sot tóraǵasy Qairat Mámi tórt jylda bir ret uiym­dastyrylatyn aitýly jiynnyń el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq mereitoiymen tuspa-tus kelgenin  atady. Tóraǵanyń aitýynsha, shirek ǵasyr ishinde Qazaqstan álemge tek demokratiialyq baǵyttaǵy qu­qyqtyq memleket qana emes, sonymen qatar, ózge eldermen terezesi teń, joǵary bedelge laiyq memleket retinde tanylǵan. Atalǵan jyldar aiasynda respýblikamyzda álemdik standarttarǵa sáikes, sot júiesi qalyptasty jáne únemi damyp keledi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda-aq jańa sot júiesiniń irgetasy qalanyp, sot ádildigin júzege asyrýdyń bar­lyq basty printsipteri bekitildi. Sot táýelsizdigi men sýdialar már­tebesi nyǵaiyp, sonyń ishinde ma­terialdyq-tehnikalyq turǵydaǵy máseleler retteldi.

Q.Mámi bul rette sottar qyz­metiniń bazistik normalary 1995 jyly jariialanǵan reformada kórinis taýyp, olar «Qazaqstan Respýblikasyndaǵy sottar jáne sýdialardyń mártebesi týraly» Prezident Jarlyǵymen bekitil­gendigin jáne de sol jyly arbi­trajdyq sottar jalpy sottarmen birlesip, birtutas sot júiesi qurylǵandyǵyn alǵa tartty. Tarihtyń ózi osy qabyldanǵan sheshimniń ómirsheń ekendigin rastap bergen. Qazaqstannyń osy úlgisin Resei men ózge de postkeńestik respýb­likalar 20 jyldan soń qaitalap qoldanǵanyn tilge tiek etken Jo­ǵarǵy sot tóraǵasy sottar qyz­metin qamta­masyz etý júiesine ref­ormalyq jańalyqtar engizilgen­digin de atap ótti. Sondai-aq, Joǵary Sot Keńesi men Ádilet biliktilik alqa­sy qurylǵanyn jetkizdi.

Sot júiesin ári qarai jetildirýdiń basym baǵyty retinde sýdialardy mamandandyrý úlgisi tańdap alynǵandyǵymen bólisken Qairat Ábdirazaquly 2004 jyldan bastap respýblikanyń barlyq ai­maqtarynda aýdanaralyq eko­nomikalyq, ákimshilik, qylmystyq jáne iývenaldyq sottar quryl­ǵand­yǵyn aitty. Osy sharalar náti­jesinde isterdi qaraýdyń sapa­sy edáýir jaqsaryp, sot ádil­diginiń qoljetimdiligi artqan. 2007 jyly sot isin alqabilerdiń qatysýymen júrgizýdiń jańa qazaq­standyq úlgisi qalyptasyp, azamattardyń konstitýtsiialyq quqyq­tary men bostandyqtaryn qorǵaýdy jetildirýdiń kepili retinde 2008 jyly tek sottyń sanktsiia­symen qamaýǵa alý tártibi engizil­geni belgili. Nátijesinde, 2007 jylmen salystyrǵanda, búgin­gi tańda sotqa deiingi qamaýda otyr­ǵandar sany eki esege kemigen. Sol se­bepten, quqyqtyq júieni iz­gilen­dirý jolyn tańdaǵan bizdiń memleketimizdiń mundai táji­ribesin halyqaralyq sarapshylar alǵa basýshylyq dep baǵalaǵan.

Jalpy alǵanda, 25 jylda túr­mede otyrǵandardyń sany úsh ese azaidy. Eger 1991 jyly elimiz 100 myń adamǵa shaqqanda túrmede otyrǵandardyń koeffitsienti boiynsha álemde úshinshi orynda bolsa, 2016 jyly Qazaqstan atalǵan kórsetkish boiynsha 62-shi orynǵa tómendedi. Sońǵy jyldary otandyq sottar sot isin júrgizýde aqparattyq tehnologiiany tolyq meńgerdi. Búginde kóptegen elderdiń ókilderi bizdiń elektrondy is júrgizý tájiribemizdi úirený úshin Qazaqstanǵa suranýda,  dedi Qairat Ábdirazaquly.

Sondai-aq, tóraǵa Ult jos­parynyń zań ústemdigin qam­tamasyz etýmen bailanysty ekin­shi reformasy óz ýaqytynda ári tiisti deńgeide iske asyrylyp jatqanyn aitty. Barlyq qajetti zańdar qabyldandy, jańa normalar sottardyń tájiribesine sátti engizilýde, nátijesinde otandyq sot júiesi aitarlyqtai jańǵyryp, Joǵarǵy sot Ult jos­pary boiynsha ózine júktelgen 10 qadamnyń barlyǵyn tolyqtai oryndady. Sonymen qatar, VI Cezde qabyldanǵan qararlardyń barlyǵy túgel iske asyp otyr.

2011 jyldan bastap Qazaq­stan­nyń sýdialar odaǵy Sýdialardyń halyqaralyq qaýymdastyǵyna tolyqqandy múshe bolyp engen­digin alǵa tartqan Joǵarǵy cot tóraǵasy 2016 jyly Sot ákimshi­ligi jónindegi halyqaralyq qaýym­dastyq Qazaqstannyń Joǵarǵy cotyn múshelikke qabylda­ǵan­dyǵyn da jetkizdi.  Bul 25 jylda jetken tabystardyń qysqasha qorytyndysy ǵana,  degen Q.Mámi búgingi tańda atqarylyp jatqan sot reformalaryna keńirek toqtaldy.  «Naqty aitqanda, «100 naqty qadam» Ult josparynyń qabyldanýy sot júiesin ári qarai reformalaýdyń jańa mańyzdy kezeńi bolyp tabylady. Reformany júzege asyrý búgingi tańda ońdy nátijelerin berýde. 2016 jyldyń basynan bastap Joǵarǵy cot jańa quramda jumys istei bastady. Jańa mamandandyrylǵan sot alqasy nátijeli jumys istep, sot óndirisiniń jańa erejesi iske asyrylýda. Sot instantsiialaryn ońtailandyrý nátijesinde, daýlardy qaraý 1,5 jyldan 8 aiǵa deiin qysqardy. Jańa pro­tsessýaldyq erejelerdiń engizilýi sot­tardyń aýyrtpalyqty júkte­melerdi tiimdi atqarýyna múmkindik beredi, – dedi Q.Mámi.

Sot salasynda aýyz toltyryp aitýǵa turarlyq mańyzdy sharanyń biri – respýblika sottaryndaǵy sot protsesterin zamanaýi aýdio-beinetirkeý júielerimen 100 paiyz qamtý. Sonyń nátijesinde sýdialar áreketterine shaǵym túsirý eki esege kemigen. Mundai nátijelerge biz tek  tártiptik sharalar arqyly qol jetkizetinbiz. Tolyqtai alǵanda, jańa tehnologiialardy engizý sot qorǵaýyna degen qoljetimdilikti jeńildetken. Sóitip, qazirgi zamanǵy elek­tron­dyq qyzmetterdiń arqasynda el azamattary «instantsiialar shabýylynan» bosaǵan. Buryn sot sheshimin ózgertý úshin qajetti qujattardy jinaqtaýǵa birneshe kún ketetin bolsa, qazir birneshe minýt ishinde aryzdy Internet ar­qyly joldaýǵa múmkindik bar. Sol siiaqty qajetti sot qujattarynyń kóshirmesi elektrondy arnalar arqyly jóneltilip jatady.

Sezdiń kún tártibine Sýdia­lyq ádep kodeksiniń jańa jobasy engizilip otyr. Bul qujattyń qa­byldanýy sýdialardyń moraldyq jaýapkershiligi úshin mańyzdy bolyp tabylady. Joba sýdialar men qaýymdastyq arasynda keńinen talqylanyp, Ádilettiliktiń táýel­siz­digi jónindegi venetsiandyq komis­siianyń arnaiy otyrysynda tu­saýy kesildi. Osylaisha, talqy­lanyp jatqan jobanyń quqyq­tyq mańyzy jańa sapaly deńgeige shyǵyp otyr, dedi Qairat Ábdirazaquly.

Joǵaryda aitylǵandai, Mem­leket basshysynyń bastamasymen jasalyp jatqan reformalardyń nátijesinde sottardyń jumysy jańa sapaly deńgeige kóterildi. Osylaisha, neǵurlym kásibi, ashyq, qoljetimdi jáne táýelsiz sot júiesi nyǵaiyp, elimizdiń kez kelgen azamatyna zańdy múdde­lerin sotta qorǵaý úshin mol múm­kindik týdy. Jetem degenge ji­ger usynǵan Ult jospary Qazaq­stannyń zań ústemdigin qatań saq­tai­tyn memleket bolýynyń negizgi al­ǵysharttaryn belgilep berdi, dedi Q.Mámi.

Quqyqtyq memlekette sot biligi qoǵamdaǵy áleýmettik teńdik pen turaqtylyqtyń kepili bolyp tanylady. Osyndai saltanatty sátterde jadymyzǵa ózińiz aitqan: «Halyq keshirmeitin bir-aq nárse bar: ol – eldiń qolyna zaryqtyryp baryp qonǵan baqyt qusynan – Táýelsizdikten aiyry­lýdy keshirmeidi» – degen sóz­der oralady. Sondyqtan, bizdiń – sýdialardyń qyzmeti Táýelsiz­digimizdi nyǵaitýǵa, halqymyzdyń bereke-birligin saqtaýǵa arnalady. Sottyń halyq aldyndaǵy bedelin kúsheitý, qoǵamnyń sotqa degen senimin ulǵaitý – basty mindetimiz dep bilemiz, dedi Q.Mámi.

Sóziniń  sońyn Joǵarǵy sot tóraǵasy qazaq halqy sot biliginiń mańyzdylyǵyn tereń uǵyna otyryp «Elge bai qut emes, bi qut»  dep aiqyndaǵan eken. Biz osy halyq danalyǵyna sáikes bolýǵa ýáde beremiz,  dep túiindedi.

Joǵarǵy sot tóraǵasynan keiin sezge qatysýshylar jarys­sózge shyqty.

Jaryssózde alǵashqy sóz Shy­ǵys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Dosjan Ámirovke be­rildi. Halqymyzdyń «Ádil bi­diń elin daý aralamaidy, ádil pat­shanyń jerin jaý aralamaidy» degen naqyl sózin eske sala sói­legen D.Ámirov birinshi kezekte Táýelsizdiktiń 25 jylyndaǵy Elba­synyń eren eńbegine toqtal­dy. Elimiz álemdik arenada jasampaz memleketter qataryna qosylyp otyr. Elbasy árqashan quqyqtyq memlekettiń talaptaryna jaýap berip, halyqaralyq standartqa sai keletin zamanaýi otandyq sot júiesin qalyptastyrý isine úlken mán berip keledi. Bul óz kezeginde bilikti sýdialar korpýsyn qalyptastyrýǵa zor yqpalyn tigizýde,  dedi oblystyq sot tóraǵasy.

Odan ári ol Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy sot salasynda atqarylyp jatqan igi sharalar jóninde sóz qozǵady.  D.Ámirovtiń sózine qaraǵanda, aimaqta osy jyldyń 10 aiynyń qorytyndysy boiynsha barlyq qaralǵan isterdiń 7 myńnan astamy tatýlasý rásimimen aiaqtalǵan. Ár iste keminde 2 tarap qatysatynyn eskersek, óńirde sotqa bir-birimen daýlasyp, jaǵa jyrtysyp kelgen 14 myńnan astam azamattyń sot protsesinde bir mámilege kelip, tós qaǵysyp tatýlasýy jalpy qoǵam úshin óte qýanarlyq jait.

Joǵarǵy sottyń otstavkadaǵy sýdiasy, «Qurmet» ordeniniń iegeri Amangeldi Rysqaliev óz kezeginde sýdialarǵa qoiylatyn ádep talaptary týraly sóz etti. Maǵan eki dáýirdiń de, keńestik kezeńniń tusynda da, Táýelsizdik jyldarynda da sot júiesinde sýdialyq qyzmet atqarý baqyty buiyrdy. Qazaqstan Respýblikasy sýdialarynyń 1996 jyly jel­toqsan aiynda Almaty qalasynda ótken I sezinen bastap, barlyq sezi­ne qatysyp kelemin. Elimizdiń sýdia­lar qaýymdastyǵy men tutas sot júiesi kóz aldymyzda qalyp­tasyp, damyp, órkendeý ústinde,  dedi A.Rysqaliev.

Odan ári sot ardageri osydan 12 jyl buryn, iaǵni 2004 jyly 16 jeltoqsan – Táýelsizdik kúni Jo­ǵar­ǵy sottyń qazirgi ǵimaraty ashy­lyp, paidalanýǵa berilgenin, Mem­leket basshysynyń osy ádilet úiine kelgenin eske saldy. Bu­dan bólek, A.Rysqaliev Ata Zańy­myzǵa sai memlekettiń eń qymbat qazynasy – adam jáne onyń qu­qyq­tary men bostandyqtary bol­ǵandyqtan, táýelsiz eldiń zańdary adam­ǵa, onyń quqyqtarynyń ne­ǵurlym senimdi qorǵalýyn qamtamasyz etýge qarai ózgerip oty­ratynyn, sýdia osy ózgerister aǵy­myna beiimdele bilýi qajet­tigin atap ótti. Onyń aitýynsha, sýdia óz quzyrettiligin otan­shyldyq joǵary parasatpen adal oryndaýy, ulttyq dástúrdiń qainarynan jaralǵan keshegi ótken ádil bilerdiń berik ustanymyn úlgi etýi tiis ekenine ekpin berdi.

Alqaly jiyn barysynda As­tana qalasy kámeletke tolma­ǵandar isteri jónindegi aýdan­aralyq sotynyń tóraiymy Ná­zilia Razzaq, Qostanai oblysy Qostanai aýdandyq sotynyń sýdiasy Natalia Dýnaeva, Ońtústik Qazaqstan oblystyq sotynyń sýdiasy Ádil Kerimsheev, Aqtóbe oblystyq sotynyń sýdiasy Gúlnar Ibraimova, Qazaqstan Joǵarǵy sotynyń janyndaǵy Halyqaralyq keńestiń múshesi, Koreia Respýblikasynyń ókili, halyqaralyq sarapshy Hvachjýn Li jáne basqalar sóz sóiledi.

Olar óz sózderinde «100 naqty qadam» – Ult josparynyń sot salasyna qatysty talaptarynyń óz deńgeiinde oryndalyp, elimizdegi sot júiesin ýaqyt talabyna sai jetildirý jumystary halyq tilegine sai júzege asyrylyp otyrǵanyn atap kórsetti. Máselen, N.Razzaq Qazaqstan keńestik keńis­tiktegi elderdiń ishindegi iývenaldy sotty qalyptastyrǵan jalǵyz mem­leket ekenin, bul salanyń jumy­syna halyqaralyq bedeldi uiym­dar sarapshylarynyń joǵa­ry baǵa berip otyrǵanyn jetkizdi.

Al N.Dýnaeva óz kezeginde El­basynyń tapsyrmasy negizinde elimizdiń sýdialar korpýsy úlken jumystar júrgizip jatqanyn, sot biliginiń azamattyq institýttarmen tyǵyz bailanys ornata bilgenin sóz etti. Sondai-aq, ol internet jelileri arqyly sot tóreligine negizsiz syn aitatyndar áreketine alańdaitynyn da bil­dirdi. Onyń aitýynsha, osyndai jal­ǵan, shyndyqqa janaspaityn qara­laýdan sýdialardy qorǵaý qajet.

Hvachjýn Li Qazaqstanda in­vestitsiialyq ahýaldy jaqsartý, zań ústemdigin qamtamasyz etý jumystarynyń durys baǵytta jolǵa qoiylǵanyn sózine arqaý ete otyryp, qazaqstandyq sýdialar tájiribesiniń halyqaralyq standartqa sai jetile túskenin atap ótti. Buǵan qosa, ol «100 naq­ty qadam» – Ult josparyn júzege asyrý Qazaqstannyń ozyq 30 eldiń qataryna qosylýyna múmkindik beretinin aitty.

Budan ári Sýdialar odaǵynyń tóraǵasy Musabek Álimbekov ózi basqaratyn qoǵamdyq birlestiktiń jumysy týraly baiandama jasady. Sondai-aq, respýblikanyń sýdialar korpýsynyń ókilderi Sý­dialyq ádep kodeksiniń jańa jobasyn talqylap, ony bir­aýyzdan qabyldady. Jalpy, alqa­ly basqosýda Sýdialyq ádep kodek­siniń jobasy osy qyzmettiń barlyq talaptary eskerile otyryp daiyndalǵany atap ótildi.

Jalpy, 15 baptan quralǵan Sýdialyq ádep kodeksinde jumys istep júrgen sýdialar men otstavkadaǵy sýdialar úshin júrip-turýdyń ádep qaǵidalary naqty kórsetilgen. Máselen, Kodekstiń 1-babynda «Sýdia berilgen antyna berik bolýǵa, onyń áreketteri sýdia laýazymynyń joǵary mártebesine laiyq bolyp, sot tóreligin iske asyrýǵa, qoǵamdyq qyzmet pen turmysqa bailanysty kez kelgen is-áreketterdi júzege asyrǵan kezde ádepsiz júrip-turýdyń kórinisterine jol bermei, ádep normalaryn múltiksiz saqtaýǵa tiis», delingen.

Shyn máninde, bul qabyldanǵan Kodekstiń osy babyna qarap-aq, el sýdialaryna qoiylar talaptyń joǵary ekenin ańǵarýǵa bolady.

Sonymen qatar, sezd delegattary Sýdialar odaǵynyń Jar­ǵysyna engiziletin ózgerister men tolyqtyrýlardy qabyldady ári onyń Reviziialyq komissiiasynyń esebin talqylady. Sondai-aq, delegattar biraýyzdan Sýdialar oda­ǵynyń tóraǵasy qyzmetine Mu­sabek Álimbekovti qaita sailady.

Sonymen, Qazaqstan sýdia­larynyń VII sezin elimiz Jo­ǵarǵy sotynyń tóraǵasy Qai­rat Mámi qorytyndylady. Ol qo­ry­tyndy sózinde búgingi jiynda sot júiesiniń ózekti máseleleri tal­qylanǵanyn, qabyldanǵan she­shimderdi jáne Memleket bas­shysynyń alǵa qoiǵan mindetterin iske asyrý boiynsha úlken ju­mys­tar kútip turǵanyn aita kelip, el sýdialary bul baǵytta belsendilik tanytatynyna senim bildirdi.

Asqar TURAPBAIULY,

Joldybai BAZAR,

Nurlybek DOSYBAI,

«Egemen Qazaqstan»

Sýretter Prezidenttiń baspasóz

qyzmetinen alyndy