سوت رەفورماسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى – ادالدىق, كەسٸبيلٸك جەنە ەدٸلدٸك

كەشە مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن استانادا قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ VII سەزٸ ٶتٸپ, وندا ۇلت جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ نەتيجەلەرٸ مەن سۋديالاردىڭ سوڭعى قۇرىلتايىندا العا قويعان مٸندەتتەردٸڭ ورىندالۋى جەنە سوت جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋدىڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ قارالدى.

تٶرت جىلدا بٸر رەت ۇيىمداس­تى­رى­لاتىن مۇنداي ماڭىزدى جيىنعا ەلٸ­مٸزدٸڭ ەر ٶڭٸرٸندە سوت سالاسىندا قىز­مەت ەتەتٸن 600-دەن استام دەلەگات پەن ەلەمنٸڭ 11 ەلٸنەن ساراپشىلار, سۋ­ديالار كورپۋسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ كەلدٸ. ايتۋلى جيىنعا پارلامەنت دەپۋتات­تارى, ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگان­داردىڭ جەتەكشٸلەرٸ, زاڭگەرلەر قاۋىم­داستىعىنىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمداردىڭ ٶكٸلدەرٸ قاتىستى.

مەملەكەت باسشىسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا قازاقستاندا تٷبەگەيلٸ جاڭا ٶزگەرٸستەرگە ساي كەلەتٸن زاماناۋي سوت جٷيەسٸ قالىپتاسقانىنا ەرەكشە توقتالىپ, سٶز سٶيلەدٸ.

بٸز تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى مەملەكەت قۇرا وتىرىپ, قازاقستاندا جٷرگٸزٸلگەن ٸرگەلٸ رەفورمالارعا ساي قازٸرگٸ زامان­عى سوت جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋعا اي­رىق­شا كٶڭٸل بٶلدٸك. مۇنسىز العا قا­راي شىنايى جىلجۋ بولمايدى. اتاپ ٶت­كەنٸمدەي, از نەرسە جاسالعان جوق. الاي­دا, بٸز اتقارعان وراسان جۇمىستى جۇرت­شىلىقتىڭ وڭ باعالاۋى, تۇتاستاي ال­عاندا, سوت قانشالىق جىلدام جەنە ەڭ باس­تىسى, ەدٸل بولاتىندىعىنا بايلا­نىس­تى, دەپ باستادى ٶزٸنٸڭ سٶزٸن ەلباسى.

مەملەكەت باسشىسى ايتىپ ٶت­كەن­دەي, ادامدار ٶز مەسەلەلەرٸن شەشۋ ٷشٸن ايلاپ-جىلداپ بيلٸك دەلٸز­دەرٸندە جٷگٸرۋگە تيٸس ەمەس. زاڭ بۇزىل­عان جاعدايدا ادام سوتقا بارۋى تيٸس جەنە سول جەردە ٶز قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارى قورعالاتىنىنا سەنٸمدٸ بولۋى كەرەك. بارلىق ٶركە­نيەتتٸ ەلەمدە وسىلاي. دەمەك, كەز كەلگەن ناعىز سوت رەفورماسىنىڭ تٷپكٸ ماق­ساتى – سۋديالاردىڭ ادالدىعى مەن كە­سٸبيلٸگٸ, ەدٸلدٸك جەنە ەدٸل سوتقا قول­جەتٸمدٸلٸك بولىپ سانالاتىن تەۋەلسٸز جەنە ساتىلمايتىن سوت بيلٸگٸ.

مەن جارييالاعان, قۇقىق قور­عاۋ ورگاندارى مەن سوتتاردىڭ پروب­لەمالارىنىڭ بٷكٸل قىرىن قامتيتىن ۇلت جوسپارى دەل وسى مٸندەتتەر اۋ­قىمىن شەشۋگە باعىتتالعان. ۇلت جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن ەكٸ جىلدا از شارۋا اتقارىلعان جوق, سونىڭ ٸشٸندە مەملەكەتتٸڭ قىلمىسپەن كٷرەستەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ كٷشەيتٸلدٸ, ازاماتتار مەن مەملەكەت مٷددەلەرٸنٸڭ قۇقىققا قارسى ەرەكەتتەردەن قورعالۋ دەڭگەيٸ ٶستٸ. بىلتىر پارلامەنتتٸڭ بەلسەندٸ جۇمىس ٸستەۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازا قالىپ­تاستىردىق. ۇلت جوسپارىنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەتٸن ونداعان زاڭ قابىلداندى. بۇل زاڭدار 2016 جىل­عى 1 قاڭتاردان ٸسكە قوسىلدى. ەندٸ­گٸ ەڭگٸمە نە ٸستەلگەنٸ جٶنٸندە, دەپ اتاپ كٶرسەتكەن مەملەكەت باسشىسى بار­لىق 100 قادام مٷلتٸكسٸز ورىندالۋى تيٸستٸگٸن قاداپ ايتتى.

ەلباسىنىڭ ايتۋىنشا, وسى جۇ­مىس­تاردىڭ باستى بۋىنى سوت بيلٸگٸ بولىپ سانالادى, ونى جاڭعىرتپايىنشا قالعان شارانىڭ بەرٸ ٸسكە اسپاۋى مٷمكٸن. سول سەبەپتٸ, «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ بارىسىندا سوت جٷيەسٸ تٷبەگەيلٸ جاڭارۋى تيٸس, دەدٸ پرەزيدەنت. باستالعان جاڭعىرتۋلار اياسىندا قازٸردٸڭ ٶزٸندە بٸراز جۇمىس اتقارىلعان. مەسەلەن, سوت جٷيەسٸنٸڭ كٶپساتىلىعى جويىلدى. ول وڭتايلى ەرٸ ازاماتتار ٷشٸن مەيلٸنشە قولجەتٸمدٸ بولا تٷستٸ, سوت ٸسٸندەگٸ ەۋرە-سارساڭ تۋدىراتىن جاعدايلار تٷزەتٸلدٸ, سوت تٶرەلٸگٸ جەدەل ەرٸ اشىق بولا باستادى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن سوتتاردى مامانداندىرۋ ەرٸ قاراي جالعاستىرىلۋدا. ينۆەستيتسييالىق داۋ­لار جٶنٸندەگٸ سوت ٶندٸرٸسٸ ەنگٸزٸلدٸ.

IT-تەحنولوگييالار نەگٸزٸندە بارلىق جەردە سوت بارىسىنىڭ بەينە جەنە ٷن جازباسى جاسالادى. بۇل ادامداردىڭ سەنٸمٸن ۇلعايتادى.

ەلباسى بۇدان ەرٸ «استانا» حالىقارالىق قارجى ورتالىعىن قۇرىپ جاتقانىمىزعا, وندا انگلييا قۇقىعى, سونداي-اق ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ قارجى ورتالىقتارىنىڭ ستاندارتتارى قولدانىلاتىنىنا توقتالدى. ورتالىقتىڭ قاتىسۋشىلارى ارا­سىنداعى داۋلاردى شەشۋ ٸسٸ مەم­لەكەتتٸك سوت ٶندٸرٸسٸ جٷيەسٸنە كٸر­مەيتٸن تەۋەلسٸز سوت پەن حالىق­ارالىق اربيتراج ورتالىعى ارقى­لى جٷزەگە اسىرىلادى, دەگەن پرە­زيدەنت القا بيلەر سوتىن قولدانۋ اياسى كەڭەيگەنٸن ايتتى.

سۋديالاردى كادرلىق ٸرٸكتەۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتۋ اياسىندا جو­عارى سوت كەڭەسٸ رەفورمالا­نىپ, دەربەس مەكەمەگە اينالدى, قۇرا­مى مەن ٶكٸلەتتٸگٸ كەڭەيدٸ. سۋديا­لارعا قويىلاتىن تالاپتار بارىن­شا قاتايتىلدى. دايىن­دىعى ناشار تۇلعالاردىڭ سۋديا­لار كورپۋسىنا ەنٸپ كەتۋ ىقتيمال­دىعىن بولدىر­مايتىن جٷيەلٸ شا­رالار قابىل­داندى. 2016 جىلى سۋ­ديالار­دىڭ كەسٸبي دەڭگەيٸن انىق­تاۋعا مٷم­كٸندٸك بەرەتٸن باعا­لاۋ جٷيەسٸ قولدا­نىسقا ەنگٸزٸلدٸ, دەپ اتاپ ٶتكەن ەلباسى سەزدە سۋديا­لاردىڭ مٸنەز-قۇ­لقىنىڭ جوعارى ستاندارتتارى قاراستىرىلعان جاڭا ەتيكا كودەكسٸن قابىلداۋ ماڭىزدى وقيعا بولاتىنىن ايتتى.

زاڭدى كٷشٸنە ەنگەن سوت شە­شٸ­مٸنٸڭ تيٸسٸنشە ورىندالۋى ٶتە ماڭىزدى. سوندىقتان دا ۇلت جوس­پارىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ينستيتۋتى نى­عايتىلۋدا. وسىلايشا, سوتتىڭ نە­گٸزگٸ قۇقىق قورعاۋ ينستيتۋتى رە­تٸندەگٸ مٷمكٸندٸكتەرٸ جٷيەلٸ تٷردە ٶسٸپ كەلەدٸ. بٸز جوعارعى سوتتىڭ قۇ­را­مىن ايتارلىقتاي ۇلعايتتىق, وندا ەلدەگٸ ەڭ ٷزدٸك سوت كادرلارى شو­عىرلاندى. ەندٸ سوتتار ٶزدەرٸنٸڭ بيٸك ەرٸ جاۋاپتى ميسسيياسىن ورىنداۋ ٷشٸن بارلىق قۇقىقتىق قۇرال­دار مەن مٷمكٸندٸكتەرگە يە. ەندٸ تەك قوعام ٷمٸتٸن اقتاۋ قالدى, ال ول ٶتە جوعارى. ادامداردىڭ باعا­سى سوت جٷيەسٸنٸڭ جەتٸستٸگٸن انىقتايتىن باستى ٶلشەم بولىپ سانالادى, دەدٸ پرەزيدەنت.

دەگەنمەن, ەلباسىنىڭ ايتىپ ٶتكەنٸندەي, ەسٸرەسە, كەيبٸر سۋديالار قۇقىق بۇزۋعا جول بەرگەن كەزدەرٸ.ازاماتتار تاراپىنان الاڭ­داۋشىلىققا سەبەپ تە جوق ەمەس. تەك بيىلدىڭ ٶزٸندە 32 سۋديا تەر­تٸپتٸك جازاعا تارتىلسا, تاعى ەكەۋٸ كەلەڭسٸز سەبەپتەرگە بايلانىستى لاۋازىمىنان بوساتىلعان. مٷمكٸن, بۇل بۇرىنعىدان از شىعار, بٸراق قالاي بولعاندا دا, بٸزدٸ تىنىشتاندىرا المايدى. سوت جٷيەسٸندە مۇنداي بولماۋى تيٸس, دەپ اتاپ ٶتتٸ مەملەكەت باسشىسى.

ٶكٸنٸشكە قاراي, بٸزدٸڭ ازاماتتارىمىز ٸس جٷزٸندە ەدٸلەتتٸلٸك ٸزدەپ جوعارى سوت ينستانتسيياسىنا نەمەسە پروكۋراتۋراعا شاعىمدانۋعا مەجبٷر. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلى تەك پرو­كۋ­راتۋرانىڭ نارازىلىعى بويىنشا جوعارعى سوت تاراپىنان تٶمەن­گٸ سوتتاردىڭ ازاماتتىق ٸستەر جٶنٸندەگٸ 63 شەشٸمٸ قايتا قا­رالعان. ال بۇل باستاعان رەفورما­لارى­مىزدىڭ ەلٸ دە اياعىنا دەيٸن جەت­كٸزٸلمەگەنٸن بٸلدٸرەدٸ. سوندىق­تان, سوتتار قىزمەتٸنٸڭ بەدەلٸن كٶتە­رۋ مەن جاقسارتۋ بويىنشا جٷيە­لٸ جەنە كٷن سايىنعى ىجداعات­تى جۇمىس قاجەت, دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى.

قۇرمەتتٸ سۋديالار جەنە سەزد قو­ناقتارى, دەپ جالعادى سٶزٸن پرە­­زيدەنت, ۇلت جوسپارىن جٷزە­­گە اسىرۋدىڭ قازاقستان تەۋ­ەل­سٸز­دٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعىمەن تۇس­پا-تۇس كەلۋٸنٸڭ نىشاندىق مەنٸ بار. بٸز 2050 ستراتەگيياسىنىڭ باستى ماق­ساتى – قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ اسا دامىعان وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا ەنۋٸنە ۇمتىلىپ وتىرمىز. سون­دىقتان, بٸز قانداي جاعدايدا دا «تەجەگٸشتٸ باسىپ», ۇلت جوس­پارىن جٷزەگە اسىرۋدى «شايقال­تۋعا» جول بەرمەۋٸمٸز كەرەك. ونىڭ ٷستٸنە, باسقا رەفورما­لاردىڭ بارلىعىنداعى تابىسىمىز تٸكەلەي «زاڭ ٷستەمدٸگٸ» سەكٸلدٸ شەشۋشٸ باعىتقا بايلانىستى بولىپ وتىرعان جاعدايدا. بۇل تۋرالى مەن ىلعي دا ايتىپ كەلەمٸن.

ەلباسى كەلەسٸ كەزەكتە سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ الدىنا قويىلعان ۇلت جوسپارىنىڭ ەكٸنشٸ باعىتىنداعى 19 قادامنان تۇراتىن مٸندەتتەردٸڭ ەزٸرشە تەك 13 قادامى عانا ورىندالعانىن, قال­عاندارى اياعىنا دەيٸن جەتكٸزٸل­مەگەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. مەن ەسكەرت­كەنمٸن: العا قويعان مٸندەتتەردٸڭ جارىم-جارتىلاي ورىندالۋى دەگەن مٷلدەم بولماۋى تيٸس, ٶيتكەنٸ, بۇل جەردە ەڭگٸمە ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاعى تۋرالى بولىپ وتىر, دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ۇلت جوسپارىن ناقتى جٷزەگە اسىرۋ ەل ازاماتتارى تاراپىنان سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتٸن باعالاۋدا تٷبەگەيلٸ جاقسارۋ جاعىنا قاراي بەت بۇرۋى كەرەك. بۇل باعالاۋ جۇرتشىلىقتىڭ سوتتارعا قانشالىقتى سەنەتٸندٸگٸ مەن ولاردىڭ جاۋاپكەرشٸلٸك ٶل­شەمٸن ايقىندايتىن بولادى. زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ تۇرعى­سىنان العاندا, ەزٸرشە ۇلت جوسپارى تالاپ ەتەتٸندەي دەڭگەيدە جۇمىس جاسالعان جوق. جەنە ۇلتتىق سوت جٷيەسٸندە بەلگٸلەنگەن مٸندەتتەردٸ شەشۋگە ەرەكشە رٶل بەرٸلٸپ وتىر, دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى, سون­داي-اق, قوعامنىڭ قازاقستان زاڭنا­ما­لارىنىڭ بۇلجىماي ورىندالاتىنىن, ال سوتتاردىڭ زاڭدىلىق پەن ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ كٷزەتٸندە تۇراتىنىن بٸلۋلەرٸ تيٸس ەكەنٸن كٶلدەنەڭ تارتتى. سوندىقتان, قازاقستاندىق سوت تٶرەلٸگٸ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ, پەرسپەكتيۆالى باعىتتارى قانداي ەكەنٸن ناقتى ەلەستەتۋ ماڭىزدى.

سونىمەن, پرەزيدەنت قازٸرگٸ جاعدايدا قازاقستان سوتتارىنىڭ الدىندا مىناداي نەگٸزگٸ مٸندەتتەر تۇرعانىن اتاپ ايتتى:

بٸرٸنشٸ. زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتا­ماسىز ەتۋ نەگٸزگٸ مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ. ال ونى شەشۋدە سوت ماڭىزدى رٶل اتقارادى.

سۋديا, سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسىراردا, كونستيتۋتسييادا بەلگٸلەنگەن قاعيداتتاردى قاتاڭ باسشىلىققا الۋى تيٸس.

بٸراق بۇل جەردە سۋديا كٶرسەت­كٸشتەر مەن ستاتيستيكاعا بايلانىپ قالماۋى كەرەك.

سۋديانىڭ شىنايى تەۋەلسٸزدٸگٸ زاڭدى قاتاڭ ساقتاۋى مەن ٶزٸ قا­بىل­داعان شەشٸمنٸڭ دۇرىستىعى مەن ەدٸلەتتٸلٸگٸنە سەنٸمدٸلٸگٸنە نەگٸز­دەلەدٸ.

سوت زاڭدى جەنە ەدٸلەتتٸ بولۋى كەرەك.

ٶز كەزەگٸندە, زاڭ الدىندا جەنە سوت الدىندا بارلىعى تەڭ بولۋى تيٸس.

كٶرٸپ وتىرسىزدار, «سۋديا» دەگەن مەرتەبەلٸ سٶزدٸ قانشا رەت پايدالانۋعا تۋرا كەلٸپ وتىرعانىن, دەدٸ وسى ارادا ەلباسى.

ول – زاڭ پروتسەسٸنٸڭ باستى فيگۋراسى. ول اداممەن بەتپە-بەت كەلەدٸ جەنە ونىڭ پروبلەمالارىن شەشەدٸ. ناق سول زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتەدٸ.

مەن بارشانىڭ زاڭ جەنە سوت الدىندا تەڭ ەكەندٸگٸ تۋرالى تەككە ايتىپ وتىرعان جوقپىن.

جەمقورلىقپەن كٷرەس شەڭ­بەرٸندە مينيسترلەردٸڭ, ەكٸمدەردٸڭ, ەكسپو-2017 باسشىلارىنىڭ جاۋاپ­كەرشٸلٸككە تارتىلىپ, جا­زالان­عانى بەلگٸلٸ. بۇل زاڭ الدىندا بار­شانىڭ تەڭ ەكەندٸگٸ قاعي­داتى ساق­تالىپ وتىرعانىن ايعاق­تايدى.

ٶز كەزەگٸندە, سۋديالار دا ٶز قاتارلارىنىڭ تازالىعى ٷشٸن ەركەز الاڭداۋشىلىق بٸلدٸرٸپ وتىرۋلارى كەرەك.

زاڭ كٷزەتٸندە تۇرعان سۋديانىڭ زاڭ بۇزۋشى بولۋعا, ونىڭ ٷستٸنە, قىل­مىسكەر بولۋعا حاقى جوق, ولاي بولعان جاعدايدا ول قاتاڭ جاۋاپ­كەرشٸلٸككە تارتىلادى.

بۇل – نونسەنس. بۇل بٷكٸل سوت بيلٸگٸنٸڭ بەدەلٸن بٸردەن تٷسٸرەدٸ.

سۋديالار قوعامداستىعىندا, قاي جەردەگٸدەن دە, قۇقىق بۇزۋ­شى­لىقتىڭ, ەسٸرەسە, جەمقورلىق قۇقىق بۇزۋشىلىقتىڭ پروفيلاكتي­كاسى بويىنشا جٷيەلٸ شارالار قابىلدانىپ تۇرۋى تيٸس.

ادامزات قوعامىنىڭ ٶمٸرٸ تالاس-تارتىسسىز جەنە داۋ-دامايسىز بولۋى مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸ بەلگٸلٸ. جان­جالداسۋشى تاراپتىڭ بٸر جا­عى­نىڭ قاشاندا كٶڭٸلٸ تولماي تۇرادى.

جەنە قۇقىقتىق تالاستار مەن كولليزييالاردى شەشۋدە سوتتىڭ رٶلٸ قانشالىقتى زور ەكەنٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ.

سۋديا تەك زاڭدى جٷزەگە اسىرۋشى رەتٸندە عانا كٶرٸنبەيدٸ, ول – قوعامداعى قاراما-قايشىلىق­تاردىڭ الدىن الىپ, ادامي قارىم-قاتىناستاردى ٷيلەستٸرەتٸن, ازاماتتاردىڭ ٶمٸرٸن بولجامدى جەنە تۇراقتى ەتەتٸن تۇلعا.

وسىلايشا, قازاقستاندا, تۇتاس­تاي العاندا, وتانداستارى­مىزدىڭ, سونداي-اق, شەتەلدٸكتەردٸڭ, تٷ­گەل­دەي قوعامنىڭ, سونىمەن بٸرگە, شىققان تەگٸنە, ازاماتتىعىنا, ەلەۋ­مەتتٸك جاعدايىنا, سەنٸمٸ مەن دٸني كٶزقاراسىنا قاراماستان, جەكە ادامنىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸ قورعالۋى تيٸس.

بۇل – بٸزدٸڭ بارلىق سۋديا­لارى­مىزدىڭ باسىم مٸندەتٸ, دەدٸ پرەزيدەنت.

كەسٸپكەرلەردٸڭ, جەكەمەنشٸكتٸڭ قۇقىن قورعاۋ – نارىقتىق ەكونو­مي­كانىڭ ٶتە ماڭىزدى ەلەمەنتٸ. شاعىن جەنە ورتا بيزنەس – ەكونوميكا ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ نەگٸزٸ. شاعىن جەنە ورتا كەسٸپكەرلٸكتٸڭ قۇقىعىن زاڭ اياسىندا قورعاۋ قامتاماسىز ەتٸلۋٸ تيٸس.

سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ساپاسى مەن جە­دەلدٸگٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ۇلت جوس­پارى­نا سەيكەس بٸز بەس ساتىلى سوت جٷيە­سٸنەن ٷش ساتىلى سوت جٷيەسٸنە كٶشتٸك.

ٷش ساتىلى جٷيە جاعدايىندا بٸرٸنشٸ جەنە اپەللياتسييالىق ينستان­تسييالاردىڭ رٶلٸ مەن ماڭىزى ارتادى. تٶمەنگٸ سوتتاردىڭ شەشٸم­دەرٸنە جوعارعى سوتقا تٷسەتٸن ارىز-شاعىمداردىڭ سانى ولاردىڭ جۇمىس ساپاسىنا بايلانىستى.

الدىن الا تالداۋ ٷمٸت ارتاتىن قورىتىندىلارعا الىپ كەلدٸ – ٷش ساتىلى جٷيە, تۇتاستاي العاندا, ٶزٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن كٶرسەتٸپ وتىر.

سونىمەن بٸرگە, ٸس جٷزٸندە مەسەلەلەر تۋىنداۋى مٷمكٸن جەنە سونداي كەزدەرٸ سوت تٶرەلٸگٸنٸڭ ٷش ساتىلى جٷيەسٸن جەتٸلدٸرۋ بويىنشا جەدەل شارالار قابىلداعان جٶن, دەدٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ.

ەكٸنشٸ. ەلەمدەگٸ جەتەكشٸ وتىز ەلدٸڭ قاتارىنا ەنۋ مٸندەتٸ بٸزدەن قازٸرگٸدەن دە ٷلكەن كٷش-جٸگەر جۇمساۋدى تالاپ ەتەدٸ.

ال بۇل بٸزدٸڭ سوت جٷيەمٸز بەن سوت تٶرەلٸگٸن ايتۋ ٷدەرٸسٸ سەنٸم­گە يە بولىپ, وزىق ەلەمدٸك ستاندارت­تارعا سەيكەس كەلۋٸ تيٸس دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ.

قىزمەتٸ بەلسەندٸ ەتە تٷسۋدٸ قا­­جەت­سٸنەتٸن جوعارعى سوت جانىن­داعى حالىقارالىق كەڭەستٸڭ جۇمى­سى دا وسىعان باعىتتالاتىن بولۋى تيٸس.

وڭ حالىقارالىق رەيتينگ­تەرگە جەنە سوت تٶرەلٸگٸن جٷزەگە اسى­رۋدىڭ سىرتقى جاقسى كٶرسەت­كٸش­تەرٸنە قاراماستان, بٸر شەشەتٸن مەسەلە قالىپ وتىر – ول سوتتار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا جۇرت­شىلىق سەنٸمٸ دەڭگەيٸنٸڭ جەتٸم­سٸزدٸگٸ.

وعان قازاقستاندىقتاردىڭ جوعارى مەملەكەتتٸك ينستان­تسييالارعا, پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸنە دەيٸن شاعىمدانۋى دەلەل, ولاردا سوت­تار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى­نىڭ شەشٸمدەرٸنە ارىز-شاعىم­دار بار, كەيدە تٸپتٸ, سۋديالار كور­پۋسى ٶكٸلدەرٸ مەن قۇقىق قورعاۋ­شى­لاردىڭ ادالدىعى مەن ساتىلماي­تىندىعىنا كٷمەن دا كەلتٸرٸلەدٸ, دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ ەلباسى.

وسىلايشا, تەك پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە عانا 2015 جىلى ازاماتتار مەن ۇيىمداردان زاڭدىلىق پەن قۇقىق تەرتٸبٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا 10 مىڭداي ارىز-شاعىم تٷستٸ. ال ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 10 ايىندا وسىنداي ارىز-شاعىمدار سانى 7 مىڭعا جۋىقتادى.

سوندىقتان بٸر جاعىنان, سوت قاتەلٸكتەرٸ مەن ەدٸل ەمەس سوت شەشٸم­دەرٸنە جول بەرمەۋ, سوت تٶرەلٸ­گٸن جٷزەگە اسىرۋعا كەز كەلگەن لاۋا­زىمدى تۇلعانىڭ ارالاسۋىن بول­دىرماۋ قاعيداتتى تٷردە ماڭىزدى. جەكەلەگەن لوببيستٸك توپتار­دىڭ مٷددەلەرٸ ٷشٸن سوتقا قى­سىم جاساۋ ماقساتىندا قوعامدىق پٸكٸردٸڭ ٶڭٸن اينالدىرۋ فاك­تٸلەرٸنٸڭ جولىن كەسۋ قاجەت. ەگەر ونداي تالپىنىستار ورىن السا, ولاردى اشىق جارييالاپ, مۇن­داي تەجٸريبەگە قارسى تۇرۋ كەرەك.

بٸراق, سونىمەن بٸرگە, سۋديالار قاۋىمداستىعى جابىق كورپوراتسيياعا اينالىپ, قوعامدىق سىن ايماعىنان تىس بولماۋى تيٸس, دەپ جالعادى سٶزٸن مەملەكەت باسشىسى. دەموكراتييالىق مەملەكەتتە قوعام بارلىق مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ, سونىڭ ٸشٸندە سوت ورگاندارىنىڭ دا جۇمىسىنا باعا بەرۋگە قۇقىلى. سوندىقتان دا ۇلت جوسپارىندا سۋديالاردىڭ ەسەپتٸلٸگٸن كٷشەيتۋ مٸندەتٸ قويىل­عان, ول, ەرينە, ولاردىڭ تەۋەلسٸز­دٸگٸ­نە قول سۇعۋ دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ەڭ­گٸمە پٸكٸرلەرٸ ەسكەرٸلۋٸ تيٸس ازا­ماتتىق قوعام جٶنٸندە بولىپ وتىر.

ٷشٸنشٸدەن, دەپ اتاپ ٶتتٸ ودان ەرٸ ەلباسى, ەدەتتەگٸدەي لايىقتى سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋ ەڭ قاعيداتتى مەسەلە بولىپ تابىلادى. سوت تٶرەلٸگٸن تەك ٷلكەن ٶمٸرلٸك تەجٸريبەسٸ مەن جوعارى مورالدىق پرينتسيپتەرگە يە كەسٸپقويلار عانا جٷزەگە اسىرۋى تيٸس. قازٸردٸڭ ٶزٸندە سۋديالار كورپۋسىن اناعۇرلىم دايارلىقتان ٶتكەن جەنە تەجٸريبەلٸ ماماندار تولىقتىرۋدا. وسىلايشا, العاش تاعايىندالعان سۋديالاردىڭ ورتا جاسى 35-تٸ قۇرايدى.

ٶز ٸسٸنە بەرٸلگەن كادرلاردى ٸرٸكتەۋ مەن تەربيەلەۋ ەڭ باستى مٸندەت بولىپ قالا بەرەدٸ. بەرٸن دە ادامدار مەن كادرلار شەشەدٸ. بٸزدٸڭ رەفورمالارىمىزدىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ دە وسىندا. ەگەر قاجەتتٸ ادامداردى دايىنداپ, تاعايىنداماساق, مەملەكەتتٸڭ ماڭىزدى مٸندەتتەرٸ ورىندالمايتىن بولادى, دەپ اتاپ كٶرسەتتٸ پرەزيدەنت.

بٸزدٸڭ جاعدايىمىزدا رەفورما ازاماتتاردىڭ سەنٸمٸنە كٷمەنسٸز لايىق بولىپ تابىلاتىن, بەدەلٸ مٸنسٸز سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا الىپ كەلۋٸ تيٸس. سونىمەن بٸرگە, سوت جٷيەسٸنە كٷشتٸ جەنە پەرسپەكتيۆالى زاڭگەرلەردٸڭ كەلۋٸ ٷشٸن جول جابىلماۋى تيٸس.

جوعارى سوت كەڭەسٸ وسىناۋ ماڭىزدى مٸندەتتەردٸڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ. جوعارى سوت كەڭەسٸ قازٸرگٸ كەزدە سۋديا كادرلارىن ساپالى ٸرٸكتەۋگە تولىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ, دەربەس ورگان بولعانىنا قاراماستان, ەلٸ دە ٶز ەلەۋەتٸن سوڭىنا دەيٸن اشا العان جوق, دەپ اتاپ ٶتتٸ وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسى. كەڭەس ٶز جۇمىسىندا كٶبٸرەك پرينتسيپتٸلٸك تانىتۋى تيٸس.

سۋديا كادرلاردىڭ دايارلىق ساپاسىن ارتتىرۋ ٷشٸن بيىلعى جىلى جوعارعى سوت جانىنان سوت تٶرەلٸگٸ اكادەميياسى قۇرىلدى. ول بيۋروكراتييالىق ۇيىمعا اينالماۋى كەرەك. اكادەمييانىڭ باس­تى مٸندەتٸ – تەۋەلسٸز قازاقستان ٷشٸن سۋديالاردىڭ جاڭا بۋىنىن دايىنداۋ. سۋديالاردى دايىنداۋ باعدارلامالارى تەجٸريبەگە بارىنشا باعدارلانعان بولۋى تيٸس.

تٶرتٸنشٸدەن, دەپ جالعادى سٶزٸن ودان ەرٸ مەملەكەت باسشىسى, قۇقىقتىق جەنە ۋنيتارلىق مەملەكەت جاعدايىندا ەلدٸڭ بٷكٸل اۋماعىندا زاڭدىلىقتىڭ بٸرەگەي رەجٸمٸ مەن بٸرەگەي سوت تەجٸريبەسٸ بولۋى كەرەك. قۇقىقتىق ايقىندىق دەڭگەيٸن كٶتەرٸپ, تۇراقتى جەنە بولجامدى سوت تەجٸريبەسٸن قالىپتاستىرۋ قاجەت.

سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدٸڭ جاڭا سحەماسى جوعارعى سوتقا نازاردى تەك نەعۇرلىم ماڭىزدى ٸستەرگە عانا اۋدارىپ قويماي, سونىمەن بٸرگە, سوت تەجٸريبەسٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا تالداۋمەن جەنە تٷسٸنٸكتەمەلەر قالىپتاستىرۋمەن اينالىسۋعا دا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوت ٸستەرٸن قاراۋ تەجٸريبەسٸنٸڭ بٸرەگەيلٸگٸن قام­تاماسىز ەتۋ – بٸزدٸڭ جوعار­عى سوتتىڭ باسىمدىققا يە مٸندەت­تەرٸنٸڭ بٸرٸ.

بەسٸنشٸدەن, دەپ جالعادى ويىن ەلباسى, سۋديالارعا قاتىستى جٷك­تە­مەلەردٸڭ جوعارى بولۋ پروبلەما­سى ەلٸ دە ساقتالىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى سوت ٸستەرٸنٸڭ سانى جىل سايىن 200 مىڭعا ٶسٸپ وتىردى, ال ول ٸستەردٸ قاراۋدىڭ ساپاسى مەن مەرزٸمدەرٸنە تٸكەلەي ىقپال ەتەدٸ.

جٷكتەمەنٸ تٶمەندەتۋ ٷشٸن 2014 جىلدىڭ ٶزٸندە-اق مەنٸڭ شەشٸمٸممەن اۋداندىق سوتتار سۋديالارىنىڭ شتاتتىق سانى 450 بٸرلٸككە جەنە سوتتار اپپاراتىنىڭ سانى 540 بٸرلٸككە ۇلعايتىلعان بولاتىن. بٸز سوتتار اپپاراتىنىڭ سانىن ٷنەمٸ ۇلعايتا بەرە المايمىز. سوندىقتان بٸتٸستٸرۋ پروتسەدۋرالارى مەن داۋلاردى سوتتان تىس رەتتەۋ تەتٸكتەرٸنٸڭ ٸس-قيمىلىن ۇلعايتۋ جٶنٸندەگٸ شارالاردىڭ نەلٸكتەن كٷتكەندەگٸدەي نەتيجە بەرمەي وتىرعاندىعىنا مۇقييات تالداۋ جاساۋ قاجەت. بۇل جەردە ەلەۋلٸ كەمشٸلٸكتەر بار.

حالىقپەن جٷيەلٸ نەگٸزدە تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەت, دەپ اتاپ ٶتتٸ مەملەكەت باسشىسى. ازاماتتارعا ٸستٸ سوت پروتسەسٸنە جەتكٸزگەننەن گٶرٸ, ٶزارا بٸتٸسۋدٸڭ ەلدەقايدا تيٸمدٸرەك ەكەنٸن تٷسٸندٸرۋ قاجەت. ٶيتكەنٸ, قازٸر, ەگەر تاراپتار تاتۋلاسار بولسا, تٸپتٸ, تٶلەنگەن باج سالىعىنىڭ ٶزٸ كەرٸ قايتارىلادى ەمەس پە.

سونىمەن, قۇقىقتىق اعارتۋ مەسەلەسٸ ٶتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىنىڭ ارقاسىندا سوت داۋلارىنىڭ سانىن بٸرنەشە ەسەگە دەيٸن قىسقارتۋعا بولادى. ەدٸلەت مينيسترلٸگٸ تيٸستٸ قىزمەتتەرٸنٸڭ بۇل ورايداعى كٷش-جٸگەرٸنٸڭ جەتكٸلٸكسٸز ەكەنٸ بايقالىپ تۇر. بيۋدجەتتەن قۇقىقتىق مەدەنيەتتٸ ارتتىرۋعا بٶلٸنگەن قارجىنى تيٸمدٸ پايدالانعان جٶن.

ازاماتتاردى قۇقىقتىق اعارتۋ سالاسىندا مەملەكەتتٸڭ بارلىق زاڭگەرلٸك قىزمەتتەرٸنٸڭ قوسىمشا كٷش-جٸگەرلەرٸ قاجەت. بۇل – جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردەگٸ سۋديالاردىڭ دا ەڭ باستى مٸندەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ. حالىقپەن جيٸرەك كەزدەسٸپ, ولارعا قۇقىقتار مەن قازٸرگٸ كٷشٸندە تۇرعان زاڭداردى تٷسٸندٸرۋ قاجەت. بۇعان ايرىقشا كٶڭٸل بٶلۋ كەرەك.

بٷگٸن, قازاقستان رەسپۋبليكاسى تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىعى قار­ساڭىندا – سوت بيلٸگٸ ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن, قوعام مەن مەملەكەت مٷددەلەرٸن قورعاۋدى قامتا­ماسىز ەتەتٸن ەلدٸگٸمٸزدٸڭ بەرٸك تۇعىر­لارىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى دەپ ايرىقشا اتاپ ايتقىم كەلەدٸ. ەندٸ الدىمىزدا سوت جٷيەسٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸك دەڭگەيٸن جەنە وعان قوعامنىڭ سەنٸمٸن ارتتىرۋ مٸندەتٸ تۇر. ولاي بولسا, الدا سۋديالار كورپۋسىن ٷلكەن جۇمىس كٷتٸپ تۇر.

مەن سٸزدەردٸڭ بارشاڭىزعا قازاقستان سۋديالارىنىڭ الدىندا تۇرعان جوعارى ماقساتتار مەن مٸندەتتەرگە قول جەتكٸزۋدە تابىس تٸلەيمٸن, دەپ تٷيٸندەدٸ سٶزٸن مەملەكەت باسشىسى.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ سٶزٸ­نەن كەيٸن ارنايى بايانداما جاسا­عان جوعارعى سوت تٶراعاسى قايرات مەمي تٶرت جىلدا بٸر رەت ۇيىم­داستىرىلاتىن ايتۋلى جيىننىڭ ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ 25 جىلدىق مەرەيتويىمەن تۇسپا-تۇس كەلگەنٸن  اتادى. تٶراعانىڭ ايتۋىنشا, شيرەك عاسىر ٸشٸندە قازاقستان ەلەمگە تەك دەموكراتييالىق باعىتتاعى قۇ­قىقتىق مەملەكەت قانا ەمەس, سونىمەن قاتار, ٶزگە ەلدەرمەن تەرەزەسٸ تەڭ, جوعارى بەدەلگە لايىق مەملەكەت رەتٸندە تانىلعان. اتالعان جىلدار اياسىندا رەسپۋبليكامىزدا ەلەمدٸك ستاندارتتارعا سەيكەس, سوت جٷيەسٸ قالىپتاستى جەنە ٷنەمٸ دامىپ كەلەدٸ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىندا-اق جاڭا سوت جٷيەسٸنٸڭ ٸرگەتاسى قالانىپ, سوت ەدٸلدٸگٸن جٷزەگە اسىرۋدىڭ بار­لىق باستى پرينتسيپتەرٸ بەكٸتٸلدٸ. سوت تەۋەلسٸزدٸگٸ مەن سۋديالار مەر­تەبەسٸ نىعايىپ, سونىڭ ٸشٸندە ما­تەريالدىق-تەحنيكالىق تۇرعىداعى مەسەلەلەر رەتتەلدٸ.

ق.مەمي بۇل رەتتە سوتتار قىز­مەتٸنٸڭ بازيستٸك نورمالارى 1995 جىلى جارييالانعان رەفورمادا كٶرٸنٸس تاۋىپ, ولار «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى سوتتار جەنە سۋديالاردىڭ مەرتەبەسٸ تۋرالى» پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكٸتٸل­گەندٸگٸن جەنە دە سول جىلى اربي­تراجدىق سوتتار جالپى سوتتارمەن بٸرلەسٸپ, بٸرتۇتاس سوت جٷيەسٸ قۇرىلعاندىعىن العا تارتتى. تاريحتىڭ ٶزٸ وسى قابىلدانعان شەشٸمنٸڭ ٶمٸرشەڭ ەكەندٸگٸن راستاپ بەرگەن. قازاقستاننىڭ وسى ٷلگٸسٸن رەسەي مەن ٶزگە دە پوستكەڭەستٸك رەسپۋب­ليكالار 20 جىلدان سوڭ قايتالاپ قولدانعانىن تٸلگە تيەك ەتكەن جو­عارعى سوت تٶراعاسى سوتتار قىز­مەتٸن قامتا­ماسىز ەتۋ جٷيەسٸنە رەف­ورمالىق جاڭالىقتار ەنگٸزٸلگەن­دٸگٸن دە اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق, جوعارى سوت كەڭەسٸ مەن ەدٸلەت بٸلٸكتٸلٸك القا­سى قۇرىلعانىن جەتكٸزدٸ.

سوت جٷيەسٸن ەرٸ قاراي جەتٸلدٸرۋدٸڭ باسىم باعىتى رەتٸندە سۋديالاردى مامانداندىرۋ ٷلگٸسٸ تاڭداپ الىنعاندىعىمەن بٶلٸسكەن قايرات ەبدٸرازاقۇلى 2004 جىلدان باستاپ رەسپۋبليكانىڭ بارلىق اي­ماقتارىندا اۋدانارالىق ەكو­نوميكالىق, ەكٸمشٸلٸك, قىلمىستىق جەنە يۋۆەنالدىق سوتتار قۇرىل­عاند­ىعىن ايتتى. وسى شارالار نەتي­جەسٸندە ٸستەردٸ قاراۋدىڭ ساپا­سى ەدەۋٸر جاقسارىپ, سوت ەدٸل­دٸگٸنٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ ارتقان. 2007 جىلى سوت ٸسٸن القابيلەردٸڭ قاتىسۋىمەن جٷرگٸزۋدٸڭ جاڭا قازاق­ستاندىق ٷلگٸسٸ قالىپتاسىپ, ازاماتتاردىڭ كونستيتۋتسييالىق قۇقىق­تارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى جەتٸلدٸرۋدٸڭ كەپٸلٸ رەتٸندە 2008 جىلى تەك سوتتىڭ سانكتسييا­سىمەن قاماۋعا الۋ تەرتٸبٸ ەنگٸزٸل­گەنٸ بەلگٸلٸ. نەتيجەسٸندە, 2007 جىلمەن سالىستىرعاندا, بٷگٸن­گٸ تاڭدا سوتقا دەيٸنگٸ قاماۋدا وتىر­عاندار سانى ەكٸ ەسەگە كەمٸگەن. سول سە­بەپتەن, قۇقىقتىق جٷيەنٸ ٸز­گٸلەن­دٸرۋ جولىن تاڭداعان بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدٸڭ مۇنداي تەجٸ­ريبەسٸن حالىقارالىق ساراپشىلار العا باسۋشىلىق دەپ باعالاعان.

جالپى العاندا, 25 جىلدا تٷر­مەدە وتىرعانداردىڭ سانى ٷش ەسە ازايدى. ەگەر 1991 جىلى ەلٸمٸز 100 مىڭ ادامعا شاققاندا تٷرمەدە وتىرعانداردىڭ كوەففيتسيەنتٸ بويىنشا ەلەمدە ٷشٸنشٸ ورىندا بولسا, 2016 جىلى قازاقستان اتالعان كٶرسەتكٸش بويىنشا 62-شٸ ورىنعا تٶمەندەدٸ. سوڭعى جىلدارى وتاندىق سوتتار سوت ٸسٸن جٷرگٸزۋدە اقپاراتتىق تەحنولوگييانى تولىق مەڭگەردٸ. بٷگٸندە كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ٶكٸلدەرٸ بٸزدٸڭ ەلەكتروندى ٸس جٷرگٸزۋ تەجٸريبەمٸزدٸ ٷيرەنۋ ٷشٸن قازاقستانعا سۇرانۋدا,  دەدٸ قايرات ەبدٸرازاقۇلى.

سونداي-اق, تٶراعا ۇلت جوس­پارىنىڭ زاڭ ٷستەمدٸگٸن قام­تاماسىز ەتۋمەن بايلانىستى ەكٸن­شٸ رەفورماسى ٶز ۋاقىتىندا ەرٸ تيٸستٸ دەڭگەيدە ٸسكە اسىرىلىپ جاتقانىن ايتتى. بارلىق قاجەتتٸ زاڭدار قابىلداندى, جاڭا نورمالار سوتتاردىڭ تەجٸريبەسٸنە سەتتٸ ەنگٸزٸلۋدە, نەتيجەسٸندە وتاندىق سوت جٷيەسٸ ايتارلىقتاي جاڭعىرىپ, جوعارعى سوت ۇلت جوس­پارى بويىنشا ٶزٸنە جٷكتەلگەن 10 قادامنىڭ بارلىعىن تولىقتاي ورىندادى. سونىمەن قاتار, VI Cەزدە قابىلدانعان قارارلاردىڭ بارلىعى تٷگەل ٸسكە اسىپ وتىر.

2011 جىلدان باستاپ قازاق­ستان­نىڭ سۋديالار وداعى سۋديالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنا تولىققاندى مٷشە بولىپ ەنگەن­دٸگٸن العا تارتقان جوعارعى cوت تٶراعاسى 2016 جىلى سوت ەكٸمشٸ­لٸگٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق قاۋىم­داستىق قازاقستاننىڭ جوعارعى cوتىن مٷشەلٸككە قابىلدا­عان­دىعىن دا جەتكٸزدٸ.  بۇل 25 جىلدا جەتكەن تابىستاردىڭ قىسقاشا قورىتىندىسى عانا,  دەگەن ق.مەمي بٷگٸنگٸ تاڭدا اتقارىلىپ جاتقان سوت رەفورمالارىنا كەڭٸرەك توقتالدى.  «ناقتى ايتقاندا, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىنىڭ قابىلدانۋى سوت جٷيەسٸن ەرٸ قاراي رەفورمالاۋدىڭ جاڭا ماڭىزدى كەزەڭٸ بولىپ تابىلادى. رەفورمانى جٷزەگە اسىرۋ بٷگٸنگٸ تاڭدا وڭدى نەتيجەلەرٸن بەرۋدە. 2016 جىلدىڭ باسىنان باستاپ جوعارعى cوت جاڭا قۇرامدا جۇمىس ٸستەي باستادى. جاڭا مامانداندىرىلعان سوت القاسى نەتيجەلٸ جۇمىس ٸستەپ, سوت ٶندٸرٸسٸنٸڭ جاڭا ەرەجەسٸ ٸسكە اسىرىلۋدا. سوت ينستانتسييالارىن وڭتايلاندىرۋ نەتيجەسٸندە, داۋلاردى قاراۋ 1,5 جىلدان 8 ايعا دەيٸن قىسقاردى. جاڭا پرو­تسەسسۋالدىق ەرەجەلەردٸڭ ەنگٸزٸلۋٸ سوت­تاردىڭ اۋىرتپالىقتى جٷكتە­مەلەردٸ تيٸمدٸ اتقارۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, – دەدٸ ق.مەمي.

سوت سالاسىندا اۋىز تولتىرىپ ايتۋعا تۇرارلىق ماڭىزدى شارانىڭ بٸرٸ – رەسپۋبليكا سوتتارىنداعى سوت پروتسەستەرٸن زاماناۋي اۋديو-بەينەتٸركەۋ جٷيەلەرٸمەن 100 پايىز قامتۋ. سونىڭ نەتيجەسٸندە سۋديالار ەرەكەتتەرٸنە شاعىم تٷسٸرۋ ەكٸ ەسەگە كەمٸگەن. مۇنداي نەتيجەلەرگە بٸز تەك  تەرتٸپتٸك شارالار ارقىلى قول جەتكٸزەتٸنبٸز. تولىقتاي العاندا, جاڭا تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋ سوت قورعاۋىنا دەگەن قولجەتٸمدٸلٸكتٸ جەڭٸلدەتكەن. سٶيتٸپ, قازٸرگٸ زامانعى ەلەك­ترون­دىق قىزمەتتەردٸڭ ارقاسىندا ەل ازاماتتارى «ينستانتسييالار شابۋىلىنان» بوساعان. بۇرىن سوت شەشٸمٸن ٶزگەرتۋ ٷشٸن قاجەتتٸ قۇجاتتاردى جيناقتاۋعا بٸرنەشە كٷن كەتەتٸن بولسا, قازٸر بٸرنەشە مينۋت ٸشٸندە ارىزدى ينتەرنەت ار­قىلى جولداۋعا مٷمكٸندٸك بار. سول سيياقتى قاجەتتٸ سوت قۇجاتتارىنىڭ كٶشٸرمەسٸ ەلەكتروندى ارنالار ارقىلى جٶنەلتٸلٸپ جاتادى.

سەزدٸڭ كٷن تەرتٸبٸنە سۋديا­لىق ەدەپ كودەكسٸنٸڭ جاڭا جوباسى ەنگٸزٸلٸپ وتىر. بۇل قۇجاتتىڭ قا­بىلدانۋى سۋديالاردىڭ مورالدىق جاۋاپكەرشٸلٸگٸ ٷشٸن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. جوبا سۋديالار مەن قاۋىمداستىق اراسىندا كەڭٸنەن تالقىلانىپ, ەدٸلەتتٸلٸكتٸڭ تەۋەل­سٸز­دٸگٸ جٶنٸندەگٸ ۆەنەتسياندىق كوميس­سييانىڭ ارنايى وتىرىسىندا تۇ­ساۋى كەسٸلدٸ. وسىلايشا, تالقى­لانىپ جاتقان جوبانىڭ قۇقىق­تىق ماڭىزى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە شىعىپ وتىر, دەدٸ قايرات ەبدٸرازاقۇلى.

جوعارىدا ايتىلعانداي, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن جاسالىپ جاتقان رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸندە سوتتاردىڭ جۇمىسى جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كٶتەرٸلدٸ. وسىلايشا, نەعۇرلىم كەسٸبي, اشىق, قولجەتٸمدٸ جەنە تەۋەلسٸز سوت جٷيەسٸ نىعايىپ, ەلٸمٸزدٸڭ كەز كەلگەن ازاماتىنا زاڭدى مٷددە­لەرٸن سوتتا قورعاۋ ٷشٸن مول مٷم­كٸندٸك تۋدى. جەتەم دەگەنگە جٸ­گەر ۇسىنعان ۇلت جوسپارى قازاق­ستاننىڭ زاڭ ٷستەمدٸگٸن قاتاڭ ساق­تاي­تىن مەملەكەت بولۋىنىڭ نەگٸزگٸ ال­عىشارتتارىن بەلگٸلەپ بەردٸ, دەدٸ ق.مەمي.

قۇقىقتىق مەملەكەتتە سوت بيلٸگٸ قوعامداعى ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸك پەن تۇراقتىلىقتىڭ كەپٸلٸ بولىپ تانىلادى. وسىنداي سالتاناتتى سەتتەردە جادىمىزعا ٶزٸڭٸز ايتقان: «حالىق كەشٸرمەيتٸن بٸر-اق نەرسە بار: ول – ەلدٸڭ قولىنا زارىقتىرىپ بارىپ قونعان باقىت قۇسىنان – تەۋەلسٸزدٸكتەن ايىرى­لۋدى كەشٸرمەيدٸ» – دەگەن سٶز­دەر ورالادى. سوندىقتان, بٸزدٸڭ – سۋديالاردىڭ قىزمەتٸ تەۋەلسٸز­دٸگٸمٸزدٸ نىعايتۋعا, حالقىمىزدىڭ بەرەكە-بٸرلٸگٸن ساقتاۋعا ارنالادى. سوتتىڭ حالىق الدىنداعى بەدەلٸن كٷشەيتۋ, قوعامنىڭ سوتقا دەگەن سەنٸمٸن ۇلعايتۋ – باستى مٸندەتٸمٸز دەپ بٸلەمٸز, دەدٸ ق.مەمي.

سٶزٸنٸڭ  سوڭىن جوعارعى سوت تٶراعاسى قازاق حالقى سوت بيلٸگٸنٸڭ ماڭىزدىلىعىن تەرەڭ ۇعىنا وتىرىپ «ەلگە باي قۇت ەمەس, بي قۇت»  دەپ ايقىنداعان ەكەن. بٸز وسى حالىق دانالىعىنا سەيكەس بولۋعا ۋەدە بەرەمٸز,  دەپ تٷيٸندەدٸ.

جوعارعى سوت تٶراعاسىنان كەيٸن سەزگە قاتىسۋشىلار جارىس­سٶزگە شىقتى.

جارىسسٶزدە العاشقى سٶز شى­عىس قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ تٶراعاسى دوسجان ەمٸروۆكە بە­رٸلدٸ. حالقىمىزدىڭ «ەدٸل بي­دٸڭ ەلٸن داۋ ارالامايدى, ەدٸل پات­شانىڭ جەرٸن جاۋ ارالامايدى» دەگەن ناقىل سٶزٸن ەسكە سالا سٶي­لەگەن د.ەمٸروۆ بٸرٸنشٸ كەزەكتە تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىنداعى ەلبا­سىنىڭ ەرەن ەڭبەگٸنە توقتال­دى. ەلٸمٸز ەلەمدٸك ارەنادا جاسامپاز مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلىپ وتىر. ەلباسى ەرقاشان قۇقىقتىق مەملەكەتتٸڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرٸپ, حالىقارالىق ستاندارتقا ساي كەلەتٸن زاماناۋي وتاندىق سوت جٷيەسٸن قالىپتاستىرۋ ٸسٸنە ٷلكەن مەن بەرٸپ كەلەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە بٸلٸكتٸ سۋديالار كورپۋسىن قالىپتاستىرۋعا زور ىقپالىن تيگٸزۋدە,  دەدٸ وبلىستىق سوت تٶراعاسى.

ودان ەرٸ ول شىعىس قازاقستان وبلىسىنداعى سوت سالاسىندا اتقارىلىپ جاتقان يگٸ شارالار جٶنٸندە سٶز قوزعادى.  د.ەمٸروۆتٸڭ سٶزٸنە قاراعاندا, ايماقتا وسى جىلدىڭ 10 ايىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بارلىق قارالعان ٸستەردٸڭ 7 مىڭنان استامى تاتۋلاسۋ رەسٸمٸمەن اياقتالعان. ەر ٸستە كەمٸندە 2 تاراپ قاتىساتىنىن ەسكەرسەك, ٶڭٸردە سوتقا بٸر-بٸرٸمەن داۋلاسىپ, جاعا جىرتىسىپ كەلگەن 14 مىڭنان استام ازاماتتىڭ سوت پروتسەسٸندە بٸر مەمٸلەگە كەلٸپ, تٶس قاعىسىپ تاتۋلاسۋى جالپى قوعام ٷشٸن ٶتە قۋانارلىق جايت.

جوعارعى سوتتىڭ وتستاۆكاداعى سۋدياسى, «قۇرمەت» وردەنٸنٸڭ يەگەرٸ امانگەلدٸ رىسقاليەۆ ٶز كەزەگٸندە سۋديالارعا قويىلاتىن ەدەپ تالاپتارى تۋرالى سٶز ەتتٸ. ماعان ەكٸ دەۋٸردٸڭ دە, كەڭەستٸك كەزەڭنٸڭ تۇسىندا دا, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا دا سوت جٷيەسٸندە سۋديالىق قىزمەت اتقارۋ باقىتى بۇيىردى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى سۋديالارىنىڭ 1996 جىلى جەل­توقسان ايىندا الماتى قالاسىندا ٶتكەن I سەزٸنەن باستاپ, بارلىق سەزٸ­نە قاتىسىپ كەلەمٸن. ەلٸمٸزدٸڭ سۋديا­لار قاۋىمداستىعى مەن تۇتاس سوت جٷيەسٸ كٶز الدىمىزدا قالىپ­تاسىپ, دامىپ, ٶركەندەۋ ٷستٸندە,  دەدٸ ا.رىسقاليەۆ.

ودان ەرٸ سوت ارداگەرٸ وسىدان 12 جىل بۇرىن, ياعني 2004 جىلى 16 جەلتوقسان – تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ جو­عار­عى سوتتىڭ قازٸرگٸ عيماراتى اشى­لىپ, پايدالانۋعا بەرٸلگەنٸن, مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ وسى ەدٸلەت ٷيٸنە كەلگەنٸن ەسكە سالدى. بۇ­دان بٶلەك, ا.رىسقاليەۆ اتا زاڭى­مىزعا ساي مەملەكەتتٸڭ ەڭ قىمبات قازىناسى – ادام جەنە ونىڭ قۇ­قىق­تارى مەن بوستاندىقتارى بول­عاندىقتان, تەۋەلسٸز ەلدٸڭ زاڭدارى ادام­عا, ونىڭ قۇقىقتارىنىڭ نە­عۇرلىم سەنٸمدٸ قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قاراي ٶزگەرٸپ وتى­راتىنىن, سۋديا وسى ٶزگەرٸستەر اعى­مىنا بەيٸمدەلە بٸلۋٸ قاجەت­تٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, سۋديا ٶز قۇزىرەتتٸلٸگٸن وتان­شىلدىق جوعارى پاراساتپەن ادال ورىنداۋى, ۇلتتىق دەستٷردٸڭ قاينارىنان جارالعان كەشەگٸ ٶتكەن ەدٸل بيلەردٸڭ بەرٸك ۇستانىمىن ٷلگٸ ەتۋٸ تيٸس ەكەنٸنە ەكپٸن بەردٸ.

القالى جيىن بارىسىندا اس­تانا قالاسى كەمەلەتكە تولما­عاندار ٸستەرٸ جٶنٸندەگٸ اۋدان­ارالىق سوتىنىڭ تٶرايىمى نە­زيليا راززاق, قوستاناي وبلىسى قوستاناي اۋداندىق سوتىنىڭ سۋدياسى ناتاليا دۋناەۆا, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى ەدٸل كەرٸمشەەۆ, اقتٶبە وبلىستىق سوتىنىڭ سۋدياسى گٷلنار يبرايموۆا, قازاقستان جوعارعى سوتىنىڭ جانىنداعى حالىقارالىق كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ, كورەيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ٶكٸلٸ, حالىقارالىق ساراپشى حۆاچجۋن لي جەنە باسقالار سٶز سٶيلەدٸ.

ولار ٶز سٶزدەرٸندە «100 ناقتى قادام» – ۇلت جوسپارىنىڭ سوت سالاسىنا قاتىستى تالاپتارىنىڭ ٶز دەڭگەيٸندە ورىندالىپ, ەلٸمٸزدەگٸ سوت جٷيەسٸن ۋاقىت تالابىنا ساي جەتٸلدٸرۋ جۇمىستارى حالىق تٸلەگٸنە ساي جٷزەگە اسىرىلىپ وتىرعانىن اتاپ كٶرسەتتٸ. مەسەلەن, ن.راززاق قازاقستان كەڭەستٸك كەڭٸس­تٸكتەگٸ ەلدەردٸڭ ٸشٸندەگٸ يۋۆەنالدى سوتتى قالىپتاستىرعان جالعىز مەم­لەكەت ەكەنٸن, بۇل سالانىڭ جۇمى­سىنا حالىقارالىق بەدەلدٸ ۇيىم­دار ساراپشىلارىنىڭ جوعا­رى باعا بەرٸپ وتىرعانىن جەتكٸزدٸ.

ال ن.دۋناەۆا ٶز كەزەگٸندە ەل­باسىنىڭ تاپسىرماسى نەگٸزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ سۋديالار كورپۋسى ٷلكەن جۇمىستار جٷرگٸزٸپ جاتقانىن, سوت بيلٸگٸنٸڭ ازاماتتىق ينستيتۋتتارمەن تىعىز بايلانىس ورناتا بٸلگەنٸن سٶز ەتتٸ. سونداي-اق, ول ينتەرنەت جەلٸلەرٸ ارقىلى سوت تٶرەلٸگٸنە نەگٸزسٸز سىن ايتاتىندار ەرەكەتٸنە الاڭدايتىنىن دا بٸل­دٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, وسىنداي جال­عان, شىندىققا جاناسپايتىن قارا­لاۋدان سۋديالاردى قورعاۋ قاجەت.

حۆاچجۋن لي قازاقستاندا ين­ۆەستيتسييالىق احۋالدى جاقسارتۋ, زاڭ ٷستەمدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ جۇمىستارىنىڭ دۇرىس باعىتتا جولعا قويىلعانىن سٶزٸنە ارقاۋ ەتە وتىرىپ, قازاقستاندىق سۋديالار تەجٸريبەسٸنٸڭ حالىقارالىق ستاندارتقا ساي جەتٸلە تٷسكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇعان قوسا, ول «100 ناق­تى قادام» – ۇلت جوسپارىن جٷزەگە اسىرۋ قازاقستاننىڭ وزىق 30 ەلدٸڭ قاتارىنا قوسىلۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەتٸنٸن ايتتى.

بۇدان ەرٸ سۋديالار وداعىنىڭ تٶراعاسى مۇسابەك ەلٸمبەكوۆ ٶزٸ باسقاراتىن قوعامدىق بٸرلەستٸكتٸڭ جۇمىسى تۋرالى بايانداما جاسادى. سونداي-اق, رەسپۋبليكانىڭ سۋديالار كورپۋسىنىڭ ٶكٸلدەرٸ سۋ­ديالىق ەدەپ كودەكسٸنٸڭ جاڭا جوباسىن تالقىلاپ, ونى بٸر­اۋىزدان قابىلدادى. جالپى, القا­لى باسقوسۋدا سۋديالىق ەدەپ كودەك­سٸنٸڭ جوباسى وسى قىزمەتتٸڭ بارلىق تالاپتارى ەسكەرٸلە وتىرىپ دايىندالعانى اتاپ ٶتٸلدٸ.

جالپى, 15 باپتان قۇرالعان سۋديالىق ەدەپ كودەكسٸندە جۇمىس ٸستەپ جٷرگەن سۋديالار مەن وتستاۆكاداعى سۋديالار ٷشٸن جٷرٸپ-تۇرۋدىڭ ەدەپ قاعيدالارى ناقتى كٶرسەتٸلگەن. مەسەلەن, كودەكستٸڭ 1-بابىندا «سۋديا بەرٸلگەن انتىنا بەرٸك بولۋعا, ونىڭ ەرەكەتتەرٸ سۋديا لاۋازىمىنىڭ جوعارى مەرتەبەسٸنە لايىق بولىپ, سوت تٶرەلٸگٸن ٸسكە اسىرۋعا, قوعامدىق قىزمەت پەن تۇرمىسقا بايلانىستى كەز كەلگەن ٸس-ەرەكەتتەردٸ جٷزەگە اسىرعان كەزدە ەدەپسٸز جٷرٸپ-تۇرۋدىڭ كٶرٸنٸستەرٸنە جول بەرمەي, ەدەپ نورمالارىن مٷلتٸكسٸز ساقتاۋعا تيٸس», دەلٸنگەن.

شىن مەنٸندە, بۇل قابىلدانعان كودەكستٸڭ وسى بابىنا قاراپ-اق, ەل سۋديالارىنا قويىلار تالاپتىڭ جوعارى ەكەنٸن اڭعارۋعا بولادى.

سونىمەن قاتار, سەزد دەلەگاتتارى سۋديالار وداعىنىڭ جار­عىسىنا ەنگٸزٸلەتٸن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قابىلدادى ەرٸ ونىڭ رەۆيزييالىق كوميسسيياسىنىڭ ەسەبٸن تالقىلادى. سونداي-اق, دەلەگاتتار بٸراۋىزدان سۋديالار ودا­عىنىڭ تٶراعاسى قىزمەتٸنە مۇ­سابەك ەلٸمبەكوۆتٸ قايتا سايلادى.

سونىمەن, قازاقستان سۋديا­لارىنىڭ VIٸ سەزٸن ەلٸمٸز جو­عارعى سوتىنىڭ تٶراعاسى قاي­رات مەمي قورىتىندىلادى. ول قو­رى­تىندى سٶزٸندە بٷگٸنگٸ جيىندا سوت جٷيەسٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸ تال­قىلانعانىن, قابىلدانعان شە­شٸمدەردٸ جەنە مەملەكەت باس­شىسىنىڭ العا قويعان مٸندەتتەرٸن ٸسكە اسىرۋ بويىنشا ٷلكەن جۇ­مىس­تار كٷتٸپ تۇرعانىن ايتا كەلٸپ, ەل سۋديالارى بۇل باعىتتا بەلسەندٸلٸك تانىتاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ.

اسقار تۇراپبايۇلى,

جولدىباي بازار,

نۇرلىبەك دوسىباي,

«ەگەمەن قازاقستان»

سۋرەتتەر پرەزيدەنتتٸڭ باسپاسٶز

قىزمەتٸنەن الىندى