تاريحات جولىن ۇستانىپ, سوپىلىق ٸلٸمدٸ مەڭگەرگەن ۇلى اتالارىمىزدىڭ بٸزدەرگە اماناتتاپ كەتكەن يسلام دٸنٸ «دەستٷرلٸ دٸن» دەپ اتالادى.
وسى «دەستٷرلٸ دٸنٸمٸزدٸ» ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەۋ بارىسىندا ٶزٸمنٸڭ كٶز جەتكٸزگەن دٷنيەلەرٸمدٸ سٸزدەرمەن بٶلٸسكەندٸ جٶن كٶردٸم.
نەگٸزگٸ ۇلى دٸندەردٸڭ بەرٸ قازٸرگٸ قازاقتىڭ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن, ەڭ العاشقى اللانىڭ حاقتىعىن تانىپ, دٸن دەگەن ۇعىمدى دٷنيەگە ەكەلگەندەر سولار. ٶزگە ەلدەردٸڭ دٸنٸنە «دەستٷر» دەگەن سٶزدٸڭ قوسىلمايتىنى وسىدان.
اتالارىمىزدان اماناتقا قالعان مۇسىلماندىقتىڭ بەس پارىزىن ساقتاي وتىرا, اتا-بابالارىمىز ۇستانعان تاريحات جولىمەن جٷرۋ, سونى ۇستانۋ, ٶزگە دٸنگە ٶتپەۋ, جات اعىمعا ەرمەۋ, اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶلٸ دە ارۋاعىن, تٸرٸ دە ٶزٸن سىيلاۋ, ەۋليەلەردٸ قۇرمەتتەۋ, ۇرپاق قامىن ويلاپ, ارتىڭا ۇرپاق قالدىرىپ, ونى مۇسىلماندىققا تەربيەلەۋ, ۇلتتىق مەدەنيەت پەن تاريحتى دەرٸپتەۋ, تٸلٸڭدٸ جوعالتپاۋ, ۇرپاققا ٷلگٸ بولۋ, اتامەكەندٸ سٷيٸپ, تۋعان جەرٸڭدٸ كٶزٸڭنٸڭ قاراشىعىنداي قورعاۋ. اتا-بابالارىمىزدىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان ەدەت-عۇرىپ, سالت-دەستٷرٸمەن ٷندەسٸپ, قابىسىپ كەتكەن يسلام دٸنٸ, ياعني دەستٷرلٸ دٸنٸمٸز قازاق مەدەنيەتٸنٸڭ التىن دٸڭگەگٸ بولىپ تابىلادى. اتالارىمىزدىڭ «دٸن دٸڭگەگٸڭ» دەيتٸنٸ وسىدان.
تاريح تاعلىمى: دٸڭگەگٸ ەلسٸز زاتتىڭ دا, دٸڭگەگٸ (دٸنٸ) ەلسٸز ەلدٸڭ دە ٶمٸر جاسى ۇزاققا بارمايدى.
تٷسٸنٸكتەمە: «تاريحات» دەپ اتى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل جول اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶتكەن تاريحىن زەرتتەيدٸ. بۇل ٸلٸم: سوپىلىق ٸلٸم, حال ٸلٸمٸ, ار ٸلٸمٸ, حاق ٸلٸمٸ دەپ تە اتالا بەرەدٸ. بۇل بٷتكٸل جەر بەتٸندەگٸ ادامنىڭ جان دٷنيەسٸن زەرتتەيتٸن جالعىز ٸلٸم. جەر بەتٸندە بۇعان تەڭ كەلەتٸن ٸلٸم جوق. سەبەبٸ, ٶزگە دٸندەردٸڭ بەرٸ ادامزاتقا كٸتاپ ارقىلى جەتسە, بۇل ٸلٸم ادامدارعا جان-جٷرەگٸڭ ارقىلى جەتەدٸ.
قازاق دالاسىنىڭ, ياعني التىن وردانىڭ يسلامدانۋى ح1ٷ عاسىردىڭ بٸرٸنشٸ جارتىسىندا توقتىدان كەيٸن تاققا وتىرعان توعلىق تەمٸردٸڭ ٶزبەك حان (1312-1342) مەن ونىڭ ۇلى جەنٸبەك حان (1342-1357) تۇسىندا تولىق اياقتالدى.
قازاق حالقى يماندىلىقتى اسا قادٸرلەيدٸ. يمانسىز ادام بارىپ تۇرعان ەسەر, جاۋىز, قايىرىمسىز, كٶرسوقىر, قاسيەتسٸز, ياعني ادامگەرشٸلٸكتەن جۇرداي ادام سانالادى. ونداي جانداردان ەسٸن بٸلگەندەر كٶش جەر قاشىق جٷرگەندٸ تەۋٸر كٶرەدٸ. تٸپتٸ و دٷنيەگە اتتاناردا دا ادامعا: «يمانىڭ جولداسىڭ بولسىن» دەگەن تٸلەك ايتىلادى. قازاقتا ادامعا بەرٸلەتٸن ەڭ جوعارعى باعا «يمانجٷزدٸ» دەگەن اسا قاستەرلٸ بٸر اۋىز سٶز بار. وسى بٸر اۋىز سٶزگە بەرٸ سىيىپ كەتكەن.
يسلام دٸنٸ بٷكٸل جەر بەتٸندەگٸ ەڭ جاس دٸن. سولاي بولسا دا وسى يسلامدى مويىنداۋشىلار بٷگٸنگٸ تاڭدا سانى جاعىنان ەكٸنشٸ ورىنعا شىعىپ وتىر. ەلٸ دە كٷننەن-كٷنگە كٶبەيٸپ كەلەدٸ. بىلاي قاراساڭ, ٶزگە دٸندەگٸ ميسسيونەرلەر سيياقتى, مۇسىلمان دٸندارلارى يسلامدى ۋاعىزداپ, ەرتٷرلٸ جولدارمەن (ٸشتەرٸندە الداپ-ارباۋ, اقشامەن قىزىقتىرۋ, قورقىتىپ-ٷركٸتۋ, ت.ب.) قاتارىنا تارتىپ تا جاتقان جوق. تٸپتٸ بٸلە بٸلسەڭٸز, مۇسىلماندا وندايدى ٷلكەن كٷنەعا سانايدى. بٸردە-بٸر تازا مۇسىلمان دٸندارلارى ٶزگە دٸندەگٸلەردٸ مۇسىلمان بولۋعا ۋاعىزدامايدى.
نەگە بۇلاي? بار مەسەلە اللانىڭ حاقتىعىندا جەنە ونىڭ ەلشٸسٸ مۇحاممەد پايعامبار ارقىلى قۇراننىڭ بٸزگە جەتۋٸندە.
«قۇران» دەگەن سٶزدٸڭ ٶزٸ «وقۋ» دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەدٸ. اللا تاعالادان مۇحاممەد ارقىلى بٸرٸنشٸ تٷسكەن الاق سٷرەسٸنٸڭ ٶزٸ «وقى» دەگەن سٶزدەن باستالادى:
«جاراتقان يەنٸڭ اتىمەن وقى! ادامدى ول ۇيىعان قاننان جاراتتى. وقى! سەنٸڭ تەڭٸرٸڭ – ەڭ جومارت! ول قالاممەن جازۋ ٷيرەتتٸ. ادامدارعا بٸلمەگەنٸن بٸلدٸردٸ» (قۇران كەرٸم, الاق سٷرەسٸ. 1-5 اياتتار).
اللا تاعالا ادامزاتتى ون سەگٸز مىڭ عالامنىڭ قوجاسى, يەسٸ ەتٸپ جاراتا وتىرىپ, بۇلاردى يگەرۋگە شاقىرادى. قۇران كەرٸمدە كٶرسەتٸلگەن تابيعي قۇبىلىستار, ەرتٷرلٸ اعىمداعى ٸلٸمدەر, كٶزقاراستار, ويلار ادامداردىڭ عىلىمدى يگەرۋٸنٸڭ نەتيجەسٸندە حيمييا, فيزيكا, ماتەماتيكا, استرونومييا, بيولوگييا, تاعى سول سيياقتى عىلىم سالالارى بولىپ بٶلٸنگەن. يسلام دٸنٸنٸڭ بٸر عانا ورتا ازييا مەن قازاقستاندا ورنىعۋى وسى ٶلكەلەردەن دٷنيەجٷزٸنە تانىمال ەبۋ ناسىر ەل-فارابي, قوجا احمەت ياسساۋي, مۇحاممەد حايدار دۋلاتي, قادىرعالي جالايري, ەبۋالي يبن سينا (اۆيتسەننا), ەل-بيرۋني, فەرداۋسي, نيزامي, جٷسٸپ بالاساعۇني, ت.ب. كٶپتەگەن عۇلاما-عالىمداردىڭ شىعۋىنا جول اشتى.
بٷكٸل ەلەمدە ٶزگە دٸندەگٸ سان مىڭداعان عۇلاما-عالىمدار مەن وقىمىستىلار, ەدەبيەت پەن ٶنەر قايراتكەرلەرٸ يسلام دٸنٸنە بەرٸلٸپ, قۇران-كەرٸمدٸ وقىپ, ونىڭ تاڭعاجايىپ عيبراتىنا تاڭ قالىپ, سونىڭ نەگٸزٸندە شىعارمالار جازدى. قۇران كەرٸمنٸڭ بٸر اياتىندا «ادامدارعا بايان ەتكەن بۇل مىسالداردى عالىمدار عانا تٷسٸنە الادى» دەلٸنسە, تاعى بٸرٸندە «پەندەلەردٸڭ ٸشٸندە اللادان شىن مەنٸندە عالىمدار عانا قورقادى» دەلٸنگەن. (ق.ك. «ەل-انكەبۋت سٷرەسٸ, 43, 28 اياتتار). ٶمٸردٸڭ قىر-سىرىن تٷسٸنەتٸن جەتكٸلٸكتٸ بٸلٸمٸ بار قۇراندى وقىعان كەز-كەلگەن ادام يسلام دٸنٸن قابىلدايدى, دەپ جازدى فرانتسۋز اكادەميگٸ موريس بۋكاس. ورىستىڭ ۇلى جازۋشىسى لەۆ تولستوي دا قارتايعان شاعىندا «كەز كەلگەن سانالى ادامنىڭ سوڭعى تابان تٸرەيتٸن جەرٸ - يسلام» دەپ وي قورىتىپ, يسلام دٸنٸن قابىلداعانىن كٶبٸمٸزدٸڭ بٸلە بەرمەيتٸنٸمٸز انىق. لەۆ تولستوي ەلەمدٸك بەس ۇلى دٸندٸ ٶمٸر بويى زەرتتەپ ٶتكەن عۇلاما-عالىم ادام. ول جايلى يمام ۆالەرييا پوروحوۆا بىلاي دەپ جازادى. «لەۆ تولستوي «مەنٸ دٸن مۇسىلمان ساناڭىزدار» دەگەن سٶزٸن قۇراندى وقىعاننان كەيٸن ايتقان. ۇلى جازۋشىنىڭ مۇسىلماندىق عۇرىپپەن جەرلەگەنٸن بٸلەسٸز عوي? (پاۆەل باسينسكييدٸڭ جاقىندا جارىق كٶرگەن «لەۆ تولستوي: بەگستۆو يز رايا» كٸتابىندا جازۋشىنىڭ جەر قوينىنا تاپسىرىلعان شاعىن سۋرەتتەگەن تۇستا «تەلو ل.ن. پولوجيلي ۆ دۋبوۆىي گروب, بەز كرەستا نا كرىشكە», «تولستوگو حورونيلي, كاك ون ي زاۆەششال, «بەز تسەركوۆنوگو پەنيا, بەز لادانا», «بەز تورجەستۆەننىح رەچەي» دەگەن سٶيلەمدەر بار. بۇل قالامگەردٸڭ حريستيان دٸنٸنە ساي جەرلەنبەگەنٸن كٶرسەتەدٸ. قازٸر بٷكٸل ەلەمدە يسلامنىڭ ٶتە قۋاتتى ەكسپانسيياسى بوي كٶرسەتٸپ وتىر. يە, ينتەللەكتۋالدىق ەكسپانسيياسى. ادامدار يمانسىزدىقتان, اقشانىڭ سوڭىنا تٷسۋدەن, ۇدايى كٶڭٸل كٶتەرۋدەن شارشاپ بٸتتٸ. ادامدار پاراساتتىلىقتى, تازالىقتى ٸزدەيدٸ. ال ونىڭ بەرٸ يسلامدا تۇنىپ تۇر. يسلامدا جاراتقان يە مەن ادامنىڭ اراسىندا بٸتٸستٸرۋشٸ, كەلٸستٸرۋشٸ, شىن مەنٸندە دەلدال تۇلعا جوق. مۇندا ٶزگە دٸندەگٸدەي جاسارىڭدى جاساپ الىپ, جەكسەنبٸ كٷنٸ كٷنەڭدٸ شٸركەۋدەگٸ دٸنداردىڭ كەشٸرٸمٸمەن جۋىپ-شايىپ كەتە المايسىڭ. يسلامدا ەر كٷنە ٷشٸن جاۋاپ بەرٸلەدٸ. ول ٷشٸن تەۋباعا كەلۋ ازدىق ەتەدٸ, جاساعان جاماندىعىڭنىڭ ورنىن جاقسىلىق جاساۋمەن عانا تولتىرا الاسىڭ» («ەگەمەندٸ قازاقستان» گازەتٸ. 24 قاراشا 2010 جىل). تەرە بەرسەك مۇنداي مىسالدار شاش ەتەكتەن.
ول ول ما? ەلەمگە ەيگٸلٸ اعىلشىن عالىمى, دٸن زەرتتەۋشٸ ريچارد بەلل بىلاي دەپ جازدى: «ەۋروپا ٷلكەن قۇلدىراۋ جولىندا تۇر. سالتاناتتى سارايلاردىڭ ساياسىندا جان كٷيزەلٸسٸ, اقىلدان اداسۋ, ٶزٸنە قول سالۋ, ۇياتسىزدىق, ناشاقورلىق, ماسكٷنەمدٸك, ەيەل زورلاۋ, قاراقشىلىق, ەر تٷرلٸ جىنىس اۋرۋلارى اقىلعا سىيماستاي ٶتە كٶپ مٶلشەردە قوزىپ جاتىر. ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن سەنٸمٸ جوعالدى. ٶلٸم ٷرەيٸ بارلىعىنىڭ جٷرەگٸن تولىقتاي جاۋلاپ العان. وتباسىنىڭ بٸرلٸگٸ بۇزىلىپ, مٷشەلەرٸنٸڭ اراسىنداعى بايلانىس ٷزٸلگەن. مەملەكەت باسشىلارى بۇل جاعدايدان شىعۋدىڭ جولدارىن تابا الماي دال بولۋدا. زييالى قاۋىم رۋحاني جۇتاڭدىقتان ەرەكەتسٸز. ەۋروپانىڭ الدىندا جالعىز جول تۇر. قۇتىلۋدىڭ جالعىز جولى – يسلام جولى. باسقا تاڭداۋ جوق?»
«سونىمەن بٸز يسلامدا قالۋعا تيٸسپٸز... مەن بۇعان باسقا ەشتەڭە قوسا المايمىن» (يوگانن گەتە).
مەنٸڭشە بۇعان ەشتەڭەنٸ الىپ-قوسىپ, تٷسٸنٸك بەرۋدٸڭ قاجەتٸ بولماسا كەرەك. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن جاستارىمىز ەلٸكتەپ جٷرگەن اقش, باتىس مەدەنيەتٸنە سول ەلدٸڭ اتاقتى عالىمىنىڭ اۋزىمەن ٶتە ساليقالى دا, ەدٸل باعاسى بەرٸلگەن. ال بٸز قولدا بار التىنىمىزدى باعالاي الماي, ٶزگەنٸڭ توت باسقان تەمٸرٸنە قىزىعىپ جٷرمٸز.
سول سيياقتى قۇران تۋرالى كەيبٸر قازاقستاندىق اتەيستەردٸڭ ٸشٸندە ونى تٸلٸ جۇتاڭ جەنە قيسىنسىز قۇراستىرىلعان دەپ, قاسيەتتٸ كٸتاپتىڭ ٸشٸندەگٸ جايلاردىڭ تەرەڭ مازمۇنىن تالداپ وقىماي-اق تەرٸس باعا بەرەتٸندەرٸ كەزدەسٸپ جٷر. مىسالى, ح.ز.اقنازاروۆ: «قۇران تٸل بايلىعى ٶتە كەدەي, ەرتەدەگٸ اراب تايپاسى – كۋفا تٸلٸندە, تٷسٸنٸكسٸز قارا سٶزبەن جازىلعان» دەگەن پٸكٸر ايتتى. (يسلام دٸنٸ جەنە ٶمٸر شىندىعى. – الماتى, 1977ج., 18 بەت). تاعى بٸر عالىم-اتەيست: «قۇران - ەر تۇستا جازىلعان, تٷرلٸ اۆتورلاردىڭ دٸني كٶزقاراستارىنىڭ جيىنتىعى. ونىڭ مازمۇنىنىڭ شىم-شىتىرىق, بٸر-بٸرٸمەن بايلانىسسىز بولۋىنىڭ سەبەبٸ دە مٸنە وسىندا. قۇراندا ايتىلاتىن ۋاعىزداردا رەتتٸلٸك, قيسىندى بايلانىس جوق, بىلايشا ايتقاندا, دٸني جورامالدار قالاي بولسا سولاي, قۇراستىرىلا سالعان» دەپ جازادى ا.سۇراپبەرگەنوۆ. (يسلام دٸنٸنٸڭ رەداكتسييالىق مەنٸ, الماتى, 1979ج., 20 بەت).
وسىلايشا جەر بەتٸندەگٸ ادامزات بالاسىنا تٷسكەن قاسيەتتٸ قۇراندى جوققا شىعارۋشىلار ونىڭ اللا تاراپىنان كەلگەن, قۇدايدىڭ سٶزٸ ەكەنٸن جوققا شىعارىپ, «قۇراندى ەلدەبٸر ادام قولىمەن جازدى» دەگەن پٸكٸرلەر ايتىپ جٷر. ال, شىندىعىندا, قۇراندى قولعا الىپ, زەر سالىپ وقىعان ادام, ونىڭ شىن قۇداي سٶزٸ ەكەنٸن باعامدارى حاق. وسى قۇراننىڭ تاعى بٸر كەرەمەتٸن عالىمدار انىقتاپ وتىر. عالىمدار قۇراننىڭ سىرىن بٸلۋ ماقساتىمەن ونىڭ اياتتارى مەن سٷرەلەرٸن قاز-قاتارىنان تٸزٸپ, ولاردىڭ ۇشتاساتىن جەرلەرٸن قوسىپ, قانداي تاڭبا شىعاتىنىن بايقاپ كٶرمەك بولادى. نەتيجەسٸندە ىراسىمەن دە ادام بالاسى تاڭدانارلىقتاي «اللاھ» دەگەن جازۋ شىققان. اقىلى شەكتەۋلٸ ادامنىڭ, بٷكٸل قۇراندى وسىلاي قۇراستىرىپ جازىپ شىعۋى مٷمكٸن بە?! ەندەشە قۇراننىڭ اللا تاراپىنان كەلگەنٸ دە ەشقانداي داۋ تۋدىرماۋعا تيٸس.
يسلام تاريحىندا يسلامتانۋشى عۇلامالار مۇحامەدتٸڭ ميراسقورلارى رەتٸندە كٶرسەتٸلەدٸ. ول اقىرعى پايعامبار بولعاندىقتان, عالىمدار مۇحامەدتٸڭ ٸسٸن العا اپارۋشى بولىپ سانالادى. بٷگٸنگٸ زاماننىڭ اعىمىمەن قاراعاندا ول ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا ايىرماشىلىق جوق. عىلىمى دامىعان ەلدەردٸڭ ٶركەنيەتكە جەتٸپ جاتقاندىعىن ەلەمنٸڭ الدىڭعى قاتارلى كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸنٸڭ تۇرمىس تٸرشٸلٸگٸنەن باعامداۋعا بولادى. يسلام عالىمدارى مۇسىلمانشىلىقتىڭ بەس پارىزىن ٶتەۋمەن عانا شەكتەلٸپ قويماي, ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ الۋان تٷرلٸ عىلىمداردىڭ دامۋىنا العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ جول سالعاندىعىن تاريحي دەرەكتەر دەلەلدەپ وتىر.
حٸٸ عاسىرعا دەيٸنگٸ شىعىس حالقىنىڭ عىلىمى كٶپتەگەن باسقا شەتەلدەرگە ٷلگٸ-ٶنەگە بولارلىقتاي ساتىعا كٶتەرٸلدٸ. سول ٶسكەلەڭ ٶنەر – عىلىمنىڭ بيٸك ٶرٸسٸن, وتىرار قالاسىندا 870 جىلى دٷنيەگە كەلگەن, قازاق عۇلاماسى ەل-فارابي بابامىزدىڭ ەڭبەكتەرٸ ەلەمگە پاش ەتتٸ. ونىڭ «عىلىمدار ەنتسيكلوپەديياسى», «عىلىمداردىڭ شىعۋى», «مەسەلەلەردٸڭ تٷپكٸ مازمۇنى», «جۇلدىز بويىنشا بولجامدار», «ۆاكۋدي تۋرالى تراكتات» اتتى ەڭبەكتەرٸنٸڭ جەنە پلاتون, اريستوتەل, پتولەمەي, پورفيريي شىعارمالارىنا جازعان تٷسٸنٸكتەرٸنٸڭ ماڭىزى ٶلشەۋسٸز ەرەكشە بولدى. تٸپتٸ ۇلى بابامىز اۋا قىسىمىن زەرتتەگەن يتالييالىق عۇلاما توريگەلليدەن بٸرنەشە عاسىر بۇرىن اۋا قىسىمىن ٶلشەيتٸن قۇرالدار جاساپ, عىلىمي تەجٸريبەلەرٸن جٷزەگە اسىرعان.
حٸٸٸ عسىردان باستاپ يسلام عالىمدارىنىڭ كٶپتەگەن ەڭبەكتەرٸ لاتىن تٸلٸنە اۋدارىلىپ, باتىس ەۋروپا ەلدەرٸنە تارادى. بۇلاردىڭ ٸشٸندە ەل-فارابيدٸڭ مۋزىكا, فيلوسوفييا, وپتيكا, گەومەترييا, استرونومييا, مەديتسينا سالالارىنا ارنالعان عىلىمي شىعارمالارى بولدى.
عىلىممەن اينالىسقان عالىمدار, وقىمىستىلار يسلامنان باسقا دٸندەردە, ەسٸرەسە باتىس ەلدەرٸندە كٶپ قۋعىنعا ۇشىراعان, تٸپتٸ ٶلٸم جازاسىنا دا كەسٸلگەندەرٸ بولعان. مىسالى, جەردٸڭ دٶڭگەلەك ەكەنٸن ايتقان يتالييا عالىمى, فيلوسوف دجوردونا برۋنو حVٸ عاسىردا شٸركەۋ سوتىنىڭ ٷكٸمٸمەن «كٷنەكار» دەپ جارييالانىپ, تٸرٸلەي وتقا ٶرتەلگەن.
1589 جىلى 25 جاسىندا پيزا ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ پروفەسسورى اتاعىن العان ۇلى عۇلاما گاليلەو گاليلەي جەردٸڭ اينالاتىنىن دەلەلدەگەنٸ ٷشٸن شٸركەۋ سوتىنا بەرٸلگەن. وسى سوتتا ول جەردٸڭ قوزعالمايتىنىن مويىندايمىن دەپ جازىلعان قاعازعا زورلىقپەن قول قويا تۇرىپ, «بٸراق ول سوندا دا قوزعالۋدا» دەگەنٸ ٷشٸن ريمدەگٸ حريستيان سوتىنىڭ شەشٸمٸمەن ٷش جىل زىندانعا قامالعان, قالعان ٶمٸرٸن سوتتىڭ باقىلۋىندا ٶتكٸزگەن. گاليلەي 1642 جىلى قايتىس بولعاندا, شٸركەۋ ونى حريستيان مازارىنا جەرلەتپەي قويعان.
سول سيياقتى يسپاندىق فيلوسوف ليپەل سەرۆەت قان اينالىسىن زەرتتەگەنٸ ٷشٸن حVٸٸ عاسىردا تٸرٸدەي وتقا ٶرتەلدٸ, ال ورىس پاتشاسى يۆان گروزنىيدىڭ دەرٸگەرٸ ادامنىڭ مٷشە قۇرىلىستارىن زەرتتەۋ ماقساتىندا ٶلٸكتٸ سويعانى ٷشٸن دارعا اسىلدى.
يسلام دٸنٸ مەن دٷنيەتانۋ عىلىمى مىڭ جارىم جىل بويى بٸر-بٸرٸمەن اجىراماي قاتار دامىپ, قاسيەتتٸ قۇران كەرٸم ٶزٸنٸڭ قۇپيياسىمەن ەلٸ دە ادامزات بالاسىن تاڭداندىرۋمەن كەلەدٸ.
قازٸرگٸ ٶركەنيەتتٸ دەۋٸردٸڭ ٶزٸندە دە قۇران كەرٸمدەگٸ كەيبٸر اياتتاردىڭ عىلىمي سىرى تولىق اشىلماي جاتىر. مىسالى, اللا تاعالا بٸر اياتتا: «ەي, ەكٸ توپ (ادامدار مەن جىندار توبى)! ەگەر سەندەر (اللانىڭ بۇيرىعىنان قاشىپ) اسپان مەن جەردٸڭ شەكاراسىنان ٶتٸپ كەتە الساڭدار, ٶتٸپ بايقاڭدار. ول ٷشٸن تٶتەنشە قۋات كەرەك (ول قۋات سەندەرگە قايدان كەلسٸن?)» (راحمان سٷرەسٸ, 33 ايات) دەگەن ەكەن. ال وسى اياتتىڭ مەنٸ بٷگٸنگٸ زاماندا عانا انىقتالدى. ٶتكەن حح عاسىردا تٷرلٸ عىلىمدار بٸرٸگٸپ, كٷش قۋاتتارىن بٸر ورتالىققا باعىندىرىپ, عىلىمي ٸزدەنٸستەر جاساۋىنىڭ ارقاسىندا قۋات كٶزٸ تابىلىپ, ادامزات عارىشقا ۇشۋعا مٷمكٸندٸك الدى. سونداي-اق جەتٸ قابات جەر استىنان پايدالى قازبالاردىڭ كەنٸ اشىلدى. ال, ەندٸ «جىندار توبىنا» كەلسەك, بۇل عالامدا ادامزات جالعىز ەمەس, بۇل دٷنيەدە بٸزدەن دە باسقا «پاراللەلل» ٶمٸر بار دەگەنگە ساياتىن سيياقتى. بۇعان كٶز جەتكٸزۋ ەرينە كەلەشەكتٸڭ ٸسٸ.
حٸٸٸ عاسىردىڭ باسىندا اعىلشىن ەلٸندە تاس كٶمٸردٸڭ يٸسٸ جامان, ەرٸ تٷتٸن شىعادى دەپ قولدانۋعا تىيىم سالىنعان. بٸزدٸڭ بابامىز ماحمۋد قاشقاري «ديۋانى لۇعات وت-تٷرٸك» اتتى ەڭبەگٸندە كٶمٸر تۋرالى ماعلۇماتتارعا توقتالا كەلٸپ, تٷرٸك ەلدەرٸندە كٶمٸردٸڭ جيٸ پايدالاناتىنىن ايتادى. ول جٶنٸندە قۇراندا «بارلىعىن جاراتقان, ولاردى ەدەمٸ مٷسٸندەگەن, بەرٸنە پايدالى جول كٶرسەتكەن, كەڭ جايىلىمدار جاساعان, كەيٸن قۋراتىپ, قوقىسقا اينالدىرعان تەڭٸردٸڭ ەسٸمٸن ارداق تۇت.» (ەعلا سٷرەسٸ, 2-5 اياتتار). قۇران تافسيرلەرٸندەگٸ تٷسٸنٸكتەمەلەردە اللا تاعالا جايىلىمداردا ەر تٷرلٸ شٶپتەر, اعاشتار, ٶسٸمدٸكتەر ٶسٸرٸپ, سونان سوڭ بۇلاردى قاپ-قارا تىڭايتقىشتارعا كەيٸن كٶمٸرگە اينالدىرادى دەپ جازىلعان.
ەلەم عالىمدارى ادام بالاسىنىڭ توپىراقتان جاراتىلعانىن حح عاسىردىڭ باسىندا زەرتتەپ, بٸلٸپ, جاڭالىق اشتىق دەگەندە, ٷ11 عاسىردا تٷسكەن قۇران كەرٸمدە ادامنىڭ دارۆين ايتپاقشى مايمىلدان ەمەس, توپىراقتان جاراتىلعانى تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازىلىپ قويىلعان ەدٸ.
قۇراندا ادامزات بالاسىنىڭ جاراتىلىسىن دەلەلدەيتٸن بٸرنەشە سٷرەلەر بار. وسىلاردى وقىپ, ۇعىنعان ادامعا بۇل دەرەكتەرگە سەنبەۋٸ مٷمكٸن ەمەس دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى. بۇل تۇجىرىمداردى سوڭعى عاسىردا عىلىمدا تولىقتاي مويىندادى. «ادامدى بٸز توپىراقتىڭ ەڭ اسىلىنان جاراتتىق (12). ودان سوڭ ونى ۇرىقتىڭ تامشىسىنا اينالدىرىپ, ٶتە سەنٸمدٸ ورىنعا (جاتىرعا) ورنالاستىردىق (13). ودان ەرٸ ۇرىقتى ۇيىعان قانعا اينالدىردىق. ۇيىعان قاندى بٸر جاپىراق ەتكە اينالدىردىق. بٸر جاپىراق ەتكە سٷيەك بٸتٸردٸك, ودان سوڭ سٷيەككە ەت قوندىردىق, وعان (جان كٸرگٸزٸپ) باسقاداي جاراتىلىسقا اينالدىردىق... اسا شەبەر جاراتقان يەم (حيكمەت تە, قۇدٸرەت تە) بارىنشا ۇلى (14)» (مٷمينۋن سٷرەسٸ, 12-14 اياتتار). ەندٸ بٸر مەزەت «زۋمار» سٷرەسٸنٸڭ 6 اياتىنا كٶڭٸل اۋدارايىق, وندا: «سەندەردٸ اللا ەۋەلٸ بٸر ادام ەتٸپ جاراتتى, سونان سوڭ قاستارىڭا جۇپ جاراتتى. سەندەر ٷشٸن سەگٸز جۇپ ەتٸپ, حايۋانات بەردٸ. انا قۇرساعىندا سەندەردٸ بٸر تٷردەن ەكٸنشٸ تٷرگە (تۇلعاعا) اۋىستىرىپ, سونىڭ بەرٸن ٷش قاراڭعىلىق (قۇرساق, جاتىر, قاعاناق) ٸشٸندە جەتٸلدٸردٸ. سەندەردٸڭ تەڭٸرلەرٸڭ, ەنە, سول اللا. پاتشالىق (تەك) سوعان لايىق, ودان باسقا ەشقانداي تەڭٸر جوق. ەندەشە, نەگە تەرٸس باعاسىڭدار?» دەگەن اللا تاعالانىڭ حاق سٶزٸ بار.
بٸر امەريكالىق نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتىنىڭ: «ەگەر مەن قۇراندى وسىدان 20 جىل بۇرىن وقىعانىمدا نوبەل سىيلىعىن وسىدان 20 جىل بۇرىن الار ەدٸم» دەگەن. ەمبريولوگييا بويىنشا ەڭبەگٸ ٷشٸن نوبەل سىيلىعىن العان كانادالىق كەيت مور جاراتقان يەمٸز سوناۋ ٷ11 عاسىردىڭ ٶزٸندە ساۋد ارابيياسىنىڭ قۇمدى دالاسىندا, ميكروسكوپ تا, ۋلترادىبىس تا جوق كەزدە ەمبريولوگييا قۇپيياسىن پايعامباردىڭ اۋزىنا سالعانىنا قايران قالادى. قۇراندا بالا ٷش قاباتتى قاپاستا ٶسەتٸنٸ ايتىلعان. ميكروسكوپ پەن رەنتگەن شىققان كەزدە انا جاتىرىنىڭ ٷش قاباتتى ەكەندٸگٸ انىقتالدى ەمەس پە?!
وسى جەردە بٸر ايتا كەتەتٸن نەرسە – قۇران كەرٸمدە قانى جاقىن ادامداردىڭ بٸر-بٸرٸنە ٷيلەنۋٸنە شەك قويىلعانى حاقىندا. بۇل مۇسىلماندارعا تەكتەن-تەك ايتىلا سالعان ۋەج ەمەس. يسلام دٸنٸ جان تازالىعى مەن قان تازالىعىنا ەرەكشە مەن بەرگەن. بۇدان دٷنيەنٸڭ تابالدىرىعىنان اتتايتىن جاس ۇرپاقتاردىڭ دەنٸ ساۋ, اقىل-ەسٸ بٷتٸن, تٷر-تۇلعاسى كٶرٸكتٸ بولۋىنا باسا نازار اۋدارعانىن بايقايمىز. ال, قان تازالىعىنا, ياعني گەنەتيكاعا بايلانىستى جاڭالىقتار كەشەگٸ ٶتكەن عاسىردىڭ باسىندا عانا عالىمدارعا بەلگٸلٸ بولعان.
قۇران كەرٸمدە مۇنايدىڭ (قارامايدىڭ) جاراتىلۋى حاقىندا ناقتى دەلەل كەلتٸرٸلگەن: «ول, اللا جايىلىمداردى شىعاردى, سونان سوڭ ولاردى قاپ-قارا سەل سۋىنا اينالدىرادى!» دەگەن اياتتا مۇنايدىڭ جاراتىلۋى ٶتە تٷسٸنٸكتٸ جەنە انىق كٶرسەتٸلگەن. قازٸرگٸ عىلىمدا دا مۇنايدىڭ پايدا بولۋىن دەل وسىلاي باياندايدى. سان ميلليونداعان جىلدار بۇرىن جەر شارىن قالىڭ اعاش جەلەكتەرٸ جاۋىپ تۇرعان, وسى جاسىل جەلەك وراسان مول مٶلشەردە وتتەگٸن شىعارىپ, اتموسفەرانى تولتىرعان, سونان كەيٸن عاسىرلارعا ۇلاسقان كٷشتٸ زٸلزالانىڭ سالدارىنان اعاشتار جەر استىندا قالعان جەنە ميلليونداعان جىلدار ٶتكەندە مۇنايعا اينالعان. اللادان كەلگەن جاڭاعى اياتتا مۇنايدى قارا سۋ ەمەس, قارا سەل سۋى دەپ اتايدى. ٶتكەن عاسىردىڭ اياعىندا عانا بٸرنەشە عاسىرلار بويى جٷرگٸزٸلگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر نەتيجەسٸندە مۇنايدىڭ جەر قىرتىستارى اراسىندا سەل بولىپ اعاتىنى دەلەلدەندٸ. بۇل عىلىمي جاڭالىق اللا تاعالا تاراپىنان ادامزاتقا جٸبەرٸلگەن قۇراندا وسىدان ون تٶرت عاسىر بۇرىن ايتىلعان.
دٷنيە جٷزٸنە ەيگٸلٸ سۋ استىن زەرتتەۋشٸ عالىم كۋستو زەرتتەۋلەرٸ كەزٸندە تاڭعاجايىپ قۇبىلىستىڭ كۋەسٸ بولعان. اتلانت پەن تىنىق مۇحيتىنىڭ ۇشتاسقان جەرٸنە كەلگەندە, بۇل ەكٸ مۇحيتتىڭ ارالارىن كٶرٸنبەيتٸن پەردە بٶلٸپ تۇرعانىن, بٸرٸنٸڭ بالىعى ەكٸنشٸسٸنە ٶتپەيتٸندٸگٸن بايقايدى. تٸپتٸ بٸرٸنٸڭ سۋى اششى بولسا, ەكٸنشٸسٸنٸكٸ تۇششى جەنە بٸر-بٸرٸنە ارالاسپايدى. وسى قۇبىلىستى كٶرٸپ, «جاڭالىق اشتىم» دەپ جار سالعاندا تاعى دا قۇران اياتتارى بۇل جاڭالىقتىڭ وسىدان ون تٶرت عاسىر بۇرىن جارييالانىپ, جازىلىپ قويىلعانىن كٶرسەتكەن.
«2001 جىلعى 11-قىركٷيەكتە اقش-تا ورىن العان وقيعانى شىن مەنٸندە كٸمدەر جاساعانى ەلٸ كٷنگە كٷمەندٸ. ال سٸز وسى وقيعانىنىڭ 14 عاسىر بۇرىن قاسيەتتٸ قۇراندا ايدان انىق ايتىلىپ قويىلعانىن بٸلەسٸز بە?
قاسيەتتٸ قۇراننىڭ 11-پاراسى, 9-سٷرەسٸنٸڭ («تەۋبە» سٷرەسٸ) 110-اياتىندا «ولاردىڭ سالعان قۇرىلىستارى, جٷرەكتەرٸ بىت-شىت بولعانعا (ٶلگەنگە) دەيٸن ٷنەمٸ كٶڭٸلدەرٸندە كٷدٸك بولعان بويدا قالادى. اللا تولىق بٸلۋشٸ, حيكمەت يەسٸ». مۇنى بٸز حاليفا التاي اۋدارعان قۇران كەرٸمنٸڭ قازاقشا ماعىناسى جەنە تٷسٸنٸگٸنەن الىپ وتىرمىز. مۇنى اۋىزەكٸ تٸلدە تٷسٸندٸرسەك, بىلاي: كەپٸرلەردٸڭ سالعان عيماراتتارى قيرايدى, بٸراق ونى كٸم قيراتقانىنا ولار ٶلگەنشە كٷمەندانىپ ٶتەدٸ» بولىپ شىعادى.
بٸر قىزىعى, بۇل «تەۋبە» سٷرەسٸ 2001 ەرٸپتەن (ارابشا) تۇرادى. ياعني 2001 ەرٸپ 2001 جىل, 9-سٷرە 9-اي, ياعني قىركٷيەك ايى, ال 11-پارا 11-قىركٷيەكتٸ بٸلدٸرەدٸ. ال 110-ايات نيۋ-يوركتەگٸ 110 قاباتتى قۇلاپ-قيراعان عيماراتتى ايقىنداپ تۇر...
مٸنە, قۇراننىڭ عاجايىپ اقيقاتىنىڭ ميلليوننان بٸر بٶلشەگٸ. (ت.تەشەنوۆ «14 عاسىر بۇرىن ايتىلعان اقيقات» 27.02.2016 جىل "ايقىن" گازەتٸ).
«نيگەرييانىڭ باتىس وڭتٷستٸك اۋماعى لاگوس وبلىسىنىڭ تۇرعىنى 32 جاسار كيكلەمو يلوري جۋىردا بوسانعان ەدٸ. سەبي انا قۇرساعىنان تۋىلعاندا الاقانىندا قۇران كەرٸم كٸتابىن ۇستاپ تۋعان, دەپ جازادى muftyat.kz سايتى نامىس.كز-كە سٸلتەمە جاساي وتىرىپ.
ەلدٸمەكەندەگٸ ەيەلدەر دەرٸگەرٸ تاۆاك: “بٸز ٶتە تاڭ قالدىق. بالا قالايشا قۇران كٸتابىن ۇستاپ تۋعانىنان اناسى دا بەيحابار. بٸزدٸڭ پايىمداۋىمىزشا, كيكلەمو يلوري جٷكتٸ بولۋدان بۇرىن قۇران كٸتابىن بايقاۋسىز جۇتىپ قويۋى ەبدەن مٷمكٸن. بٸراق تاماعىندا قالدى دەسەك انا قۇرساعىنا قۇران كٸتابى بارۋى مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان بٸزدٸ تاڭ قالدىرىپ وتىر” دەيدٸ.
“بالامدى 10 اي كٶتەردٸم, سول ۋاقىتتا قولىندا سىرتقى زاتتى الاقانىندا ۇستاعانى ماعان ەش بٸلٸنگەن ەمەس”,- دەيدٸ كيكلەمو يلوري. اتا-اناسى بالاسىنا ۋستادز ابدۋل راحمان دەگەن ات قويىپتى.
(27.07.2012 جىل «نۇر كز» گازەتٸندە (https://www.nur.kz/225289-nigeriyada-nereste-kolyna-kyran-ystap-tudy.html) جارىق كٶرگەن).
وسى زامانعى اپپاراتۋرا قولعا تيگەننەن كەيٸن عانا گەولوگتار تاۋلاردىڭ تۇتاس تۇرقىنىڭ ون بەستەن بٸر بٶلٸگٸ عانا جەردەن كٶتەرٸلٸپ تۇراتىنىن بٸلگەن. ال قۇراندا اللا اتىنان جەردٸ جاراتقانى, ونى تاۋلارمەن بەكٸتٸپ قويعانى, بىلايشا ايتقاندا, تاۋلار جەردٸڭ زەكٸرٸ سيياقتى ەكەندٸگٸ جازىلعان.
ورىستىڭ اسا كٶرنەكتٸ عالىمى اندرەي لاپين يسلامدى قابىلداۋ ٷشٸن قۇرانداعى ەر ٶسٸمدٸك پەن ەر جان-جانۋاردىڭ ٶزٸنٸڭ بيوٶرٸسٸ بولاتىنى ايتىلعان بٸر اياتتىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر دەپ سانايدى. ال بيوٶرٸس تەك كەيٸنگٸ كەزدە, مولەكۋليارلىق بيولوگييانى زەرتتەۋ بارىسىندا عانا اشىلعان جاڭالىق بولاتىن.
ٶتكەن جيىرماسىنشى عاسىردىڭ اياعىندا ەلەم عالىمدارىمەن تولىقتاي مويىندالعان تۇجىرىمدا (بۇل تٸپتٸ سوڭعى جىلدارى 9 سىنىپتىڭ وقۋلىعىنا دا ەنگەن), نەيتروندى جۇلدىزدىڭ (جۇلدىزدىڭ تەرمويادرولىق رەاكتسيياسى توقتاپ, جانۋ پروتسەسٸ سٶنگەندە, وراسان كٷشپەن, جىلدامدىقپەن ٸشٸنە قاراي جيىرىلىپ سىعىلۋى, قارا قۇردىمعا اينالۋ پروتسەسٸ) تىعىزدىعى 10 68 ت/سم3 دەپ كٶرسەتٸلگەن. عارىشتا سٶنٸپ جاتقان جۇلدىزدار تٸركەلۋدە. جۇلدىزدار سٶنگەندە ٶز ماسساسىن ورتاسىنا قاراي الاپات كٷشپەن قىسادى. ەگەر وسىنداي كٷشكە جەر تاپ بولسا, راديۋسى 1سم3 شارعا اينالار ەدٸ. نەيتروندى جۇلدىزدىڭ تىعىزدىعى شەكسٸزدٸككە قاراي ٶسۋدە.
عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا عالامدا 200 ملرد گالاكتيكا بار, ەر گالاكتيكادا 200 ميللياردتاي جۇلدىز بار كٶرٸنەدٸ, سوندا بۇل 4.1022 (تٶرت جٷز كۆينتيلليون) جۇلدىز بار دەگەن ساندى بٸلدٸرەدٸ.
جارىقتىڭ جىلدامدىعى 300 مىڭ كم/سەك ەكەندٸگٸن ەسكەرسەك, شارتتى تٷردە بٸر نٷكتەدەن جٸبەرٸلگەن جارىق بٸر جىلدا 10 ترل كم جولدى جٷرٸپ ٶتەدٸ, بۇل بٸر جارىق جىلى دەپ اتالادى. قازٸرگٸ زاماننىڭ ەسەبٸ بويىنشا عارىشتىڭ بٸر شەتٸنەن ەكٸنشٸ شەتٸنە 10 مىڭ جارىق جىلى جٷرٸپ جەتە المايتىن كٶرٸنەدٸ. مٸنە, وسىنداي عالامدا, بٸرلٸ-جارىم سٶنٸپ جاتقان جۇلدىزدار نەيتروندى جۇلدىز بولىپ تٸركەلۋدە.
ەگەر بٸزدٸڭ كٷندٸ ورتاشا جۇلدىز دەسەك, كٷننەن ونداعان-جٷزدەگەن ەسە ٷلكەن جۇلدىزدار بار دەلٸنۋدە. بٸزدٸڭ كٷننٸڭ ديامەترٸ 1 ملن 300 كم ەكەنٸ بەلگٸلٸ. وسىعان سٷيەنە وتىرىپ, ەگەر, ديامەترٸ 5 ملن. كم جۇلدىز سٶنسە, وندا ديامەترٸ نەبەرٸ 10-15 كم شار بولىپ, نەيتروندى جۇلدىزعا اينالعان بولار ەدٸ. مۇنداي, ٶتە تىعىز نەيتروندى جۇلدىز اينالاسىنداعى زاتتاردى ٶزٸنە ٷنەمٸ جۇتادى دا وتىرادى. قارا قۇردىم (چەرنايا دىرا) دەگەنٸمٸز وسى.
جەردە زات تٶرت كٷيدە بولاتىنى بەلگٸلٸ, ولار قاتتى, سۇيىق, گاز جەنە پلازما تٷرٸندە. ال, عارىشتاعى سٶنگەن جۇلدىزدىڭ كٷيٸ, سينگۋليارلىق دەپ اتالادى (بۇل بەسٸنشٸ كٷي, قاراقۇردىم, لاتىنشاسى پۋلسارا). وسىدان سينگۋليارلىق كٷيدە يادرولىق زاتتار بٸرٸگٸپ, سىعىلىپ, نەيترونعا اينالىپ كەتەدٸ. ال, نەيترون دەگەنٸمٸز ەلەكترلٸك بەيتاراپ ەلەمەنتار بٶلشەك, زاتتىڭ اتومىنىڭ يادروسىندا تۇرعاندا سالماعى پروتوننىڭ سالماعىنا تەڭ. نەيترون جەكە تۇرعاندا بٸرنەشە مينۋت قانا ٶمٸر سٷرەدٸ. ول زاتتىڭ يادروسىندا پروتونمەن قاتار تۇرعاندا عانا ۇزاق تۇرادى. ەگەر, پروتون وڭ زاريادتى دەسەك, ەلەكترون تەرٸس زاريادتى, ال نەيتروننىڭ زاريادى بولمايدى, بەيتاراپ كٷيدە بولادى. بەيتاراپ ەلەمەنتتەر بٶلشەكتەردٸڭ تابيعاتى بەلگٸسٸز, ەلٸ زەرتتەلۋ ٷستٸندە.
دەمەك سٶنگەن, نەيتروندى جۇلدىزدىڭ تىعىزدىعى دەگەنٸمٸز, شامامەن بٸزدٸڭ جەردٸڭ ماسساسىن سىعىپ, ويماققا سىيدىرۋ دەگەن سٶز.
ەندٸ, قۇران كەرٸمگە جٷگٸنٸپ كٶرەيٸك. بۇل سۇراقتىڭ جاۋابى قۇران كەرٸمدەگٸ «ياسين» سٷرەسٸندە بىلايشا بەرٸلگەن. 39-ايات: «ايدىڭ دا تۇراقتى ورنىن بەلگٸلەدٸك. كەرٸ قۇرمانىڭ قۋراعان بۇتاعىنداي بولعانعا شەيٸن ول اسپاندا كەزٸپ جٷرەدٸ». بۇل اياتتىڭ ماعىناسىنا ٷڭٸلٸپ, قۋراعان بۇتاقتى قالامساپقا تەڭەسەك, قالامساپتىڭ ٶلشەمٸ 1 سم³-كە شامالاس.
بۇل جاعداي قازاقتىڭ ەجەلگٸ شەجٸرە-داستاندارىن دا اللا تاعالا 18 مىڭ عالامدى «تارىنىڭ قاۋىزىنا» سىيدىرا الادى دەپ تۇجىرىمدالعان.
ۇلى عۇلاما يبن سينادا اللا تاعالانىڭ قۇدٸرەتٸنە ەشبٸر شەك كەلتٸرمەگەن. ٶز ەڭبەكتەرٸن: «اللا تاعالانىڭ اتىمەن باستايمىن! بار ماداق ەلەمدٸ بيلەۋشٸ اللاعا ونىڭ پايعامبارلارىنا جاراسادى» دەگەن سٶزدەرمەن باستاپ وتىرعان. مەسەلەن, «نەجات» اتتى كٸتابىندا سۋ مەن اۋا قىسىمدارى عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەلەدٸ جەنە سوعان بايلانىستى ناقتى مەلٸمەتتەر كەلتٸرٸلەدٸ. وسى زەرتتەۋدٸڭ قورىتىندىسىنىڭ قۇران كەرٸمدەگٸ ەنعام سٷرەسٸنٸڭ 25 اياتىمەن تىعىز بايلانىستى تۇرعانىن بايقاۋعا بولادى. اياتتا بىلاي دەلٸنگەن: «كٸمدٸ دۇرىس جولعا سالعىسى كەلسە, اللا ونىڭ كٶكٸرەگٸن يسلام ٷشٸن كەڭ اشادى. ال كٸمدٸ ازدىرعىسى كەلسە, ونىڭ كٶكٸرەگٸن تارىلتاتىنى سونشا, (يلانۋ) ولار ٷشٸن كٶككە شىعۋدان دا قيىن سەزٸلەدٸ ...» (قۇران كەرٸم, ەنعام سٷرەسٸ, 125 ايات).
ەندٸ قۇران اياتىنىڭ كەرەمەتٸن قاراڭىز: قازٸرگٸ عىلىمي تەجٸريبەلەردٸڭ دەلەلدەگەنٸندەي, ەر جٷز مەتر بيٸكتٸككە كٶتەرٸلگەن سايىن اۋانىڭ قىسىمى دا بٸر گرادۋسقا ازايىپ, ياعني تىنىس الۋ قيىنداي تٷسەدٸ ەكەن. مىسالى, 15-16 مىڭ مەتر بيٸكتٸكتە اۋا قىسىمى تٶمەندەپ, قان قىسىمى جوعارىلايتىندىقتان قان تامىرلارى جارىلىپ كەتۋٸ, ال 22 مىڭ مەتر بيٸكتٸككە كٶتەرٸلگەندە كەۋدە تارىلىپ, وتتەگٸنٸڭ جەتٸسپەۋٸنەن ادام ٶلٸپ كەتۋٸ مٷمكٸن كٶرٸنەدٸ. مۇحاممەد پايعامباردىڭ ٶمٸر سٷرگەن ايماعىندا مىڭداعان مەترگە جەتەتٸن تاۋلاردىڭ بولماعانىن, ونىڭ جازىق شٶلدٸ دالادا تۋىپ ٶسكەنٸن ەسكەرسەك, وندا وسى مەلٸمەتتٸڭ وعان اللا تاعالانىڭ تاراپىنان جٸبەرٸلگەنٸن مويىنداماي تۇرا المايمىز. دەمەك, قۇران كەرٸم – مۇحامەدتتٸڭ سٶزٸ ەمەس, جاڭاعى اياتتا ايتىلعانداي, بۇل قاعيدالار اللانىڭ ٶزٸنەن بولعانىنا شٷبە كەلتٸرۋگە بولمايدى.
جيىرما بٸرٸنشٸ عاسىردىڭ باسىندا دٸننٸڭ ساياساتتانۋى قاتتى كٷشەيٸپ كەتتٸ. ساياسات دەگەن ٶتپەلٸ نەرسە. دەمەك, دٸن ەۋ باستاعى تازالىعىن ساقتاپ تۇرۋعا تيٸس. دٸن ساياساتتانعان جەردە ول قولى لاس, جانى لاس ادامداردىڭ قۇرالىنا اينالماي قويمايدى. قازٸر مۇسىلمانداردىڭ تالايى بيلٸككە مورالدٸ اياققا تاپتاعان, رۋحتان بەزٸنگەن ادامدار كەلگەن مەملەكەتتەردە ٶمٸر سٷرٸپ جاتىر. تەررورلىق اكتٸلەردٸ ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ مۇسىلمان ەلدەرٸنەن كٶپ شىعىپ جٷرگەنٸ بٷكٸل يسلامنىڭ جاقسى اتىنا كٸر كەلتٸرۋدە. يسلامدىق قۇندىلىقتار دەفورماتسيياعا ۇشىراعالى بەرٸ دە بٸراز ۋاقىت. مىسالى, اۋعانىستاندا دٸن يسلام بار دەپ ايتۋعا بولا ما? جاراتقان يەمٸزدٸڭ قۇراندى پايعامبارىمىزدىڭ قۇلاعىنا قۇيعانداعى بٸرٸنشٸ «وقى!» دەگەن سٶز. ال تەلٸبتەر كٸتاپقا تىيىم سالدى.
دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردىڭ قۇلدىراي باستاعانىنىڭ بٸر بەلگٸسٸ – فيتنا. مويىنسۇنباۋ, بٷلٸك, بۇلعاق اتاۋلىنىڭ بەرٸ – فيتنا. راديكالدٸ مەزھابتىڭ نەگٸزٸن سالعان يبن حانبال دٸننٸڭ دٸڭگەگٸن شايقاپ, قوعامدىق مورالدى بۇزاتىن ەڭ الدىمەن وسى فيتنا دەگەن. ول تٸپتٸ ناشار بيلٸكتٸڭ ٶزٸ فيتنادان جاقسى دەگەن.
جالپى, يسلام بارىنشا بەيبٸت دٸن رەتٸندە قان تٶگۋدٸڭ قانداي تٷرٸن دە ايىپتايدى. مۇحاممەد پايعامباردىڭ (س.ع.س.) دانالىعىنا قۇلاق سالساق, بٸر حاديستە ەگەر ەكٸ مۇسىلمان بٸر بٸرٸنە سەمسەر سٸلتەسسە, وندا ٶلگەن ادام دا توزاققا بارادى دەلٸنەدٸ. پايعامبارىمىزدان: «جارايدى, ٶلتٸرگەن ادام توزاققا بارسىن, ال ٶلگەن ادام نەگە بارادى? دەپ سۇراعاندا, «ول ٶلتٸرمەك نيەتتە بولعانى ٷشٸن بارادى» دەگەن.
قۇران – بٸلٸمنٸڭ قاينار بۇلاعى. قۇراندا كەلەشەكتە ادام بالاسى قانداي عىلىمي جاڭالىقتار اشادى, ياعني ۇلى جاراتۋشى-اللا جاساعان مىناۋ جاراتىلىستىڭ قانداي قۇپييا سىرلارىن بٸلەتٸن بولادى, سونىڭ بەرٸنٸڭ جاۋابى جازىلعان. تۋرا ماتەماتيكالىق ەسەپتەردٸڭ جاۋابى سيياقتى. عالىمداردىڭ شامالاۋىنشا, قازٸرگە دەيٸن قۇران مەتٸنٸنٸڭ نەبەرٸ 10 پايىزدايىنىڭ عانا مەنٸ اشىلعان, قالعان 90 پايىزدايى ٶز ۋاقىتىن كٷتٸپ جاتىر. قازٸرگٸ عالىمداردىڭ جاڭالىق اشتىق دەپ, جار سالىپ جٷرگەندەرٸندە ولار اشقان جاڭالىقتارىنىڭ جاۋابى قۇران كەرٸمدە جازۋلى تۇرعانى, عالىمداردى تاڭ قالدىرۋدا. سولاردىڭ بارلىعى يسلام دٸنٸن قابىلداپ جاتىر. بۇنىڭ دا جاۋابى قۇراندا كٷنٸ بۇرىن كٶرسەتٸلگەن. وندا مەنٸ ەڭ بٸرٸنشٸ بولىپ عالىمدار مويىندايدى, مەنەن عالىمدار عانا قورقادى دەلٸنگەن. قۇران كەرٸمدە اللا تاعالا ادامدى جاراتقالى بەرگٸ ولاردىڭ باستارىنان ٶتكەن جاقسىلىعى مەن جاماندىقتارى جايلى ايقىن بايانداي وتىرا ولاردىڭ ٶمٸرٸنەن ەرتٷرلٸ مىسالدار كەلتٸرەدٸ. دەمەك, قۇران تۇنىپ تۇرعان تاريح. بۇل دەگەنٸڭ «تاريحاتقا» جٷگٸنبەي بۇل كيەلٸ كٸتاپتىڭ سىرى ادام بالاسىنا تولىقتاي اشىلمايدى دەگەن سٶز. مىسالى, قۇراندا بارشامىزعا بەلگٸلٸ 114 سٷرە بار. وسى 114 cٷرەنٸڭ 16-cىنان باسقالارىنىڭ بەرٸنٸڭ الدىنا ەل (ال, الاش, الشىن) - 64, ەت (ات, اتا) - 9, ەن (ان, مان, انا) - 9, ەز (از, قاز, قازاق) - 4 , ەش (اش, اشۋر) - 4, ەس (اس, قاس, قاس بي) - 3, ەر (ار, ارىس, اراپ) - 2, ەد (اد, ادا) - 1, ەلي (الي, عالي) - 1, يا (قييان, يافەس) – 1 دەگەن العاشقى اتالارىمىزدىڭ (رۋ, تايپا, قاۋىم, ەل) ەسٸمدەرٸ قويىلعان. بۇل ەسٸمدەر قۇران سٷرەلەرٸنٸڭ اللا تاراپىنان كٸمدەرگە قاتىستى ۋەحي ەتٸلگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
اللا تاعالا بارلىق دٷنيەنٸ قوس-قوستان جاراتقان: اسپان مەن جەر, كٷن مەن اي, ەر مەن ەيەل, ٶمٸر مەن ٶلٸم, جاقسى مەن جامان, اقيقات پەن جالعان, مەيٸرٸم مەن قاتىگەزدٸك ت.ت. دەيتٸن ۇعىمدارىمىزدىڭ بٸرٸنسٸز-بٸرٸنٸڭ كٷنٸ جوق. بٸرٸ بولماسا, ەكٸنشٸسٸنٸڭ بار-جوعىندا بٸلە المايمىز. قۇران كەرٸمدە مٸنە وسى ۇعىمداردىڭ بارلىعىنىڭ تەپە-تەڭدٸگٸ مٷلتٸكسٸز ساقتالعان. مىسالى:
1. «دٷنيە» سٶزٸ 115 جەردە – «اقىرەت» سٶزٸ دە 115 جەردە كەزدەسەدٸ.
2. پەرٸشتەلەر جايلى 88 جەردە – شايتاندار جايلى 88 جەردە ايتىلىپ ٶتەدٸ.
3. «ادامدار» سٶزٸ 50 جەردە – «پايعامبارلار» سٶزٸ 50 جەردە كەزدەسەدٸ.
4. ٸزگٸلٸك (سالاح) سٶزٸ 50 جەردە – بٷلٸك (بۇزاقىلىق (فاساد)) سٶزٸ 50 جەردە كەزدەسەدٸ.
5. ٸبلٸس جايىندا 11 – ٸبلٸستەن ساقتانىپ, ۇلى اللاعا سىيىنۋ جايىندا 11 رەت ايتىلىپ ٶتەدٸ.
6. مۇسىلماندار سٶزٸ 41 جەردە – جيھاد سٶزٸ 41 جەردە كەزدەسەدٸ.
7. زەكەت سٶزٸ 88 رەت – بەرەكەت سٶزٸ دە 88 رەت كەزدەسەدٸ.
8. «مۇحاممەد» سٶزٸ 4 جەردە – «شاريعات» سٶزٸ 4 جەردە كەزدەسەدٸ.
9. «ەيەل» سٶزٸ 24 جەردە – «ەركەك» سٶزٸ 24 جەردە كەزدەسەدٸ.
10. «ٶمٸر» سٶزٸ 145 جەردە – «ٶلٸم» سٶزٸ 145 جەردە كەزدەسەدٸ.
11. «ٸزگٸ ٸستەر» (ساليحات) سٶزٸ 167 جەردە – «جامان» (ساييات) سٶزٸ 167 جەردە كەزدەسەدٸ.
12. «جەڭٸلدٸك» سٶزٸ 36 جەردە – «قيىنشىلىق» سٶزٸ 36 جەردە كەزدەسەدٸ.
13. «ماحاببات» سٶزٸ 83 جەردە – «يتاعات» سٶزٸ دە 83 جەردە كەزدەسەدٸ.
14. «تۋرا جول» (ھۋدا) سٶزٸ 79 جەردە – «مەيٸرٸمدٸلٸك» (راحما) سٶزٸ 79 جەردە كەزدەسەدٸ.
15. «بەيبٸتشٸلٸك» (سالەم) سٶزٸ 50 جەردە – «جاقسىلىق» (تاييبا) سٶزٸ 50 جەردە كەزدەسەدٸ.
16. «قيىنشىلىق» (شيددە) سٶزٸ 102 جەردە – «سابىر» سٶزٸ 102 جەردە كەزدەسەدٸ.
17. «كەساپات» (مۋسيبا) سٶزٸ 75 جەردە – «شٷكٸر» سٶزٸ 75 جەردە كەزدەسەدٸ.
قورىتا ايتقاندا, قۇراندى زەيٸن قويىپ وقىعان ادام ودان عىلىمي ٸزدەنٸستەرگە كەدەرگٸ كەلتٸرەتٸن بٸردە-بٸر اياتتى كەزدەستٸرە المايدى. كەرٸسٸنشە, كٶپتەگەن اياتتار اللا تاعالا جاساعان نەرسەلەردٸڭ بەرٸ ادامزات يگٸلٸگٸ ٷشٸن زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن عىلىمي قاعيدالارعا تولى. تاريحتا ەشقاشان يسلام مەملەكەتتەرٸندەگٸ عالىمداردىڭ ەركٸن ويلاۋىنا قارسى بولاتىن, زەرتتەۋلەرٸ مەن جاڭا نەرسەلەردٸ ويلاپ تابۋىنا تىيىم سالاتىن وقيعالار بولعان ەمەس. قاشان دا عالىمدارعا رۋحاني جاعىنان سىي-قۇرمەت كٶرسەتٸلٸپ, ولاردىڭ قوعامدىق ورتاداعى مەرتەبەسٸ جوعارى دەڭگەيدە باعالانىپ وتىرعان.
«- يە, رۋحى مىقتى ادام ٶزٸن-ٶزٸ سەندٸرۋ ارقىلى كٶڭٸلدە جٷرگەن ٶكپە-ارازدىقتى, رەنٸشتٸ, ۋايىمدى ٶشٸرٸپ تاستاي الادى. كٶڭٸلدٸڭ كٸرٸن تازالاماي تۇرىپ, ەمدەلەم دەپ ويلاۋدىڭ ٶزٸ بوس ەۋرەشٸلٸك. جاندى ەمدەمەي تۇرىپ, تەندٸ ەمدەۋ مٷمكٸن ەمەس.
- بۇل جايىندا ناقتى كەڭەس بەرەتٸن كٸتاپتار بار ما?
- ەرينە بار. باسقانى بىلاي قويعاندا, ورتا عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن ۇلى بابالارىمىز ەبۋ ەلي يبن-سينا ٶزٸنٸڭ «كيتاب ەل-قانۋن فيتتيب» («مەديتسينا زاڭدارى تۋرالى كٸتاپ»), ەبۋ رايحان ەل-بيرۋني – «حيكمەتتەر» («دانالىق سٶزدەر», قوجا احمەت ياسساۋي – «ديۋاني حيكمەت» («اقىل كٸتابى»), «ميرات-ۋل قۇلۋب» («كٶڭٸلدٸڭ ايناسى») دەپ اتالاتىن كٸتاپتارىندا جان تازالىعىنا جەتۋ جولدارىن ەگجەي-تەگجەيلٸ سٶز ەتەدٸ. مەسەلەن قوجا احمەت ياسساۋي ار-وجدان, رۋح, جان تازالىعىنا جەتۋ جولىندا ەربٸر ادام مٸندەتتٸ تٷردە تٶرت اسۋدان مٷدٸرمەي ٶتۋٸ كەرەك دەگەن پٸكٸر ايتادى. بۇل ساتىلار «شاريعات», «تاريحات», «ماعريپات», «حاقيقات» دەپ اتالادى. بۇل فيلوسوفييالىق ۇعىمداردىڭ مەن-ماعىناسىن «اقىل كٸتابىن» مۇقييات وقۋ ارقىلى عانا پايىمداي الاسىز» (بۇل جازۋشى نەمات كەلٸمبەتوۆتىڭ «تاڭ-شولپان, 4-2006» جورنالىندا جارييالانعان «ۇلىما حات» اتتى ەسسەسٸنەن الىنعان ٷزٸندٸ. 64 بەت).
قازاق تا بۇل ساتىلاردىڭ بەرٸ بٸر عانا جيىنتىق اتاۋمەن سوپىلىق ٸلٸم دەپ اتالادى. شىن مۇسىلمان دەگەن – سوفى دەگەن سٶز. يسلامنان سوفىلىقتى بٶلٸپ الىپ قاراۋ ادامنىڭ كەۋدەسٸنەن جٷرەگٸن بٶلٸپ الىپ قاراۋمەن تەڭ. «بارلىق دٸننٸڭ تامىرى بٸر, بٸراق فۋراعاسى (شاريعاتى) بٶلەك» دەگەن. سوفىلىق – پايعامبارلاردان بەرٸ كەلە جاتقان جٷرەكتٸڭ ٸلٸمٸ. پايعامبارىمىز ايتىپتى: «اقىردىڭ الدىندا مەنٸڭ دٸنٸم 73-كە بٶلٸنەدٸ, ونىڭ بٸرەۋٸ عانا حاقيقات» دەپ. قازٸر بٸز دەل سول كەزەڭگە تاپ كەلٸپ تۇرمىز. كٶپ ۇزاماي تۇمان ايىعادى, كٷمەن سەيٸلەدٸ. دٸن قالپىنا, دٷنيە ورنىنا كەلەدٸ. دٸننٸڭ ماقساتى – ادامنىڭ جٷرەك كٶزٸن اشۋ.
مانقىستاۋلىق اقىن سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى اتامىز بىلايشا تولعانادى:
«...ەنبييالاردىڭ اقىرى
راسۋلى مۇحاممەد
ابزالى ارتىق نۇر ٶتكەن,
ارتىنان كەلٸپ تٶرت يمام
شاريعات جولىن كٷزەتكەن,
پەرۋەر پٸردٸڭ باسشىسى
قوجا احمەت ياسساۋي
تٷركٸستاندا بۇ دا ٶتكەن
تۋىنا جۇرتتى تٷنەتكەن
...ايتقانى زٸكٸر-سالاۋات
قاشسىن دەپ شايتان ماڭىمنان.
...پٸرلەردەن ٸزگٸ دۇعا الىپ
جاماعاتتار, قۇرالىپ
ورازا, ناماز تۇتالىق
اقيقات حاقتان سۇرانىپ,
قۇداي جالعىز, قۇران شىن,
اقيقات راس ول انىق.
احيرەتتٸ ويلاماي,
اقىلى قىسقا پەندەمٸز
دٷنيەگە جٷرمٸز جۇبانىپ.
...حازٸرەتٸ يشاندار
شاريعات ايتقان تىڭداتىپ,
ازاننان تۇرعان ىڭلاتىپ,
تاعلىم, تاسپيح, سالاۋات,
زٸكٸر ايتقان تٷن قاتىپ.
...پايعامبار ايتقان حاديستە:
«قۇرمەتتەسەڭ عالىمدى
سٷيٸكتٸ ماعان ٷمبەت» دەپ,
موينىمىزدا ەرتٷرلٸ
ويلاساق, بورىش مٸندەت كٶپ.
شارعىدا بايان ەتۋلى –
ەڭ ەۋەلٸ پەندەگە
يماندى دۇرىس بٸلمەك دەپ,
پارىز دەيدٸ عالىمعا
بۇقاراعا كٶرسەتٸپ
شاريعات جولىن ٷيرەتپەك.
اللادان كەلگەن حابار بار:
ەمٸرٸمدٸ ٸستەمەي
تەرك ەتسەڭٸز, ماحشاردا
تارتارسىڭ عازاپ-بەينەت» دەپ.
استانا حالىق ٸشٸندە
بٸلٸمگە تەرەڭ جٷيرٸك كٶپ,
شايتان دەگەن زور دۇشپان
اداستىرىپ بٸزدەردٸ
باسقا جولعا سٷيرەتپەك.
...تەۋەكەل ەتٸپ تەڭٸرگە
تاريحات جولدان تايمادى,
سەسكەنتكەندەي سەرپٸلٸپ
شايتانعا بولدى ايبارى.
...ىسرافيل سٷرگٸن ٷرگەن كٷن
جان-ماقۇلىق قىرىلماق,
كٷنەھەرلار سول كٷندە
وتقا تٷسەر شىرىلداپ.
تامۇققا تٷسٸپ قالعاندار,
شىرىلداپ وتقا جانعاندار-
بۇلاردى كٸم دەپ سۇراساڭ,
ەمٸرٸن حاقتىڭ تەرك ەتٸپ
بٸرەۋدٸڭ حاقىن العاندار,
اۋزىنا حارام سالعاندار.
ورىن الار جەننەتتان
بٸرلٸگٸنە اللانىڭ
اقيقات كەمٸل نانعاندار.
ۇجماقتان ٷمٸت ەتسەڭٸز
ٸزگٸلٸكتەن تانباڭدار,
جاندارىڭدى شىبىنداي
ٶلمەي تۇرىپ قامداڭدار
...بۇرىنعى شايحى, يمامدار
جٷرگٸزگەن ەكەن جۇرتىنا
شاريعاتتىڭ حٷكٸمٸن,
ۇستاعان دٸننٸڭ بٷتٸنٸن.
تاريحاتتىڭ جولىنان
اۋدارماي كٶڭٸل پٸكٸرٸن
قويماعان دەيٸم زٸكٸرٸن» (سەتتٸعۇل جانعابىلۇلى «امانات» الماتى -1996. 253-265 بەتتەر). سەتتٸعۇل اتامىز تاريحاتتى, ياعني سوپىلىق ٸلٸمدٸ دٸننٸڭ بٷتٸنٸ دەپ وتىر.
«...وسىلاردى ٷلگٸ ەتكەن
كەرەمەتتٸ پٸر دە ٶتكەن.
جەتٸ زٸكٸر تەمەمداپ,
تاريحات جولىن ٷلگەرتكەن,
شاريعات جولىن ٷيرەتكەن.
شاريعات پەن تاريحات,
اقيقاتتى بٸرگە ەتكەن-
ماعريفاتقا قول جەتكەن» (ىبىرايىم احۋن قۇلىبايۇلى (1886-1982).
بۇل جول بٸزگە: «تٷركٸستاندا تٷمەن باپ,
سايرامدا بار سانسىز باپ,
وتىراردا وتىز باپ,
باپتاردىڭ بابىن سۇراساڭ,
ەڭ ٷلكەنٸ ارىستان باپتار» مەن پٸرلەردٸڭ پٸرٸ قۇل قوجا احمەت ياسساۋي جەنە ەۋليە بەكەت - پٸر اتالار ارقىلى جەتتٸ.
ول جايلى قوجا احمەت اتامىز ٶزٸنٸڭ «ديۋاني حيكمەت» اتتى ەڭبەگٸندە جالپى ادام بالاسىنىڭ قاراپايىم (اس ٸشٸپ, اياق بوساتار دەسە دە بولادى) ادامنان كەمەل ادام دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلۋدٸڭ تٶرت ساتىسى بولاتىنىن, ياعني يسلام ەلەمٸنٸڭ تٶرت تٸرەگٸنٸڭ ٷيلەسٸم تابۋى قاجەت ەكەنٸن ەسكەرتەدٸ. ولاردى ۇلى اقىن بىلايشا سيپاتتاپتى:
«...ٶتتٸ عۇمىرىم شاريعاتقا جەتە المادىم,
شاريعاتسىز تاريحاتقا ٶتە المادىم.
حاقيقاتسىز ماعريپاتقا باتا المادىم,
جولى قاتتى پٸرسٸز قالاي ٶتەر, دوستار, - دەپ تولعاعان.
دەمەك, شاريعات تا, تاريحات تا, حاقيقات تا ماعريپاتسىز (عىلىم-بٸلٸم) ەشنەرسەگە اسپايدى ەكەن. اتالارىمىزدىڭ ايتۋىنشا شىندىققا اپاراتىن بٸردەن-بٸر جول عىلىم بولىپ وتىر. «عىلىم تاپپاي ماقتانبا» (اباي).
دەمەك, تەك «تٸرٸ جان» بولماي, ناعىز ادام, ياعني قازاق بولۋ ٷشٸن:
كەپٸر ەمەس مۇسىلمان بولىپ, شاريعاتقا جٷگٸنٸپ, ونىڭ قاعيدالارىن تولىق ورىنداۋىمىز كەرەك ەكەن. اتا-بابالارىمىز ەڭ العاشقى الىنشا حاننان بەرٸ مۇسىلماندىقتى مويىنداعان. ەشبٸر دٸندٸ مويىندامايتىنداردى «كەپٸر» دەپ اتاعان. بۇل جايلى دەرەكتەر ەبٸلعازىنىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸندە» كٶرسەتٸلگەن. بٸزدٸڭ اتالارىمىزدىڭ سوڭعى ۇستانعان دٸنٸ بارشامىزعا بەلگٸلٸ يسلام. قازاق بالاسىنىڭ ٶزگە دٸنگە, سونىمەن قاتار دەستٷرلٸ دٸننەن بەزٸپ, ٶزگە اعىمدارعا ٶتۋٸ اتا-بابا جولىنان اۋىتقىعاندىق بولىپ تابىلادى جەنە وندايلار قازاق دەگەن اتقا يە بولا اتالمايدى.
وسى جەردە ٶتكەن تاريحقا سەل شەگٸنٸس جاسايتىن بولساق, مىنا كٶرشٸ رەسەي يمپەريياسىنا بودان بولعانىمىزدان كەيٸن كاۆكاز سىرتىنداعى قازاقتار (زاكاۆكازسكيە كازاكي), دون قازاقتارى (دونسكيە كازاكي), ورال (ۋرالسكيە كازاكي) ت.ب. انا تٸلدەرٸن ساتىپ, دٸنٸن اۋىستىرىپ «شوقىنىپ» كەتكەندٸكتەن ولار باسىندا ەل اراسىندا «شوقىندى قازاقتار», قازاق-ورىستار, سوڭىنان «كازاكتار» اتالىپ جٷردٸ دە, كەيٸننەن تازا ورىس بولىپ شىعا كەلدٸ. شوقان (ۋەليحانوۆ) ايتقانداي, بٷگٸنگٸ كەز كەلگەن ورىستىڭ تەگٸنٸڭ بەتٸن تىرناساڭ استىنان قازاق (تاتار) شىعا كەلەتٸنٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸمەن مويىندالعان شىندىق.
- اتا-بابالارىمىزدىڭ ٶتكەن تاريحىن بٸلۋٸمٸز قاجەت. قازاقتا بۇل جايلى «تەگٸن بٸلمەگەن تەكسٸز», «جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن جەتەسٸز», «جەتٸ اتاسىن بٸلگەن ۇل جەتٸ جۇرتتىڭ قامىن جەر, جەتٸ اتاسىن بٸلمەگەن قۇلاعى مەن جاعىن دەر» دەلٸنەدٸ. تاريح بولعاندا, قازٸرگٸ تاريحشىلاردىڭ ايتىپ تا, جازىپ تا جەنە ەڭ باستى ماقسات ەتٸپ قويىپ جٷرگەندەرٸندەي, ۇلى اتالارىمىزدىڭ تۋعان نەمەسە ٶلگەن كٷندەرٸ ەمەس, ولاردىڭ بٷگٸنگٸ ەلەم مەدەنيەتٸنە قوسقان ٷلەستەرٸن جەنە ولاردىڭ اتى-جٶندەرٸن بٸلٸپ, سول ٷشٸن مەرەيلەنۋٸمٸز شارت. كەلەر ۇرپاق سول ۇلى اتالارىنىڭ ٸزگٸ ٸستەرٸن العا جالعاستىرىپ, ولاردان دا اسىپ تٷسۋگە, تٸپتٸ ەڭ بولماسا سولارعا ۇقساپ باعۋعا تيٸس.
قازٸرگٸ كٶپتەگەن قۇران وقيتىنداردىڭ قۇراندى تٷسٸنبەي جٷرگەندەرٸنٸڭ باستى سەبەبٸ ولاردىڭ تاريحاتتى مويىندامايتىندىعىندا جاتىر. ال, قۇران بولسا تۇنىپ تۇرعان ناعىز تاريح پەن عىلىم. وندا ادام بالاسىنىڭ 70 مىڭ جىلعى تاريحىنان حابار بەرەتٸن قانشاما دەرەكتەر كەلتٸرٸلٸپ, قانشاما پايعامبارلاردىڭ, ۇلى عۇلامالار مەن ۇلى پاتشالاردىڭ اتقارعان يگٸ ٸستەرٸ مەن ەسٸمدەرٸ اتالادى. دەمەك تاريحاتقا جٷگٸنٸپ, ونى بٸلمەسەڭ قۇراندى ەشقاشان تٷسٸنە المايسىڭ.
دەمەك, اتا-بابا تاريحىنىڭ جاقسىسىن دا, جاعىمسىزىن دا بٸلۋگە تيٸسپٸز. بۇل بٸزگە اتالارىمىز جٸبەرگەن قاتەلٸكتەرگە ۇرىنباي, جاقسىسىن جالعاستىرۋ ٷشٸن قاجەت.
- قۇداي مەن قۇراندى مويىنداماي, اتا-بابالارىڭنىڭ تاريحىن بٸلمەي ادام بالاسىنىڭ كٶزٸ ەشقاشان اقيقاتقا جەتپەيدٸ. ەرقاشاندا اقيقاتتى بٸلٸپ, اقيقاتقا جٷگٸنگەن ادام عانا اللانىڭ سٷيگەن قۇلى. «اللانىڭ جولى اقيقات» دەلٸنەتٸندەرٸ دە وسىدان. شىندىعىندا دا, جەر بەتٸندە اقيقات پەن ەدٸلەتتٸ ٸزدەمەيتٸن ادام جوق. تٸپتٸ ٶمٸر بويى اللانى مويىنداماي, ادام بالاسىنا جاقسىلىق جاساپ كٶرمەگەن, ەڭ ەدٸلەتسٸز ادامنىڭ ٶزٸ باسىنا ٸس تٷسكەندە اقيقات ٸزدەيتٸنٸ كٸم-كٸمگە دە بەلگٸلٸ ەمەس پە?! دەمەك, جوعارىدا اتتارى اتالعان ٷش ساتىدان (شاريعات, تاريحات, اقيقات) ٶتۋ ەر بٸر قازاق بالاسى ٷشٸن پارىز, مٸندەت بولىپ تابىلادى.
- وسى جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن ٷش ساتىدان ٶتكەندە ادام بالاسىنىڭ الدىنان «ماعريپات», ياعني عىلىم مەن بٸلٸمگە كەڭ جول اشىلادى. ادام بالاسى ٶز جانىنان عىلىم شىعارا المايدى, جارالىپ, جاسالىپ قويعان نەرسەلەردٸ سەزەدٸ, كٶزبەن كٶرٸپ, اقىلمەن بٸلەدٸ. ياعني, تەك قانا جاراتۋشى اللا تاعالاعا ايان دٷنيەلەرگە كٶزٸ جەتەدٸ.
كٶرسەتٸلگەن ٷش ساتىدان, ياعني شاريعات, تاريحات جەنە اقيقاتتان ٶتٸپ بارىپ جاسالعان عىلىم حالىققا قىزمەت جاسايدى, ولاردىڭ اتى ەل اۋزىنان ەشقاشان تٷسپەيدٸ. اتتارى ەسپەتتەلٸپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جالعاسىپ, مىڭداعان جىلدارعا كەتەدٸ. مىسالى, شوپان اتانى الايىق, دالانىڭ جابايى اڭى ارحاردى ەڭ العاشىندا ۇستاپ الىپ, قولعا ٷيرەتٸپ, ونى قويعا اينالدىرعان اتامىزدىڭ اتى شوپان. سوندىقتاندا بٷكٸل قازاق بالاسى شوپان اتانى قويدىڭ, قويشىنىڭ پٸرٸ (ۇستازى) دەپ ارداق تۇتادى. سونىمەن قاتار, شوپان اتامىزدىڭ اتىن دەرٸپتەپ, ۇمىتپاۋ ٷشٸن قوي باعاتىن بٷكٸل مالشى, قويشىنى دا شوپان دەپ اتاي بەرەدٸ. دەمەك, شوپان اتامىزدىڭ اتى قازاق پەن ونىڭ انا تٸلٸ تٸرٸ تۇرعاندا ٶلمەيدٸ. ال, ٷش ساتىدان ٶتپەي بارىپ جاسالعان عىلىم حالىققا قارسى قىزمەت جاسايدى. ولاردىڭ ەسٸمدەرٸن ەشكٸمنٸڭ بٸلگٸسٸ دە كەلمەيدٸ جەنە ولارعا قارعىس ايتىلادى (مىسالى, ادامزاتتى جاپپاي قىراتىن يادرولىق, نەيتروندىق, سۋتەگٸلٸك قارۋلاردى ويلاپ تاپقان ادامدارعا قانداي قۇرمەت بولۋى مٷمكٸن).
بٸزدٸڭ اتالارىمىز وسى تٶرت ساتىدان ٶتٸپ, ولاردى تولىق مەڭگەرگەن جانداردى «ەۋليە (ەۋلەتتٸڭ يەسٸ)» دەپ اتاعان. مانقىستاۋداعى وسىنداي ەۋليەلەردٸڭ سانى 362.
اتا-انامىزدى, باۋىرىمىزدى قانشالىقتى قۇرمەتتەپ قادٸرلەسەك, وتاندى دا سولاي قاستەرلەۋٸمٸز كەرەك. «وتاندى سٷيۋ-يماننان» دەگەن پايعامبارىمىزدىڭ (س.ع.س.) حاديسٸ بار. اتا دٸنٸمٸز يسلام وتاندى سٷيۋ يماننان كەلەتٸنٸن اشىپ كٶرسەتكەن. دەمەك, وتان سٷيگٸش ۇرپاقتى قالىپتاستىرۋ ٷشٸن يماندىلىققا بەت بۇرۋ ۋاقىت كٷتتٸرمەس اللادان پارىز بولعان امالدى ورىنداۋ. نامىسىمىزدىڭ تەمپەراتۋراسى جوعارى بولعاندا, قازاق ەلٸندە «كەلٸن», «تيۋلپان» سەكٸلدٸ كينو تٷسٸرٸلٸپ, حالىقارالىق بايقاۋلاردان قازاقستان اتىنان تانىلىپ, تەلەارنالارىمىزدا كٶرەرمەن نازارىنا ۇسىنىلىپ تاماشالانباس ەدٸ. ۇيالاتىن, نامىستاناتىن نەرسەلەر ماقتانىشقا اينالىپ بارادى. نامىستى قامشىلامايتىن بويكٷيەزدٸككە, كٶنبٸستٸككە, بوي ٷيرەتەتٸن قۇندىلىقتار تىم كٶبەيٸپ بارادى...
بٸزدەر قولداعى التىنىمىزدى باعالاي الماي, ٶزگەنٸڭ توت باسقان تەمٸرٸنە قىزىعىپ جٷرگەنٸمٸزدە: «1995 جىلى الماتىداعى «فاتيما» قورىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ورازا ايىندا عىلىمي كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. عالىم بانگلادەشتٸك مۇحاممەد (يسلام قوعامىندا قىزمەت ٸستەگەن) بايانداماسىندا امەريكا مەمەلەكەتٸ كونستيتۋتسيياسىنىڭ 80 پايىزى «قۇران كەرٸمنەن» الىنعان دەگەن پٸكٸردٸ عىلىمي تٷردە دەلەلدەپ ايتتى (س.دەۋٸتۇلى «ديۋاني حيكمەت» حاقىندا. الماتى-1998. 94 بەت).
دەمەك, بٸز يسلامدا قالۋعا تيٸسپٸز... ۇلى اتالارىمىز قولدارىنا قارۋ الىپ قورعاپ قالدىرعان بۇل جولدان اۋىتقىر بولساق بٸزگە ٶزٸمٸزدٸ قازاق دەپ اتاۋعا قۇقىعىمىز بولمايدى. اتالارىمىز ەسكٸ دٸننەن يسلام دٸنٸنە ٶتەر كەزەڭدە, ٶتپەي قالعانداردى ۇلتى مەن ۇلىسىنا بٶلمەي جالپىلاما «قالماق», ياعني جۇرتتا قالعان ەل دەپ اتاعان. قازاق پەن قالماق تەكەتٸرەستەرٸنٸڭ باستى سەبەبٸ دە وسى. بۇل «سوعىس» ەلٸ جالعاسۋدا.
سوڭعى 4-5 جىل شاماسىندا اللا ادامزاتقا ەر تٷرلٸ اياندار ارقىلى حاق جولىنان اۋىتقىپ, نەپسٸگە قۇل بولىپ, يماننان بەزٸپ, ازعىنداپ بارا جاتقانىمىزدى ەسكەرتۋدە. وعان جاڭا تۋعان قوزىعا, الماعا, قاربىزعا, اسقاباققا, تٸپتٸ اشىق اسپان دا اقشا بۇلتپەن جازىلعان «اللا» دەگەن جازۋدىڭ شىعۋى كۋە بولا الادى. ال, مىنا داعىستانداعى 9 ايلىق الي ياكۋبوۆ دەگەن نەرەستەنٸڭ دەنەسٸنە حاديستەردٸڭ جازىلىپ شىعاتىنى, كٸم-كٸمدٸ دە اللانى مويىنداۋعا مەجبٷر ەتەدٸ. قاسيەتتٸ جازۋلار ادامدى تەۋباعا كەلٸپ, اللاعا مويىنسۇنۋعا شاقىرادى. عاجايىپ بالا داعىستاننىڭ كيزليار اۋدانىنىڭ كراسنووكتيابر اۋىلىندا تۋعان. بالانىڭ ەكەسٸ شەمٸل – ميليتسيونەر, اناسى – مادينا ٷي شارۋاشىلىعىنداعى ەيەل. نەرەستەلەرٸنٸڭ بويىنداعى قاسيەت ولاردى تٷبەگەيلٸ دٸن جولىنا تٷسٸرگەن.
العاشقىدا اتا-اناسى تٸل-كٶزدەن قورقىپ, نەرەستەنٸڭ دەنەسٸندەگٸ جازۋلاردى ەشكٸمگە كٶرسەتپەي جاسىرعان. «مەنٸڭ حابارىمدى پەندەلەرٸمنەن جاسىرماڭدار» دەگەن جازۋ شىققان كەزدە جەرگٸلٸكتٸ يمامنىڭ ٷگٸتتەۋٸمەن ەلگە جارييا ەتۋگە كەلٸسكەن. (جاس الاش. №101. 22.12.2009 ج.)
ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە ٶتكەن 2013 جىلى ماڭعىستاۋدىڭ قىزىل تٶبە كەنتٸندە بٸر قارعانىڭ ٷش كٷن بويى باعانا باسىندا «اللا» دەپ ايعايلاپ «ازان» شاقىرىپ تۇرعانىن ەلٸمٸزدٸڭ باق-تارى جارىسا جازدى. تۋرا وسىنداي جاعدايعا 2011 جىلى قاراعاندىداعى قارقارالى اۋدانى, ەگٸندٸبۇلاق ەلدٸمەكەنٸنٸڭ تۇرعىندارى دا كۋە بولعان بولاتىن. «اۋىل قارعالارى قارقىلداعاندا "اللا" دەگەن سٶزدٸ انىق ەستۋگە بولاتىنىن ايتادى. بۇل كٶرٸنٸس كٶپتەن بەرٸ قايتالانىپ كەلەدٸ ەكەن. تٸپتٸ تۇرعىندار سول سەتتٸ, اڭدىپ جٷرٸپ, بەينەتاسپاعا دا تٷسٸرٸپ العان. "بۇل قارعانى ەڭ بٸرٸنشٸ رەت بٸز ەكٸ اي بويى, اڭدىپ, تاڭعى جەتٸ كەزٸندە تٷسٸردٸك. بۇل قارعا تٶرت رەت اللا دەپ ايتادى. ەندٸ ودان كەيٸن تاعى باسقا قارعالار بار ەدٸ ونى تابا المادىق. جٷردٸ, بٸراق بٸزدٸڭ ىڭعايىمىز كەلمەدٸ. ەكٸ ايدا بٸر, اق رەت تٷسٸردٸك" (ەرنۇر تٶلەگەنوۆ-اۋىل تۇرعىنى).
ٶتكەن ناۋرىز ايىنان پايدا بولعان بۇل قۇستار "اللا" دەگەن سٶزدٸ جيٸ ەمەس, اندا ساندا عانا شىعارادى ەكەن. ەسٸرەسە تاڭ الدىندا شىعادى دەپ تاڭ قالادى اۋىل تۇرعىندارى.
"ۇزاق كٸشكەنتاي قۇس, مويىنى, اق. ول تاڭعى تازا اۋادا "اللاھ" دەپ سٶيلەيدٸ. ال مىنا الا قارعا „اللا“ دەيدٸ" (قايىر راحمەتۋللين – اۋىل تۇرعىنى).
دەسە-دە قارعالاردىڭ اللا دەۋٸ ادامدار ٷشٸن ەسكەرتۋ. قارعا ەكەش قارعا دا قۇدايعا ٶزٸنشە قۇلشىلىق قىلىپ جاتقاندا تۇرعىندار دا تەۋبەگە كەلٸپ, يماندىلىققا بەت بۇرۋ لەزٸم دەيدٸ دٸن ٶكٸلدەرٸ». (وقۋ ٷشٸن http://news.nur.kz/kk/198504.html).
بٸز جوعارى دا كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردەن اباي اتامىز ايتقانداي, «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس» ەكەنٸن جەنە بٷكٸل تٸرشٸلٸك يەلەرٸنٸڭ اللا دەپ زٸكٸر سالاتىنىن كٶرەمٸز. تاريحات جولىن ۇستانعان سوپىلاردىڭ دا سالىپ جٷرگەنٸ وسى زٸكٸر. قازاقي بالالاردىڭ «الاقاي» دەپ قۋاناتىندارى دا اتالارىمىزدىڭ «اللاھاي» دەگەن زٸكٸر سٶزٸ. مەشٸتتەردە بەس مەزگٸل ناماز وقىلار دا, ناماز وقۋدىڭ باسى بەس مەزگٸل ازان شاقىرۋمەن باستالاتىنى دا وسىدان. بۇل دا بولسا يسلام دٸنٸنٸڭ ٶز باستاۋىن ەز (قازاق) اتامىزدان الاتىنىنىڭ ايداي ايعاعى.
تاريح تاعلىمى: بٸرٸنشٸدەن, وسى جولداردى وقىعان بەرٸڭٸزگە سوپىلىق ٸلٸمدٸ زەرتتەۋگە كەڭەس بەرەمٸن.
ەكٸنشٸدەن, قازاق ەلٸن (مەملەكەتٸن) ەر تٷرلٸ داعدارىستاردان امان الىپ شىعۋ, نەمەسە تٸپتٸ وندايلارعا ۇرىندىرماۋ ٷشٸن قازاقتىڭ ەربٸر وتباسى قاراجاتى جەتسە بارلىق بالالارىن, جەتپەسە ەر وتباسىدان, تٸپتٸ بولماسا جاقىن تۋىستار بٸرٸگٸپ ارالارىنان قازاقتىڭ ۇلتتىق قاسيەتٸن بويلارىنا تولىق سٸڭٸرگەن, ەڭ تالانتتى بٸر بالاسىن بٸلٸم بەيگەسٸنە قوسۋلارى كەرەك. اتالارىمىز بۇل قاعيدانى ەجەلدەن بٸلگەن. ەيتپەسە, «بٸلەكتٸ بٸردٸ, بٸلٸمدٸ مىڭدى جىعار» دەپ ايتپاعان بولار ەدٸ. بۇل بٸزدٸڭ ەجەلگٸ اتا-بابالارىمىزداي, ەلەم مەدەنيەتٸنٸڭ قاق تٶرٸنەن ٶزٸمٸزگە تيەسٸلٸ ورىنىمىزدى يەمدەنۋٸمٸزدٸڭ كەپٸلٸ بولماق.
ٷشٸنشٸدەن, مەملەكەت قۇراۋشى ۇلتتى قادٸرلەمەيتٸن, ۇلتىڭ انا تٸلٸن بٸلمەيتٸن, دەستٷرلٸ دٸنٸنەن اجىراعان, ادامي قاسيەتٸ تٶمەن, تەك قانا قاراباسىنىڭ قامىن ويلايتىن جەمقور, پاراقور, ەل بيلٸگٸنە ارالاساتىن جاسقا جەتكەنشە وتباسىن قۇرا الماعان, نەمەسە وتباسىن تاستاپ كەتكەن مەيٸرٸمسٸز جانداردى بيلٸكتٸڭ ەش بٸر ساتىسىنا (تٸپتٸ بريگادير ەتٸپ تە) ارالاستىرۋعا بولمايدى. ادام ەل بيلەۋ ٷشٸن, بٸرٸنشٸ وتباسىن قۇرۋدى, دٷنيەگە ۇرپاق ەكەلٸپ, ولارعا دۇرىس تەربيە بەرۋدٸ جەنە جاعىمدى ٸس-ەرەكەتٸمەن ەلگە ٷلگٸ بولا بٸلۋدٸ مەڭگەرۋگە تيٸس. بيلٸكتٸڭ بارلىق ساتىسىنداعى لاۋازىم يەلەرٸنە قيياناتقا جول بەرمەۋدٸ جەنە تەك قانا جاقسىلىققا جارىسۋدى ۇسىنامىن.
وسى جولداردى وقىعان بەرٸڭٸزگە ۇلى جاراتۋشى – اللا يمان بەرگەي!
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
ۇلت پورتالى
.jpg)
