HHI ǵasyr adamzat aldyna úlken tańdaý múmkindikterin týǵyzyp otyr. Solardyń biri – oqyp, izdenýdi qajettilik dep tapqan azamattarǵa, oqýshylar men stýdentterge, jalpy kitapqumar jandarǵa arnalǵan kitap túrleri.
Búgingi kúni tehnika men tehnologiianyń sharyqtap damýy, kitapty aýdionusqada tyńdap, elektrondy nusqada jáne qaǵaz betinen oqýǵa arnap shyǵarý dástúrin qalyptastyrǵan. Mundaǵy aýdiokitaptyń kóptep shyǵýy únemi qoly bosamaityn, ásirese kólik júrgizýshiler men zaǵip jandar úshin erekshe igilikti bastama bolǵany barshaǵa aian. Bir ǵana mysal, álemge áigili tenor Andrea Bochelli óziniń noýtbýgine úsh myńnan astam aýdiokitap kóshirip alyp, únemi kitap «oqyp» uiyqtaitynyn aitqan eken.
Elektrondy kitap túrleriniń paida bolýy da neshe túrli gadjet qoldanatyn, kitaphana men kitap dúkenderine bas suǵyp, kitap alýǵa múmkindigi bola bermeitin azamattarǵa úlken múmkindik bolǵany aitpasa da túsinikti. Kitaptardyń tsifrlyq júiege kóshirilýi arqasynda búgingi kúni oqyrmandarǵa bir paidasy – izdegenin qolyndaǵy smartfon men kompiýterden-aq taýyp alyp, kez kelgen jerden súiikti shyǵarmasyn ekrannan oqyp, rýhani azyq alady. Dese de, kitap, baspa ónimderi zaman kóshinen qalmaq emes.
Osy oraida, 2013 jyly Japoniia astanasy Tokioda ótken Halyqaralyq kitap jármeńkesinde jariia bolǵan myna bir qoǵamdyq saraptama nátijesi mán berip oilanýdy qajet etedi. The Japan Times qoǵamdyq gazeti jariialaǵandai, Japoniianyń «VookLive» kompaniiasy kórme qarsańynda saýalnama júrgizip, kópshiliktiń kitaptyń qandai túrin qup kóretinin bilýge talpynǵan. Saýalnama nátijesi boiynsha, 20 men 30 jas aralyǵyndaǵy japondardyń 70 paiyzy kitaptyń qaǵaz túrindegi nusqasyn oqyǵandy jaqsy kóretinin aitqan. Al zertteýshilerdi tań qaldyrǵany, 70-ten asqan adamdardyń qaǵaz-kitapqa qumarlyǵy jastarǵa qaraǵanda anaǵurlym tómen bolypty. Iaǵni, jasy 70-ten asqan japondardyń 50 paiyzy ǵana baiaǵysha qaǵazǵa basylǵan kitapty artyq sanaitynyn aitqan. Demek, kitap máselesinde qart adamdardan góri jastar konservatizmge jaqyn, iaǵni kitaptyń san ǵasyrlyq dástúrli tásilmen taralǵan túrin qoldaitynyn bildirip, taǵy bir úlken zertteý jumysyna negiz bolarlyq suraq týdyrǵan.
Sonymen, tehnikasy myqty damyǵan, robottyń neshe túrin shyǵaryp, elektrondy-tsifrlyq quraldardyń qiial jetpes jańa túrlerin qoldanysqa engizip jatqan Japoniia jastarynyń ózi kitaptyń qaǵaz túrindegi nusqasyn oqyǵandy artyq sanaidy. Al bizde she? Biz daqpyrtqa erip, kóptegen gazet-jýrnaldardy jaýyp, baspa, kitap basý isine de tym nemquraily qarap ketken joqpyz ba?
Bulai suraq qoiýymyzǵa negiz bar. Bizdiń elimizde kitap saýdasymen ainalysatyn mekemelerdiń jyldan-jylǵa qysqarýy osy sózimizdiń alǵashqy dáleli bolyp tabylady. Aitalyq, 2014 jyly elimizde kitap satatyn mekemeler sany 169 bolsa, 2015 jyly ol kórsetkish 160-qa túsipti. Al 2016 jyly ekonomikalyq daǵdarys taǵy biraz kitap satý mekemeleriniń jumysynyń toqtaýyna túrtki boldy. Al eń óreskeli, elimizdegi ártúrli kitap satý mekemelerindegi taýarlardyń, iaǵni kitaptardyń 65-90 paiyzy Resei basylymdary. Bul, álbette, kitap basý isi shabandap, kitap tirajy kemigen elde bos keńistikti basqa eldiń ónimderi toltyryp jatqanyn kórsetedi.
Osy oraida, Qazaqstanda búgingi kúni kitaptyń ortasha taralymy 3325 dana bolyp otyrǵanyn aita ketý qajet. Olardyń qatarynda nebári 300, 500, 1000, 2000 danamen shyqqan kitaptar da bar. Al tirajynyń kóptigi boiynsha statistikalyq kórsetkish bylai deidi. Máselen, 2015 jyly 1481 kitap 5 danadan bastap, 100 danaǵa deiingi tirajben shyqqan. 1739 kitap 10 danadan bastap 500 danaǵa deiingi taralymmen taraǵan. 631 kitap 501 danadan 1000 danaǵa deiingi tirajben, 1001 kitap 1001 dana men 5000 dana tirajymen, 143 kitap 5001 danamen 10000 dana aralyǵyndaǵy tirajben, 303 kitap 10 001 dana men 50000 dana aralyǵyndaǵy tirajben, 62 kitap 50 001 dana men 100 000 dana aralyǵyndaǵy tirajben jáne 4 kitap 100 000 danadan joǵary tirajben shyqqan. Bulardyń arasynda eń kóp tirajben shyqqan kitaptar, árine, bilim mekemeleriniń oqý quraldary men joǵary oqý oryndarynyń salalyq baspa ónimderi…
Seksen jyldan beri Qazaqstan Respýblikasynyń Ulttyq memlekettik kitap palatasy elimizdegi kitap basý isi men kitap taralymy máselesin qadaǵalap, qazaqstandyq baspa ónimderiniń muraǵat qoryn qalyptastyrýmen jumys jasap keledi. 2015 jyly bizdiń mekememizge elimizdegi baspa men baspa isimen ainalysatyn 394 uiymnan 5508 jańa kitap kelip túsken. Alaida, jaryqqa shyqqan kitap tirajdarynyń azdyǵy, olardyń elimizdiń barlyq aimaǵyna jetpeitini, barlyq kitap satý mekemelerine túspeitini endigi urpaqtyń jat ideologiianyń shyrmaýyna túsip ketý qaýpin týdyrady. Bulai deý sebebimiz, elimizdegi oqyrmandardyń qandai kitaptarǵa qyzyǵýshylyq tanytyp júrgenin anyqtaý maqsatynda mamandar arnaiy saýalnama júrgizgen. Nátijesinde, birinshi oryndaǵy oqyrmandar qazaq ádebietiniń klassikterin – Abai, M.Áýezov, M.Maqataev, I.Esenberlin, t.b. shyǵarmalaryn súiip oqitynyn bildiripti. Ekinshi toptaǵylar HHI ǵasyrdaǵy qalamgerler – Á.Nurshaiyqov, M.Shahanov, O.Súleimenov, Á.Kekilbaev, Sh.Murtaza, t.b. tulǵalardyń kitaptaryn yqylaspen oqidy. Al «Súiikti kitabyńyz qandai?» degen suraqqa kóptegen oqý oryndarynyń stýdentteri D.Roýlingtiń «Garri Potter» týraly kitap seriialary men «Abai jolyn» jáne «Kóshpendilerdi» ataǵan…
Tól ádebietimizde nebir biregei týyndylar bola tura, jastardyń basym kóbiniń «Garri Potterdi» súiip oqimyn deýi, árine, kóńilge azdaǵan kirbiń uialatady…
Bizdiń qalamgerlerimiz «Garri Potter» syndy balalar men jasóspirimderdi qyzyqtyratyn dúnieler jazbai júr me? Álde jazsa da olardyń taralymy, nasihaty az bolyp jatyr ma? Al jastarymyz óz týǵan tilindegi ádebietpen sýsyndai almasa, olarǵa úlgi-ónege bolarlyq tól ádebietimizdiń keiipkerlerin saralap bere almasaq, biz erteń ulttyq tárbie, ulttyq salt-sana jalǵastyǵy turǵysyndaǵy óz mindetimizdi oryndadyq dep aita alamyz ba?..
Árbir jas ózine kitapty serik etip, salmaqty oi men ulttyq sana qalyptastyryp, izgilikqumar bolyp ósýi úshin eń aldymen kitap saýdasymen ainalysatyn mekemelerdi otandyq ónimdermen tolyq qamtýdy oilastyrý qajet shyǵar?..
Tolqyn SALMENBAEVA,
Ulttyq memlekettik kitap palatasy direktorynyń orynbasary
"Egemen Qazaqstan" gazeti
