Tarihat jolyn ustanyp, sopylyq ilimdi meńgergen Uly Atalarymyzdyń bizderge amanattap ketken Islam dini «Dástúrli din» dep atalady.
Osy «Dástúrli dinimizdi» uzaq jyldar boiy zertteý barysynda ózimniń kóz jetkizgen dúnielerimdi Sizdermen bóliskendi jón kórdim.
Negizgi uly dinderdiń bári qazirgi qazaqtyń ata-babalarynyń arasynda dúniege kelgen, eń alǵashqy Allanyń haqtyǵyn tanyp, din degen uǵymdy dúniege ákelgender solar. Ózge elderdiń dinine «dástúr» degen sózdiń qosylmaityny osydan.
Atalarymyzdan amanatqa qalǵan musylmandyqtyń bes paryzyn saqtai otyra, ata-babalarymyz ustanǵan tarihat jolymen júrý, sony ustaný, ózge dinge ótpeý, jat aǵymǵa ermeý, ata-babalarymyzdyń óli de arýaǵyn, tiri de ózin syilaý, áýlielerdi qurmetteý, urpaq qamyn oilap, artyńa urpaq qaldyryp, ony musylmandyqqa tárbieleý, ulttyq mádeniet pen tarihty dáripteý, tilińdi joǵaltpaý, urpaqqa úlgi bolý, Atamekendi súiip, týǵan jerińdi kózińniń qarashyǵyndai qorǵaý. Ata-babalarymyzdyń ejelden kele jatqan ádet-ǵuryp, salt-dástúrimen úndesip, qabysyp ketken Islam dini, iaǵni dástúrli dinimiz qazaq mádenietiniń altyn dińgegi bolyp tabylady. Atalarymyzdyń «Din dińgegiń» deitini osydan.
Tarih taǵlymy: Dińgegi álsiz zattyń da, dińgegi (dini) álsiz eldiń de ómir jasy uzaqqa barmaidy.
Túsinikteme: «Tarihat» dep aty aityp turǵandai, bul jol Ata-babalarymyzdyń ótken tarihyn zertteidi. Bul ilim: Sopylyq ilim, Hal ilimi, Ar ilimi, Haq ilimi dep te atala beredi. Bul bútkil jer betindegi Adamnyń jan dúniesin zertteitin jalǵyz ilim. Jer betinde buǵan teń keletin ilim joq. Sebebi, ózge dinderdiń bári adamzatqa kitap arqyly jetse, bul ilim adamdarǵa jan-júregiń arqyly jetedi.
Qazaq dalasynyń, iaǵni Altyn Ordanyń islamdanýy H1Ú ǵasyrdyń birinshi jartysynda Toqtydan keiin taqqa otyrǵan Toǵlyq Temirdiń Ózbek han (1312-1342) men onyń uly Jánibek han (1342-1357) tusynda tolyq aiaqtaldy.
Qazaq halqy imandylyqty asa qadirleidi. Imansyz adam baryp turǵan eser, jaýyz, qaiyrymsyz, kórsoqyr, qasietsiz, iaǵni adamgershilikten jurdai adam sanalady. Ondai jandardan esin bilgender kósh jer qashyq júrgendi táýir kóredi. Tipti o dúniege attanarda da adamǵa: «imanyń joldasyń bolsyn» degen tilek aitylady. Qazaqta adamǵa beriletin eń joǵarǵy baǵa «imanjúzdi» degen asa qasterli bir aýyz sóz bar. Osy bir aýyz sózge bári syiyp ketken.
Islam dini búkil jer betindegi eń jas din. Solai bolsa da osy Islamdy moiyndaýshylar búgingi tańda sany jaǵynan ekinshi orynǵa shyǵyp otyr. Áli de kúnnen-kúnge kóbeiip keledi. Bylai qarasań, ózge dindegi missionerler siiaqty, musylman dindarlary Islamdy ýaǵyzdap, ártúrli joldarmen (ishterinde aldap-arbaý, aqshamen qyzyqtyrý, qorqytyp-úrkitý, t.b.) qataryna tartyp ta jatqan joq. Tipti bile bilseńiz, musylmanda ondaidy úlken kúnáǵa sanaidy. Birde-bir taza musylman dindarlary ózge dindegilerdi musylman bolýǵa ýaǵyzdamaidy.
Nege bulai? Bar másele Allanyń haqtyǵynda jáne onyń elshisi Muhammed paiǵambar arqyly Qurannyń bizge jetýinde.
«Quran» degen sózdiń ózi «oqý» degen maǵynany bildiredi. Alla taǵaladan Muhammed arqyly birinshi túsken Alaq súresiniń ózi «oqy» degen sózden bastalady:
«Jaratqan ieniń atymen oqy! Adamdy ol uiyǵan qannan jaratty. Oqy! Seniń táńiriń – eń jomart! Ol qalammen jazý úiretti. Adamdarǵa bilmegenin bildirdi» (Quran Kárim, Alaq súresi. 1-5 aiattar).
Alla taǵala adamzatty on segiz myń ǵalamnyń qojasy, iesi etip jarata otyryp, bulardy igerýge shaqyrady. Quran Kárimde kórsetilgen tabiǵi qubylystar, ártúrli aǵymdaǵy ilimder, kózqarastar, oilar adamdardyń ǵylymdy igerýiniń nátijesinde himiia, fizika, matematika, astronomiia, biologiia, taǵy sol siiaqty ǵylym salalary bolyp bólingen. Islam dininiń bir ǵana Orta Aziia men Qazaqstanda ornyǵýy osy ólkelerden dúniejúzine tanymal Ábý Nasyr ál-Farabi, Qoja Ahmet Iassaýi, Muhammed Haidar Dýlati, Qadyrǵali Jalairi, Ábýali ibn Sina (Avitsenna), ál-Birýni, Ferdaýsi, Nizami, Júsip Balasaǵuni, t.b. kóptegen ǵulama-ǵalymdardyń shyǵýyna jol ashty.
Búkil álemde ózge dindegi san myńdaǵan ǵulama-ǵalymdar men oqymystylar, ádebiet pen óner qairatkerleri Islam dinine berilip, Quran-Kárimdi oqyp, onyń tańǵajaiyp ǵibratyna tań qalyp, sonyń negizinde shyǵarmalar jazdy. Quran Kárimniń bir aiatynda «Adamdarǵa baian etken bul mysaldardy ǵalymdar ǵana túsine alady» delinse, taǵy birinde «Pendelerdiń ishinde Alladan shyn máninde ǵalymdar ǵana qorqady» delingen. (Q.K. «Ál-Ankábýt súresi, 43, 28 aiattar). Ómirdiń qyr-syryn túsinetin jetkilikti bilimi bar Qurandy oqyǵan kez-kelgen adam Islam dinin qabyldaidy, dep jazdy frantsýz akademigi Moris Býkas. Orystyń uly jazýshysy Lev Tolstoi da qartaiǵan shaǵynda «Kez kelgen sanaly adamnyń sońǵy taban tireitin jeri - Islam» dep oi qorytyp, Islam dinin qabyldaǵanyn kóbimizdiń bile bermeitinimiz anyq. Lev Tolstoi álemdik bes uly dindi ómir boiy zerttep ótken ǵulama-ǵalym adam. Ol jaily Imam Valeriia Porohova bylai dep jazady. «Lev Tolstoi «Meni din musylman sanańyzdar» degen sózin Qurandy oqyǵannan keiin aitqan. Uly jazýshynyń musylmandyq ǵuryppen jerlegenin bilesiz ǵoi? (Pavel Basinskiidiń jaqynda jaryq kórgen «Lev Tolstoi: begstvo iz raia» kitabynda jazýshynyń jer qoinyna tapsyrylǵan shaǵyn sýrettegen tusta «Telo L.N. polojili v dýbovyi grob, bez kresta na kryshke», «Tolstogo horonili, kak on i zaveshal, «bez tserkovnogo penia, bez ladana», «bez torjestvennyh rechei» degen sóilemder bar. Bul qalamgerdiń hristian dinine sai jerlenbegenin kórsetedi. Qazir búkil álemde islamnyń óte qýatty ekspansiiasy boi kórsetip otyr. Iá, intellektýaldyq ekspansiiasy. Adamdar imansyzdyqtan, aqshanyń sońyna túsýden, udaiy kóńil kóterýden sharshap bitti. Adamdar parasattylyqty, tazalyqty izdeidi. Al onyń bári islamda tunyp tur. Islamda jaratqan Ie men adamnyń arasynda bitistirýshi, kelistirýshi, shyn máninde deldal tulǵa joq. Munda ózge dindegidei jasaryńdy jasap alyp, jeksenbi kúni kúnáńdi shirkeýdegi dindardyń keshirimimen jýyp-shaiyp kete almaisyń. Islamda ár kúná úshin jaýap beriledi. Ol úshin táýbaǵa kelý azdyq etedi, jasaǵan jamandyǵyńnyń ornyn jaqsylyq jasaýmen ǵana toltyra alasyń» («Egemendi Qazaqstan» gazeti. 24 qarasha 2010 jyl). Tere bersek mundai mysaldar shash etekten.
Ol ol ma? Álemge áigili aǵylshyn ǵalymy, din zertteýshi Richard Bell bylai dep jazdy: «Eýropa úlken quldyraý jolynda tur. Saltanatty sarailardyń saiasynda jan kúizelisi, aqyldan adasý, ózine qol salý, uiatsyzdyq, nashaqorlyq, maskúnemdik, áiel zorlaý, qaraqshylyq, ár túrli jynys aýrýlary aqylǵa syimastai óte kóp mólsherde qozyp jatyr. Adamdardyń bir-birine degen súiispenshiligi men senimi joǵaldy. Ólim úreii barlyǵynyń júregin tolyqtai jaýlap alǵan. Otbasynyń birligi buzylyp, músheleriniń arasyndaǵy bailanys úzilgen. Memleket basshylary bul jaǵdaidan shyǵýdyń joldaryn taba almai dal bolýda. Ziialy qaýym rýhani jutańdyqtan áreketsiz. Eýropanyń aldynda jalǵyz jol tur. Qutylýdyń jalǵyz joly – Islam joly. Basqa tańdaý joq?»
«Sonymen biz Islamda qalýǵa tiispiz... Men buǵan basqa eshteńe qosa almaimyn» (Iogann Gete).
Menińshe buǵan eshteńeni alyp-qosyp, túsinik berýdiń qajeti bolmasa kerek. Bizdiń kóptegen jastarymyz eliktep júrgen AQSh, batys mádenietine sol eldiń ataqty ǵalymynyń aýzymen óte saliqaly da, ádil baǵasy berilgen. Al biz qolda bar altynymyzdy baǵalai almai, ózgeniń tot basqan temirine qyzyǵyp júrmiz.
Sol siiaqty Quran týraly keibir Qazaqstandyq ateisterdiń ishinde ony tili jutań jáne qisynsyz qurastyrylǵan dep, qasietti kitaptyń ishindegi jailardyń tereń mazmunyn taldap oqymai-aq teris baǵa beretinderi kezdesip júr. Mysaly, H.Z.Aqnazarov: «Quran til bailyǵy óte kedei, ertedegi arab taipasy – kýfa tilinde, túsiniksiz qara sózben jazylǵan» degen pikir aitty. (Islam dini jáne ómir shyndyǵy. – Almaty, 1977j., 18 bet). Taǵy bir ǵalym-ateist: «Quran - ár tusta jazylǵan, túrli avtorlardyń dini kózqarastarynyń jiyntyǵy. Onyń mazmunynyń shym-shytyryq, bir-birimen bailanyssyz bolýynyń sebebi de mine osynda. Quranda aitylatyn ýaǵyzdarda rettilik, qisyndy bailanys joq, bylaisha aitqanda, dini joramaldar qalai bolsa solai, qurastyryla salǵan» dep jazady A.Surapbergenov. (Islam dininiń redaktsiialyq máni, Almaty, 1979j., 20 bet).
Osylaisha jer betindegi adamzat balasyna túsken qasietti Qurandy joqqa shyǵarýshylar onyń Alla tarapynan kelgen, Qudaidyń sózi ekenin joqqa shyǵaryp, «Qurandy áldebir adam qolymen jazdy» degen pikirler aityp júr. Al, shyndyǵynda, Qurandy qolǵa alyp, zer salyp oqyǵan adam, onyń shyn Qudai sózi ekenin baǵamdary haq. Osy Qurannyń taǵy bir keremetin ǵalymdar anyqtap otyr. Ǵalymdar Qurannyń syryn bilý maqsatymen onyń aiattary men súrelerin qaz-qatarynan tizip, olardyń ushtasatyn jerlerin qosyp, qandai tańba shyǵatynyn baiqap kórmek bolady. Nátijesinde yrasymen de adam balasy tańdanarlyqtai «Allah» degen jazý shyqqan. Aqyly shekteýli adamnyń, búkil Qurandy osylai qurastyryp jazyp shyǵýy múmkin be?! Endeshe Qurannyń Alla tarapynan kelgeni de eshqandai daý týdyrmaýǵa tiis.
Islam tarihynda islamtanýshy ǵulamalar Muhamedtiń mirasqorlary retinde kórsetiledi. Ol aqyrǵy Paiǵambar bolǵandyqtan, ǵalymdar Muhamedtiń isin alǵa aparýshy bolyp sanalady. Búgingi zamannyń aǵymymen qaraǵanda ol ekeýiniń arasynda aiyrmashylyq joq. Ǵylymy damyǵan elderdiń órkenietke jetip jatqandyǵyn álemniń aldyńǵy qatarly kóptegen memleketteriniń turmys tirshiliginen baǵamdaýǵa bolady. Islam ǵalymdary musylmanshylyqtyń bes paryzyn óteýmen ǵana shektelip qoimai, álemdik deńgeidegi alýan túrli ǵylymdardyń damýyna alǵashqylardyń biri bolyp jol salǵandyǵyn tarihi derekter dáleldep otyr.
HII ǵasyrǵa deiingi Shyǵys halqynyń ǵylymy kóptegen basqa shetelderge úlgi-ónege bolarlyqtai satyǵa kóterildi. Sol óskeleń óner – ǵylymnyń biik órisin, Otyrar qalasynda 870 jyly dúniege kelgen, qazaq ǵulamasy ál-Farabi babamyzdyń eńbekteri álemge pash etti. Onyń «Ǵylymdar entsiklopediiasy», «Ǵylymdardyń shyǵýy», «Máselelerdiń túpki mazmuny», «Juldyz boiynsha boljamdar», «Vakýdi týraly traktat» atty eńbekteriniń jáne Platon, Aristotel, Ptolemei, Porfirii shyǵarmalaryna jazǵan túsinikteriniń mańyzy ólsheýsiz erekshe boldy. Tipti uly babamyz aýa qysymyn zerttegen italiialyq ǵulama Torigelliden birneshe ǵasyr buryn aýa qysymyn ólsheitin quraldar jasap, ǵylymi tájiribelerin júzege asyrǵan.
HIII ǵsyrdan bastap Islam ǵalymdarynyń kóptegen eńbekteri latyn tiline aýdarylyp, Batys Eýropa elderine tarady. Bulardyń ishinde ál-Farabidiń mýzyka, filosofiia, optika, geometriia, astronomiia, meditsina salalaryna arnalǵan ǵylymi shyǵarmalary boldy.
Ǵylymmen ainalysqan ǵalymdar, oqymystylar Islamnan basqa dinderde, ásirese Batys elderinde kóp qýǵynǵa ushyraǵan, tipti ólim jazasyna da kesilgenderi bolǵan. Mysaly, jerdiń dóńgelek ekenin aitqan Italiia ǵalymy, filosof Djordona Brýno HVI ǵasyrda shirkeý sotynyń úkimimen «kúnákar» dep jariialanyp, tirilei otqa órtelgen.
1589 jyly 25 jasynda Piza ýniversitetiniń professory ataǵyn alǵan uly ǵulama Galileo Galilei jerdiń ainalatynyn dáleldegeni úshin shirkeý sotyna berilgen. Osy sotta ol jerdiń qozǵalmaitynyn moiyndaimyn dep jazylǵan qaǵazǵa zorlyqpen qol qoia turyp, «biraq ol sonda da qozǵalýda» degeni úshin Rimdegi hristian sotynyń sheshimimen úsh jyl zyndanǵa qamalǵan, qalǵan ómirin sottyń baqylýynda ótkizgen. Galilei 1642 jyly qaitys bolǵanda, shirkeý ony hristian mazaryna jerletpei qoiǵan.
Sol siiaqty ispandyq filosof Lipel Servet qan ainalysyn zerttegeni úshin HVII ǵasyrda tiridei otqa órteldi, al orys patshasy Ivan Groznyidyń dárigeri adamnyń múshe qurylystaryn zertteý maqsatynda ólikti soiǵany úshin darǵa asyldy.
Islam dini men dúnietaný ǵylymy myń jarym jyl boiy bir-birimen ajyramai qatar damyp, Qasietti Quran Kárim óziniń qupiiasymen áli de adamzat balasyn tańdandyrýmen keledi.
Qazirgi órkenietti dáýirdiń ózinde de Quran Kárimdegi keibir aiattardyń ǵylymi syry tolyq ashylmai jatyr. Mysaly, Alla taǵala bir aiatta: «Ei, eki top (adamdar men jyndar toby)! Eger sender (Allanyń buiryǵynan qashyp) aspan men jerdiń shekarasynan ótip kete alsańdar, ótip baiqańdar. Ol úshin tótenshe qýat kerek (ol qýat senderge qaidan kelsin?)» (Rahman súresi, 33 aiat) degen eken. Al osy aiattyń máni búgingi zamanda ǵana anyqtaldy. Ótken HH ǵasyrda túrli ǵylymdar birigip, kúsh qýattaryn bir ortalyqqa baǵyndyryp, ǵylymi izdenister jasaýynyń arqasynda qýat kózi tabylyp, adamzat ǵaryshqa ushýǵa múmkindik aldy. Sondai-aq jeti qabat jer astynan paidaly qazbalardyń keni ashyldy. Al, endi «jyndar tobyna» kelsek, bul ǵalamda adamzat jalǵyz emes, bul dúniede bizden de basqa «parallell» ómir bar degenge saiatyn siiaqty. Buǵan kóz jetkizý árine keleshektiń isi.
HIII ǵasyrdyń basynda aǵylshyn elinde tas kómirdiń iisi jaman, ári tútin shyǵady dep qoldanýǵa tyiym salynǵan. Bizdiń babamyz Mahmýd Qashqari «Diýany Luǵat ot-Túrik» atty eńbeginde kómir týraly maǵlumattarǵa toqtala kelip, túrik elderinde kómirdiń jii paidalanatynyn aitady. Ol jóninde Quranda «Barlyǵyn jaratqan, olardy ádemi músindegen, bárine paidaly jol kórsetken, keń jaiylymdar jasaǵan, keiin qýratyp, qoqysqa ainaldyrǵan Táńirdiń esimin ardaq tut.» (Áǵla súresi, 2-5 aiattar). Quran tafsirlerindegi túsiniktemelerde Alla taǵala jaiylymdarda ár túrli shópter, aǵashtar, ósimdikter ósirip, sonan soń bulardy qap-qara tyńaitqyshtarǵa keiin kómirge ainaldyrady dep jazylǵan.
Álem ǵalymdary adam balasynyń topyraqtan jaratylǵanyn HH ǵasyrdyń basynda zerttep, bilip, jańalyq ashtyq degende, Ú11 ǵasyrda túsken Quran Kárimde adamnyń Darvin aitpaqshy maimyldan emes, topyraqtan jaratylǵany taiǵa tańba basqandai anyq jazylyp qoiylǵan edi.
Quranda adamzat balasynyń jaratylysyn dáleldeitin birneshe súreler bar. Osylardy oqyp, uǵynǵan adamǵa bul derekterge senbeýi múmkin emes dep tujyrymdaýǵa bolady. Bul tujyrymdardy sońǵy ǵasyrda ǵylymda tolyqtai moiyndady. «Adamdy biz topyraqtyń eń asylynan jarattyq (12). Odan soń ony uryqtyń tamshysyna ainaldyryp, óte senimdi orynǵa (jatyrǵa) ornalastyrdyq (13). Odan ári uryqty uiyǵan qanǵa ainaldyrdyq. Uiyǵan qandy bir japyraq etke ainaldyrdyq. Bir japyraq etke súiek bitirdik, odan soń súiekke et qondyrdyq, oǵan (jan kirgizip) basqadai jaratylysqa ainaldyrdyq... Asa sheber jaratqan iem (hikmet te, qudiret te) barynsha uly (14)» (Múminýn súresi, 12-14 aiattar). Endi bir mezet «Zýmar» súresiniń 6 aiatyna kóńil aýdaraiyq, onda: «Senderdi Alla áýeli bir adam etip jaratty, sonan soń qastaryńa jup jaratty. Sender úshin segiz jup etip, haiýanat berdi. Ana qursaǵynda senderdi bir túrden ekinshi túrge (tulǵaǵa) aýystyryp, sonyń bárin úsh qarańǵylyq (qursaq, jatyr, qaǵanaq) ishinde jetildirdi. Senderdiń Táńirleriń, áne, sol Alla. Patshalyq (tek) soǵan laiyq, odan basqa eshqandai Táńir joq. Endeshe, nege teris baǵasyńdar?» degen Alla taǵalanyń haq sózi bar.
Bir amerikalyq Nobel syilyǵy laýreatynyń: «Eger men Qurandy osydan 20 jyl buryn oqyǵanymda Nobel syilyǵyn osydan 20 jyl buryn alar edim» degen. Embriologiia boiynsha eńbegi úshin Nobel syilyǵyn alǵan kanadalyq Keit Mor Jaratqan iemiz sonaý Ú11 ǵasyrdyń ózinde Saýd Arabiiasynyń qumdy dalasynda, mikroskop ta, ýltradybys ta joq kezde embriologiia qupiiasyn paiǵambardyń aýzyna salǵanyna qairan qalady. Quranda bala úsh qabatty qapasta ósetini aitylǵan. Mikroskop pen rentgen shyqqan kezde ana jatyrynyń úsh qabatty ekendigi anyqtaldy emes pe?!
Osy jerde bir aita ketetin nárse – Quran Kárimde qany jaqyn adamdardyń bir-birine úilenýine shek qoiylǵany haqynda. Bul musylmandarǵa tekten-tek aityla salǵan ýáj emes. Islam dini jan tazalyǵy men qan tazalyǵyna erekshe mán bergen. Budan dúnieniń tabaldyryǵynan attaityn jas urpaqtardyń deni saý, aqyl-esi bútin, túr-tulǵasy kórikti bolýyna basa nazar aýdarǵanyn baiqaimyz. Al, qan tazalyǵyna, iaǵni genetikaǵa bailanysty jańalyqtar keshegi ótken ǵasyrdyń basynda ǵana ǵalymdarǵa belgili bolǵan.
Quran Kárimde munaidyń (qaramaidyń) jaratylýy haqynda naqty dálel keltirilgen: «Ol, Alla jaiylymdardy shyǵardy, sonan soń olardy qap-qara sel sýyna ainaldyrady!» degen aiatta munaidyń jaratylýy óte túsinikti jáne anyq kórsetilgen. Qazirgi ǵylymda da munaidyń paida bolýyn dál osylai baiandaidy. San milliondaǵan jyldar buryn jer sharyn qalyń aǵash jelekteri jaýyp turǵan, osy jasyl jelek orasan mol mólsherde ottegin shyǵaryp, atmosferany toltyrǵan, sonan keiin ǵasyrlarǵa ulasqan kúshti zilzalanyń saldarynan aǵashtar jer astynda qalǵan jáne milliondaǵan jyldar ótkende munaiǵa ainalǵan. Alladan kelgen jańaǵy aiatta munaidy qara sý emes, qara sel sýy dep ataidy. Ótken ǵasyrdyń aiaǵynda ǵana birneshe ǵasyrlar boiy júrgizilgen ǵylymi zertteýler nátijesinde munaidyń jer qyrtystary arasynda sel bolyp aǵatyny dáleldendi. Bul ǵylymi jańalyq Alla taǵala tarapynan adamzatqa jiberilgen Quranda osydan on tórt ǵasyr buryn aitylǵan.
Dúnie júzine áigili sý astyn zertteýshi ǵalym Kýsto zertteýleri kezinde tańǵajaiyp qubylystyń kýási bolǵan. Atlant pen Tynyq muhitynyń ushtasqan jerine kelgende, bul eki muhittyń aralaryn kórinbeitin perde bólip turǵanyn, biriniń balyǵy ekinshisine ótpeitindigin baiqaidy. Tipti biriniń sýy ashy bolsa, ekinshisiniki tushy jáne bir-birine aralaspaidy. Osy qubylysty kórip, «jańalyq ashtym» dep jar salǵanda taǵy da Quran aiattary bul jańalyqtyń osydan on tórt ǵasyr buryn jariialanyp, jazylyp qoiylǵanyn kórsetken.
«2001 jylǵy 11-qyrkúiekte AQSh-ta oryn alǵan oqiǵany shyn máninde kimder jasaǵany áli kúnge kúmándi. Al siz osy oqiǵanynyń 14 ǵasyr buryn qasietti Quranda aidan anyq aitylyp qoiylǵanyn bilesiz be?
Qasietti Qurannyń 11-parasy, 9-súresiniń («Táýbá» súresi) 110-aiatynda «Olardyń salǵan qurylystary, júrekteri byt-shyt bolǵanǵa (ólgenge) deiin únemi kóńilderinde kúdik bolǵan boida qalady. Alla tolyq bilýshi, hikmet iesi». Muny biz Halifa Altai aýdarǵan Quran Kárimniń qazaqsha maǵynasy jáne túsiniginen alyp otyrmyz. Muny aýyzeki tilde túsindirsek, bylai: kápirlerdiń salǵan ǵimarattary qiraidy, biraq ony kim qiratqanyna olar ólgenshe kúmándanyp ótedi» bolyp shyǵady.
Bir qyzyǵy, bul «Táýbá» súresi 2001 áripten (arabsha) turady. Iaǵni 2001 árip 2001 jyl, 9-súre 9-ai, iaǵni qyrkúiek aiy, al 11-para 11-qyrkúiekti bildiredi. Al 110-aiat Niý-Iorktegi 110 qabatty qulap-qiraǵan ǵimaratty aiqyndap tur...
Mine, Qurannyń ǵajaiyp aqiqatynyń millionnan bir bólshegi. (T.Táshenov «14 ǵasyr buryn aitylǵan aqiqat» 27.02.2016 jyl "Aiqyn" gazeti).
«Nigeriianyń batys ońtústik aýmaǵy Lagos oblysynyń turǵyny 32 jasar Kiklemo Ilori jýyrda bosanǵan edi. Sábi ana qursaǵynan týylǵanda alaqanynda Quran Kárim kitabyn ustap týǵan, dep jazady muftyat.kz saity Namys.kz-ke silteme jasai otyryp.
Eldimekendegi áielder dárigeri Tavak: “Biz óte tań qaldyq. Bala qalaisha Quran kitabyn ustap týǵanynan anasy da beihabar. Bizdiń paiymdaýymyzsha, Kiklemo Ilori júkti bolýdan buryn Quran kitabyn baiqaýsyz jutyp qoiýy ábden múmkin. Biraq tamaǵynda qaldy desek ana qursaǵyna Quran kitaby barýy múmkin emes. Sondyqtan bizdi tań qaldyryp otyr” deidi.
“Balamdy 10 ai kóterdim, sol ýaqytta qolynda syrtqy zatty alaqanynda ustaǵany maǵan esh bilingen emes”,- deidi Kiklemo Ilori. Ata-anasy balasyna Ýstadz Abdýl Rahman degen at qoiypty.
(27.07.2012 jyl «Nur Kz» gazetinde (https://www.nur.kz/225289-nigeriyada-nereste-kolyna-kyran-ystap-tudy.html) jaryq kórgen).
Osy zamanǵy apparatýra qolǵa tigennen keiin ǵana geologtar taýlardyń tutas turqynyń on besten bir bóligi ǵana jerden kóterilip turatynyn bilgen. Al Quranda Alla atynan Jerdi jaratqany, ony taýlarmen bekitip qoiǵany, bylaisha aitqanda, taýlar jerdiń zákiri siiaqty ekendigi jazylǵan.
Orystyń asa kórnekti ǵalymy Andrei Lapin islamdy qabyldaý úshin Qurandaǵy ár ósimdik pen ár jan-janýardyń óziniń bioórisi bolatyny aitylǵan bir aiattyń ózi jetip jatyr dep sanaidy. Al bioóris tek keiingi kezde, molekýliarlyq biologiiany zertteý barysynda ǵana ashylǵan jańalyq bolatyn.
Ótken jiyrmasynshy ǵasyrdyń aiaǵynda álem ǵalymdarymen tolyqtai moiyndalǵan tujyrymda (bul tipti sońǵy jyldary 9 synyptyń oqýlyǵyna da engen), neitrondy juldyzdyń (juldyzdyń termoiadrolyq reaktsiiasy toqtap, janý protsesi sóngende, orasan kúshpen, jyldamdyqpen ishine qarai jiyrylyp syǵylýy, qara qurdymǵa ainalý protsesi) tyǵyzdyǵy 10 68 t/sm3 dep kórsetilgen. Ǵaryshta sónip jatqan juldyzdar tirkelýde. Juldyzdar sóngende óz massasyn ortasyna qarai alapat kúshpen qysady. Eger osyndai kúshke jer tap bolsa, radiýsy 1sm3 sharǵa ainalar edi. Neitrondy juldyzdyń tyǵyzdyǵy sheksizdikke qarai ósýde.
Ǵalymdardyń boljamy boiynsha ǵalamda 200 mlrd galaktika bar, ár galaktikada 200 milliardtai juldyz bar kórinedi, sonda bul 4.1022 (tórt júz kvintillion) juldyz bar degen sandy bildiredi.
Jaryqtyń jyldamdyǵy 300 myń km/sek ekendigin eskersek, shartty túrde bir núkteden jiberilgen jaryq bir jylda 10 trl km joldy júrip ótedi, bul bir jaryq jyly dep atalady. Qazirgi zamannyń esebi boiynsha ǵaryshtyń bir shetinen ekinshi shetine 10 myń jaryq jyly júrip jete almaityn kórinedi. Mine, osyndai ǵalamda, birli-jarym sónip jatqan juldyzdar neitrondy juldyz bolyp tirkelýde.
Eger bizdiń kúndi ortasha juldyz desek, kúnnen ondaǵan-júzdegen ese úlken juldyzdar bar delinýde. Bizdiń kúnniń diametri 1 mln 300 km ekeni belgili. Osyǵan súiene otyryp, eger, diametri 5 mln. km juldyz sónse, onda diametri nebári 10-15 km shar bolyp, neitrondy juldyzǵa ainalǵan bolar edi. Mundai, óte tyǵyz neitrondy juldyz ainalasyndaǵy zattardy ózine únemi jutady da otyrady. Qara qurdym (chernaia dyra) degenimiz osy.
Jerde zat tórt kúide bolatyny belgili, olar qatty, suiyq, gaz jáne plazma túrinde. Al, ǵaryshtaǵy sóngen juldyzdyń kúii, singýliarlyq dep atalady (bul besinshi kúi, qaraqurdym, latynshasy pýlsara). Osydan singýliarlyq kúide iadrolyq zattar birigip, syǵylyp, neitronǵa ainalyp ketedi. Al, neitron degenimiz elektrlik beitarap elementar bólshek, zattyń atomynyń iadrosynda turǵanda salmaǵy protonnyń salmaǵyna teń. Neitron jeke turǵanda birneshe minýt qana ómir súredi. Ol zattyń iadrosynda protonmen qatar turǵanda ǵana uzaq turady. Eger, proton oń zariadty desek, elektron teris zariadty, al neitronnyń zariady bolmaidy, beitarap kúide bolady. Beitarap elementter bólshekterdiń tabiǵaty belgisiz, áli zerttelý ústinde.
Demek sóngen, neitrondy juldyzdyń tyǵyzdyǵy degenimiz, shamamen bizdiń jerdiń massasyn syǵyp, oimaqqa syidyrý degen sóz.
Endi, Quran kárimge júginip kóreiik. Bul suraqtyń jaýaby Quran kárimdegi «Iasin» súresinde bylaisha berilgen. 39-aiat: «Aidyń da turaqty ornyn belgiledik. Kári qurmanyń qýraǵan butaǵyndai bolǵanǵa sheiin ol aspanda kezip júredi». Bul aiattyń maǵynasyna úńilip, qýraǵan butaqty qalamsapqa teńesek, qalamsaptyń ólshemi 1 sm³-ke shamalas.
Bul jaǵdai qazaqtyń ejelgi shejire-dastandaryn da Alla taǵala 18 myń ǵalamdy «tarynyń qaýyzyna» syidyra alady dep tujyrymdalǵan.
Uly ǵulama ibn Sinada Alla taǵalanyń qudiretine eshbir shek keltirmegen. Óz eńbekterin: «Alla taǵalanyń atymen bastaimyn! Bar madaq álemdi bileýshi Allaǵa onyń paiǵambarlaryna jarasady» degen sózdermen bastap otyrǵan. Máselen, «Nájat» atty kitabynda sý men aýa qysymdary ǵylymi turǵyda zertteledi jáne soǵan bailanysty naqty málimetter keltiriledi. Osy zertteýdiń qorytyndysynyń Quran Kárimdegi Ánǵam súresiniń 25 aiatymen tyǵyz bailanysty turǵanyn baiqaýǵa bolady. Aiatta bylai delingen: «Kimdi durys jolǵa salǵysy kelse, Alla onyń kókiregin Islam úshin keń ashady. Al kimdi azdyrǵysy kelse, onyń kókiregin taryltatyny sonsha, (ilaný) olar úshin kókke shyǵýdan da qiyn seziledi ...» (Quran Kárim, Ánǵam súresi, 125 aiat).
Endi Quran aiatynyń keremetin qarańyz: qazirgi ǵylymi tájiribelerdiń dáleldegenindei, ár júz metr biiktikke kóterilgen saiyn aýanyń qysymy da bir gradýsqa azaiyp, iaǵni tynys alý qiyndai túsedi eken. Mysaly, 15-16 myń metr biiktikte aýa qysymy tómendep, qan qysymy joǵarylaityndyqtan qan tamyrlary jarylyp ketýi, al 22 myń metr biiktikke kóterilgende keýde tarylyp, otteginiń jetispeýinen adam ólip ketýi múmkin kórinedi. Muhammed Paiǵambardyń ómir súrgen aimaǵynda myńdaǵan metrge jetetin taýlardyń bolmaǵanyn, onyń jazyq shóldi dalada týyp óskenin eskersek, onda osy málimettiń oǵan Alla taǵalanyń tarapynan jiberilgenin moiyndamai tura almaimyz. Demek, Quran Kárim – Muhamedttiń sózi emes, jańaǵy aiatta aitylǵandai, bul qaǵidalar Allanyń ózinen bolǵanyna shúbá keltirýge bolmaidy.
Jiyrma birinshi ǵasyrdyń basynda dinniń saiasattanýy qatty kúsheiip ketti. Saiasat degen ótpeli nárse. Demek, din áý bastaǵy tazalyǵyn saqtap turýǵa tiis. Din saiasattanǵan jerde ol qoly las, jany las adamdardyń quralyna ainalmai qoimaidy. Qazir musylmandardyń talaiy bilikke moraldi aiaqqa taptaǵan, rýhtan bezingen adamdar kelgen memleketterde ómir súrip jatyr. Terrorlyq aktilerdi uiymdastyrýshylardyń musylman elderinen kóp shyǵyp júrgeni búkil islamnyń jaqsy atyna kir keltirýde. Islamdyq qundylyqtar deformatsiiaǵa ushyraǵaly beri de biraz ýaqyt. Mysaly, Aýǵanystanda din islam bar dep aitýǵa bola ma? Jaratqan iemizdiń qurandy paiǵambarymyzdyń qulaǵyna quiǵandaǵy birinshi «Oqy!» degen sóz. Al tálibter kitapqa tyiym saldy.
Dástúrli qundylyqtardyń quldyrai bastaǵanynyń bir belgisi – fitna. Moiynsunbaý, búlik, bulǵaq ataýlynyń bári – fitna. Radikaldi mázhabtyń negizin salǵan Ibn Hanbal dinniń dińgegin shaiqap, qoǵamdyq moraldy buzatyn eń aldymen osy fitna degen. Ol tipti nashar biliktiń ózi fitnadan jaqsy degen.
Jalpy, islam barynsha beibit din retinde qan tógýdiń qandai túrin de aiyptaidy. Muhammed paiǵambardyń (s.ǵ.s.) danalyǵyna qulaq salsaq, bir hadiste eger eki musylman bir birine semser siltesse, onda ólgen adam da tozaqqa barady delinedi. Paiǵambarymyzdan: «Jaraidy, óltirgen adam tozaqqa barsyn, al ólgen adam nege barady? dep suraǵanda, «ol óltirmek niette bolǵany úshin barady» degen.
Quran – bilimniń qainar bulaǵy. Quranda keleshekte adam balasy qandai ǵylymi jańalyqtar ashady, iaǵni Uly Jaratýshy-Alla jasaǵan mynaý jaratylystyń qandai qupiia syrlaryn biletin bolady, sonyń báriniń jaýaby jazylǵan. Týra matematikalyq esepterdiń jaýaby siiaqty. Ǵalymdardyń shamalaýynsha, qazirge deiin Quran mátininiń nebári 10 paiyzdaiynyń ǵana máni ashylǵan, qalǵan 90 paiyzdaiy óz ýaqytyn kútip jatyr. Qazirgi ǵalymdardyń jańalyq ashtyq dep, jar salyp júrgenderinde olar ashqan jańalyqtarynyń jaýaby Quran Kárimde jazýly turǵany, ǵalymdardy tań qaldyrýda. Solardyń barlyǵy Islam dinin qabyldap jatyr. Bunyń da jaýaby Quranda kúni buryn kórsetilgen. Onda Meni eń birinshi bolyp ǵalymdar moiyndaidy, menen ǵalymdar ǵana qorqady delingen. Quran Kárimde Alla taǵala Adamdy jaratqaly bergi olardyń bastarynan ótken jaqsylyǵy men jamandyqtary jaily aiqyn baiandai otyra olardyń ómirinen ártúrli mysaldar keltiredi. Demek, Quran tunyp turǵan tarih. Bul degeniń «tarihatqa» júginbei bul kieli kitaptyń syry adam balasyna tolyqtai ashylmaidy degen sóz. Mysaly, Quranda barshamyzǵa belgili 114 súre bar. Osy 114 cúreniń 16-cynan basqalarynyń báriniń aldyna Ál (Al, Alash, Alshyn) - 64, Át (At, Ata) - 9, Án (An, Man, Ana) - 9, Áz (Az, Qaz, Qazaq) - 4 , Ásh (Ash, Ashýr) - 4, Ás (As, Qas, Qas bi) - 3, Ár (Ar, Arys, Arap) - 2, Ád (Ad, Ada) - 1, Áli (Ali, Ǵali) - 1, Ia (Qiian, Iafes) – 1 degen alǵashqy atalarymyzdyń (rý, taipa, qaýym, el) esimderi qoiylǵan. Bul esimder Quran súreleriniń Alla tarapynan kimderge qatysty ýáhi etilgenin kórsetedi.
Alla taǵala barlyq dúnieni qos-qostan jaratqan: aspan men jer, kún men ai, er men áiel, ómir men ólim, jaqsy men jaman, aqiqat pen jalǵan, meiirim men qatygezdik t.t. deitin uǵymdarymyzdyń birinsiz-biriniń kúni joq. Biri bolmasa, ekinshisiniń bar-joǵynda bile almaimyz. Quran Kárimde mine osy uǵymdardyń barlyǵynyń tepe-teńdigi múltiksiz saqtalǵan. Mysaly:
1. «Dúnie» sózi 115 jerde – «Aqyret» sózi de 115 jerde kezdesedi.
2. Perishteler jaily 88 jerde – shaitandar jaily 88 jerde aitylyp ótedi.
3. «Adamdar» sózi 50 jerde – «Paiǵambarlar» sózi 50 jerde kezdesedi.
4. Izgilik (salah) sózi 50 jerde – Búlik (buzaqylyq (fasad)) sózi 50 jerde kezdesedi.
5. Iblis jaiynda 11 – Iblisten saqtanyp, Uly Allaǵa syiyný jaiynda 11 ret aitylyp ótedi.
6. Musylmandar sózi 41 jerde – Jihad sózi 41 jerde kezdesedi.
7. Zeket sózi 88 ret – Bereket sózi de 88 ret kezdesedi.
8. «Muhammed» sózi 4 jerde – «Shariǵat» sózi 4 jerde kezdesedi.
9. «Áiel» sózi 24 jerde – «Erkek» sózi 24 jerde kezdesedi.
10. «Ómir» sózi 145 jerde – «Ólim» sózi 145 jerde kezdesedi.
11. «Izgi ister» (salihat) sózi 167 jerde – «Jaman» (saiiat) sózi 167 jerde kezdesedi.
12. «Jeńildik» sózi 36 jerde – «Qiynshylyq» sózi 36 jerde kezdesedi.
13. «Mahabbat» sózi 83 jerde – «Itaǵat» sózi de 83 jerde kezdesedi.
14. «Týra jol» (hýda) sózi 79 jerde – «Meiirimdilik» (rahma) sózi 79 jerde kezdesedi.
15. «Beibitshilik» (salám) sózi 50 jerde – «Jaqsylyq» (taiiba) sózi 50 jerde kezdesedi.
16. «Qiynshylyq» (shiddá) sózi 102 jerde – «Sabyr» sózi 102 jerde kezdesedi.
17. «Kesapat» (mýsiba) sózi 75 jerde – «Shúkir» sózi 75 jerde kezdesedi.
Qoryta aitqanda, Qurandy zeiin qoiyp oqyǵan adam odan ǵylymi izdenisterge kedergi keltiretin birde-bir aiatty kezdestire almaidy. Kerisinshe, kóptegen aiattar Alla taǵala jasaǵan nárselerdiń bári adamzat igiligi úshin zertteýge múmkindik beretin ǵylymi qaǵidalarǵa toly. Tarihta eshqashan Islam memleketterindegi ǵalymdardyń erkin oilaýyna qarsy bolatyn, zertteýleri men jańa nárselerdi oilap tabýyna tyiym salatyn oqiǵalar bolǵan emes. Qashan da ǵalymdarǵa rýhani jaǵynan syi-qurmet kórsetilip, olardyń qoǵamdyq ortadaǵy mártebesi joǵary deńgeide baǵalanyp otyrǵan.
«- Iá, rýhy myqty adam ózin-ózi sendirý arqyly kóńilde júrgen ókpe-arazdyqty, renishti, ýaiymdy óshirip tastai alady. Kóńildiń kirin tazalamai turyp, emdelem dep oilaýdyń ózi bos áýreshilik. Jandy emdemei turyp, tándi emdeý múmkin emes.
- Bul jaiynda naqty keńes beretin kitaptar bar ma?
- Árine bar. Basqany bylai qoiǵanda, orta ǵasyrda ómir súrgen uly babalarymyz Ábý Áli ibn-Sina óziniń «Kitab ál-Qanýn fittib» («Meditsina zańdary týraly kitap»), Ábý Raihan ál-Birýni – «Hikmetter» («Danalyq sózder», Qoja Ahmet Iassaýi – «Diýani hikmet» («Aqyl kitaby»), «Mirat-ýl Qulýb» («Kóńildiń ainasy») dep atalatyn kitaptarynda jan tazalyǵyna jetý joldaryn egjei-tegjeili sóz etedi. Máselen Qoja Ahmet Iassaýi ar-ojdan, rýh, jan tazalyǵyna jetý jolynda árbir adam mindetti túrde tórt asýdan múdirmei ótýi kerek degen pikir aitady. Bul satylar «shariǵat», «tarihat», «maǵripat», «haqiqat» dep atalady. Bul filosofiialyq uǵymdardyń mán-maǵynasyn «Aqyl kitabyn» muqiiat oqý arqyly ǵana paiymdai alasyz» (Bul jazýshy Nemat Kelimbetovtyń «Tań-Sholpan, 4-2006» jornalynda jariialanǵan «Ulyma hat» atty essesinen alynǵan úzindi. 64 bet).
Qazaq ta bul satylardyń bári bir ǵana jiyntyq ataýmen Sopylyq ilim dep atalady. Shyn musylman degen – sofy degen sóz. Islamnan sofylyqty bólip alyp qaraý adamnyń keýdesinen júregin bólip alyp qaraýmen teń. «Barlyq dinniń tamyry bir, biraq fýraǵasy (shariǵaty) bólek» degen. Sofylyq – paiǵambarlardan beri kele jatqan júrektiń ilimi. Paiǵambarymyz aitypty: «Aqyrdyń aldynda meniń dinim 73-ke bólinedi, onyń bireýi ǵana haqiqat» dep. Qazir biz dál sol kezeńge tap kelip turmyz. Kóp uzamai tuman aiyǵady, kúmán seiiledi. Din qalpyna, dúnie ornyna keledi. Dinniń maqsaty – adamnyń júrek kózin ashý.
Manqystaýlyq aqyn Sáttiǵul Janǵabyluly atamyz bylaisha tolǵanady:
«...Ánbiialardyń aqyry
Rasýly Muhammed
Abzaly artyq nur ótken,
Artynan kelip tórt imam
Shariǵat jolyn kúzetken,
Párýár pirdiń basshysy
Qoja Ahmet Iassaýi
Túrkistanda bu da ótken
Týyna jurtty túnetken
...Aitqany zikir-salaýat
Qashsyn dep shaitan mańymnan.
...Pirlerden izgi duǵa alyp
Jamaǵattar, quralyp
Oraza, namaz tutalyq
Aqiqat Haqtan suranyp,
Qudai jalǵyz, Quran shyn,
Aqiqat ras ol anyq.
Ahiretti oilamai,
Aqyly qysqa pendemiz
Dúniege júrmiz jubanyp.
...Hazireti ishandar
Shariǵat aitqan tyńdatyp,
Azannan turǵan yńlatyp,
Taǵlym, taspih, salaýat,
Zikir aitqan tún qatyp.
...Paiǵambar aitqan Hadiste:
«Qurmetteseń ǵalymdy
Súiikti maǵan úmbet» dep,
Moinymyzda ártúrli
Oilasaq, borysh mindet kóp.
Sharǵyda baian etýly –
Eń áýeli pendege
Imandy durys bilmek dep,
Paryz deidi ǵalymǵa
Buqaraǵa kórsetip
Shariǵat jolyn úiretpek.
Alladan kelgen habar bar:
Ámirimdi istemei
Tárk etseńiz, mahsharda
Tartarsyń ǵazap-beinet» dep.
Astana halyq ishinde
Bilimge tereń júirik kóp,
Shaitan degen zor dushpan
Adastyryp bizderdi
Basqa jolǵa súiretpek.
...Táýekel etip Táńirge
Tarihat joldan taimady,
Seskentkendei serpilip
Shaitanǵa boldy aibary.
...Ysrafil súrgin úrgen kún
Jan-maqulyq qyrylmaq,
Kúnáhárlar sol kúnde
Otqa túser shyryldap.
Tamuqqa túsip qalǵandar,
Shyryldap otqa janǵandar-
Bulardy kim dep surasań,
Ámirin Haqtyń tárk etip
Bireýdiń haqyn alǵandar,
Aýzyna haram salǵandar.
Oryn alar jánnáttan
Birligine Allanyń
Aqiqat kámil nanǵandar.
Ujmaqtan úmit etseńiz
Izgilikten tanbańdar,
Jandaryńdy shybyndai
Ólmei turyp qamdańdar
...Burynǵy shaihy, imamdar
Júrgizgen eken jurtyna
Shariǵattyń húkimin,
Ustaǵan dinniń bútinin.
Tarihattyń jolynan
Aýdarmai kóńil pikirin
Qoimaǵan dáiim zikirin» (Sáttiǵul Janǵabyluly «Amanat» Almaty -1996. 253-265 better). Sáttiǵul atamyz Tarihatty, iaǵni sopylyq ilimdi DINNIŃ BÚTINI dep otyr.
«...Osylardy úlgi etken
Keremetti pir de ótken.
Jeti zikir támámdap,
Tarihat jolyn úlgertken,
Shariǵat jolyn úiretken.
Shariǵat pen tarihat,
Aqiqatty birge etken-
Maǵrifatqa qol jetken» (Ybyraiym ahýn Qulybaiuly (1886-1982).
Bul jol bizge: «Túrkistanda túmen bap,
Sairamda bar sansyz bap,
Otyrarda otyz bap,
Baptardyń babyn surasań,
Eń úlkeni Arystan baptar» men Pirlerdiń Piri Qul Qoja Ahmet Iassaýi jáne Áýlie Beket - Pir Atalar arqyly jetti.
Ol jaily Qoja Ahmet atamyz óziniń «Diýani hikmet» atty eńbeginde jalpy adam balasynyń qarapaiym (as iship, aiaq bosatar dese de bolady) adamnan kemel adam deńgeiine kóterilýdiń tórt satysy bolatynyn, iaǵni islam áleminiń tórt tireginiń úilesim tabýy qajet ekenin eskertedi. Olardy uly aqyn bylaisha sipattapty:
«...Ótti ǵumyrym shariǵatqa jete almadym,
Shariǵatsyz tarihatqa óte almadym.
Haqiqatsyz maǵripatqa bata almadym,
Joly qatty pirsiz qalai óter, dostar, - dep tolǵaǵan.
Demek, shariǵat ta, tarihat ta, haqiqat ta maǵripatsyz (ǵylym-bilim) eshnársege aspaidy eken. Atalarymyzdyń aitýynsha shyndyqqa aparatyn birden-bir jol ǵylym bolyp otyr. «Ǵylym tappai maqtanba» (Abai).
Demek, tek «tiri jan» bolmai, naǵyz adam, iaǵni Qazaq bolý úshin:
Kápir emes musylman bolyp, shariǵatqa júginip, onyń qaǵidalaryn tolyq oryndaýymyz kerek eken. Ata-babalarymyz eń alǵashqy Alynsha hannan beri musylmandyqty moiyndaǵan. Eshbir dindi moiyndamaityndardy «kápir» dep ataǵan. Bul jaily derekter Ábilǵazynyń «Túrik shejiresinde» kórsetilgen. Bizdiń atalarymyzdyń sońǵy ustanǵan dini barshamyzǵa belgili Islam. Qazaq balasynyń ózge dinge, sonymen qatar dástúrli dinnen bezip, ózge aǵymdarǵa ótýi ata-baba jolynan aýytqyǵandyq bolyp tabylady jáne ondailar qazaq degen atqa ie bola atalmaidy.
Osy jerde ótken tarihqa sál sheginis jasaityn bolsaq, myna kórshi Resei imperiiasyna bodan bolǵanymyzdan keiin Kavkaz syrtyndaǵy qazaqtar (Zakavkazskie kazaki), Don qazaqtary (Donskie kazaki), Oral (Ýralskie kazaki) t.b. ana tilderin satyp, dinin aýystyryp «shoqynyp» ketkendikten olar basynda el arasynda «shoqyndy qazaqtar», qazaq-orystar, sońynan «kazaktar» atalyp júrdi de, keiinnen taza orys bolyp shyǵa keldi. Shoqan (Ýálihanov) aitqandai, búgingi kez kelgen orystyń teginiń betin tyrnasań astynan qazaq (tatar) shyǵa keletini búkil álem elderimen moiyndalǵan shyndyq.
- Ata-babalarymyzdyń ótken tarihyn bilýimiz qajet. Qazaqta bul jaily «Tegin bilmegen teksiz», «Jeti atasyn bilmegen jetesiz», «Jeti atasyn bilgen ul jeti jurttyń qamyn jer, Jeti atasyn bilmegen qulaǵy men jaǵyn der» delinedi. Tarih bolǵanda, qazirgi tarihshylardyń aityp ta, jazyp ta jáne eń basty maqsat etip qoiyp júrgenderindei, uly atalarymyzdyń týǵan nemese ólgen kúnderi emes, olardyń búgingi álem mádenietine qosqan úlesterin jáne olardyń aty-jónderin bilip, sol úshin mereilenýimiz shart. Keler urpaq sol uly atalarynyń izgi isterin alǵa jalǵastyryp, olardan da asyp túsýge, tipti eń bolmasa solarǵa uqsap baǵýǵa tiis.
Qazirgi kóptegen Quran oqityndardyń Qurandy túsinbei júrgenderiniń basty sebebi olardyń tarihatty moiyndamaityndyǵynda jatyr. Al, Quran bolsa tunyp turǵan naǵyz tarih pen ǵylym. Onda adam balasynyń 70 myń jylǵy tarihynan habar beretin qanshama derekter keltirilip, qanshama paiǵambarlardyń, uly ǵulamalar men uly patshalardyń atqarǵan igi isteri men esimderi atalady. Demek tarihatqa júginip, ony bilmeseń Qurandy eshqashan túsine almaisyń.
Demek, Ata-baba tarihynyń jaqsysyn da, jaǵymsyzyn da bilýge tiispiz. Bul bizge atalarymyz jibergen qatelikterge urynbai, jaqsysyn jalǵastyrý úshin qajet.
- Qudai men Qurandy moiyndamai, ata-babalaryńnyń tarihyn bilmei adam balasynyń kózi eshqashan aqiqatqa jetpeidi. Árqashanda aqiqatty bilip, aqiqatqa júgingen adam ǵana Allanyń súigen quly. «Allanyń joly aqiqat» delinetinderi de osydan. Shyndyǵynda da, jer betinde aqiqat pen ádiletti izdemeitin adam joq. Tipti ómir boiy Allany moiyndamai, adam balasyna jaqsylyq jasap kórmegen, eń ádiletsiz adamnyń ózi basyna is túskende aqiqat izdeitini kim-kimge de belgili emes pe?! Demek, joǵaryda attary atalǵan úsh satydan (Shariǵat, Tarihat, Aqiqat) ótý ár bir qazaq balasy úshin paryz, mindet bolyp tabylady.
- Osy joǵaryda kórsetilgen úsh satydan ótkende adam balasynyń aldynan «maǵripat», iaǵni ǵylym men bilimge keń jol ashylady. Adam balasy óz janynan ǵylym shyǵara almaidy, jaralyp, jasalyp qoiǵan nárselerdi sezedi, kózben kórip, aqylmen biledi. Iaǵni, tek qana jaratýshy Alla taǵalaǵa aian dúnielerge kózi jetedi.
Kórsetilgen úsh satydan, iaǵni shariǵat, tarihat jáne aqiqattan ótip baryp jasalǵan ǵylym halyqqa qyzmet jasaidy, olardyń aty el aýzynan eshqashan túspeidi. Attary áspettelip, urpaqtan-urpaqqa jalǵasyp, myńdaǵan jyldarǵa ketedi. Mysaly, Shopan atany alaiyq, dalanyń jabaiy ańy Arhardy eń alǵashynda ustap alyp, qolǵa úiretip, ony qoiǵa ainaldyrǵan atamyzdyń aty Shopan. Sondyqtanda búkil qazaq balasy Shopan atany qoidyń, qoishynyń piri (ustazy) dep ardaq tutady. Sonymen qatar, Shopan atamyzdyń atyn dáriptep, umytpaý úshin qoi baǵatyn búkil malshy, qoishyny da shopan dep atai beredi. Demek, Shopan atamyzdyń aty Qazaq pen onyń ana tili tiri turǵanda ólmeidi. Al, úsh satydan ótpei baryp jasalǵan ǵylym halyqqa qarsy qyzmet jasaidy. Olardyń esimderin eshkimniń bilgisi de kelmeidi jáne olarǵa qarǵys aitylady (Mysaly, adamzatty jappai qyratyn iadrolyq, neitrondyq, sýtegilik qarýlardy oilap tapqan adamdarǵa qandai qurmet bolýy múmkin).
Bizdiń atalarymyz osy tórt satydan ótip, olardy tolyq meńgergen jandardy «áýlie (áýlettiń iesi)» dep ataǵan. Manqystaýdaǵy osyndai áýlielerdiń sany 362.
Ata-anamyzdy, baýyrymyzdy qanshalyqty qurmettep qadirlesek, Otandy da solai qasterleýimiz kerek. «Otandy súiý-imannan» degen Paiǵambarymyzdyń (s.ǵ.s.) hadisi bar. Ata dinimiz Islam Otandy súiý imannan keletinin ashyp kórsetken. Demek, otan súigish urpaqty qalyptastyrý úshin imandylyqqa bet burý ýaqyt kúttirmes Alladan paryz bolǵan amaldy oryndaý. Namysymyzdyń temperatýrasy joǵary bolǵanda, Qazaq elinde «Kelin», «Tiýlpan» sekildi kino túsirilip, halyqaralyq baiqaýlardan Qazaqstan atynan tanylyp, telearnalarymyzda kórermen nazaryna usynylyp tamashalanbas edi. Uialatyn, namystanatyn nárseler maqtanyshqa ainalyp barady. Namysty qamshylamaityn boikúiezdikke, kónbistikke, boi úiretetin qundylyqtar tym kóbeiip barady...
Bizder qoldaǵy altynymyzdy baǵalai almai, ózgeniń tot basqan temirine qyzyǵyp júrgenimizde: «1995 jyly Almatydaǵy «Fatima» qorynyń uiymdastyrýymen oraza aiynda ǵylymi konferentsiia ótti. Ǵalym Bangladeshtik Muhammed (islam qoǵamynda qyzmet istegen) baiandamasynda Amerika memeleketi konstitýtsiiasynyń 80 paiyzy «Quran Kárimnen» alynǵan degen pikirdi ǵylymi túrde dáleldep aitty (S.Dáýituly «Diýani Hikmet» haqynda. Almaty-1998. 94 bet).
Demek, biz Islamda qalýǵa tiispiz... Uly atalarymyz qoldaryna qarý alyp qorǵap qaldyrǵan bul joldan aýytqyr bolsaq bizge ózimizdi Qazaq dep ataýǵa quqyǵymyz bolmaidy. Atalarymyz eski dinnen islam dinine óter kezeńde, ótpei qalǵandardy ulty men ulysyna bólmei jalpylama «Qalmaq», iaǵni jurtta qalǵan el dep ataǵan. Qazaq pen Qalmaq teketiresteriniń basty sebebi de osy. Bul «soǵys» áli jalǵasýda.
Sońǵy 4-5 jyl shamasynda Alla adamzatqa ár túrli aiandar arqyly Haq jolynan aýytqyp, nápsige qul bolyp, imannan bezip, azǵyndap bara jatqanymyzdy eskertýde. Oǵan jańa týǵan qozyǵa, almaǵa, qarbyzǵa, asqabaqqa, tipti ashyq aspan da aqsha bultpen jazylǵan «Alla» degen jazýdyń shyǵýy kýá bola alady. Al, myna Daǵystandaǵy 9 ailyq Ali Iakýbov degen náresteniń denesine hadisterdiń jazylyp shyǵatyny, kim-kimdi de Allany moiyndaýǵa májbúr etedi. Qasietti jazýlar adamdy táýbaǵa kelip, Allaǵa moiynsunýǵa shaqyrady. Ǵajaiyp bala Daǵystannyń Kizliar aýdanynyń Krasnooktiabr aýylynda týǵan. Balanyń ákesi Shámil – militsioner, anasy – Madina úi sharýashylyǵyndaǵy áiel. Náresteleriniń boiyndaǵy qasiet olardy túbegeili din jolyna túsirgen.
Alǵashqyda ata-anasy til-kózden qorqyp, náresteniń denesindegi jazýlardy eshkimge kórsetpei jasyrǵan. «Meniń habarymdy pendelerimnen jasyrmańdar» degen jazý shyqqan kezde jergilikti imamnyń úgitteýimen elge jariia etýge kelisken. (Jas alash. №101. 22.12.2009 j.)
Endi osynyń ústine ótken 2013 jyly Mańǵystaýdyń Qyzyl tóbe kentinde bir qarǵanyń úsh kún boiy baǵana basynda «Alla» dep aiǵailap «Azan» shaqyryp turǵanyn elimizdiń BAQ-tary jarysa jazdy. Týra osyndai jaǵdaiǵa 2011 jyly Qaraǵandydaǵy Qarqaraly aýdany, Egindibulaq eldimekeniniń turǵyndary da kýá bolǵan bolatyn. «Aýyl qarǵalary qarqyldaǵanda "Alla" degen sózdi anyq estýge bolatynyn aitady. Bul kórinis kópten beri qaitalanyp keledi eken. Tipti turǵyndar sol sátti, ańdyp júrip, beinetaspaǵa da túsirip alǵan. "Bul qarǵany eń birinshi ret biz eki ai boiy, ańdyp, tańǵy jeti kezinde túsirdik. Bul qarǵa tórt ret Alla dep aitady. Endi odan keiin taǵy basqa qarǵalar bar edi ony taba almadyq. Júrdi, biraq bizdiń yńǵaiymyz kelmedi. Eki aida bir, aq ret túsirdik" (Ernur Tólegenov-aýyl turǵyny).
Ótken Naýryz aiynan paida bolǵan bul qustar "ALLA" degen sózdi jii emes, anda sanda ǵana shyǵarady eken. Ásirese tań aldynda shyǵady dep tań qalady aýyl turǵyndary.
"Uzaq kishkentai qus, moiyny, aq. Ol tańǵy taza aýada "Allah" dep sóileidi. Al myna ala qarǵa „Alla“ deidi" (Qaiyr Rahmetýllin – aýyl turǵyny).
Dese-de qarǵalardyń Alla deýi adamdar úshin eskertý. Qarǵa ekesh qarǵa da Qudaiǵa ózinshe qulshylyq qylyp jatqanda turǵyndar da táýbege kelip, imandylyqqa bet burý lázim deidi din ókilderi». (Oqý úshin http://news.nur.kz/kk/198504.html).
Biz joǵary da keltirilgen derekterden Abai atamyz aitqandai, «Allanyń ózi de ras, sózi de ras» ekenin jáne búkil tirshilik ieleriniń Alla dep zikir salatynyn kóremiz. Tarihat jolyn ustanǵan sopylardyń da salyp júrgeni osy zikir. Qazaqi balalardyń «Alaqai» dep qýanatyndary da Atalarymyzdyń «Allahai» degen zikir sózi. Meshitterde bes mezgil namaz oqylar da, namaz oqýdyń basy bes mezgil Azan shaqyrýmen bastalatyny da osydan. Bul da bolsa Islam dininiń óz bastaýyn Áz (Qazaq) atamyzdan alatynynyń aidai aiǵaǵy.
Tarih taǵlymy: Birinshiden, osy joldardy oqyǵan bárińizge Sopylyq ilimdi zertteýge keńes beremin.
Ekinshiden, Qazaq elin (memleketin) ár túrli daǵdarystardan aman alyp shyǵý, nemese tipti ondailarǵa uryndyrmaý úshin qazaqtyń árbir otbasy qarajaty jetse barlyq balalaryn, jetpese ár otbasydan, tipti bolmasa jaqyn týystar birigip aralarynan qazaqtyń ulttyq qasietin boilaryna tolyq sińirgen, eń talantty bir balasyn bilim báigesine qosýlary kerek. Atalarymyz bul qaǵidany ejelden bilgen. Áitpese, «Bilekti birdi, bilimdi myńdy jyǵar» dep aitpaǵan bolar edi. Bul bizdiń ejelgi ata-babalarymyzdai, álem mádenietiniń qaq tórinen ózimizge tiesili orynymyzdy iemdenýimizdiń kepili bolmaq.
Úshinshiden, memleket quraýshy ultty qadirlemeitin, ultyń Ana tilin bilmeitin, dástúrli dininen ajyraǵan, adami qasieti tómen, tek qana qarabasynyń qamyn oilaityn jemqor, paraqor, el biligine aralasatyn jasqa jetkenshe otbasyn qura almaǵan, nemese otbasyn tastap ketken meiirimsiz jandardy biliktiń esh bir satysyna (tipti brigadir etip te) aralastyrýǵa bolmaidy. Adam el bileý úshin, birinshi otbasyn qurýdy, dúniege urpaq ákelip, olarǵa durys tárbie berýdi jáne jaǵymdy is-áreketimen elge úlgi bola bilýdi meńgerýge tiis. Biliktiń barlyq satysyndaǵy laýazym ielerine qiianatqa jol bermeýdi jáne tek qana jaqsylyqqa jarysýdy usynamyn.
OSY JOLDARDY OQYǴAN BÁRIŃIZGE ULY JARATÝShY – ALLA IMAN BERGEI!
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Ult portaly
.jpg)
