Foto: Igor Shpilenok, "Izvestiia"
Ákimdiktiń tapsyrmasymen Cheliabinsk qalasyna jaqyn ornalasqan Troitsk qalashyǵyna attanyp kettim. Sol kezdegi, Esil aýdany ákimdiginde isteitinderdiń eń jasy, kishisi bolǵandyqtan ba, aptasyna birneshe ret keide Kókshetaýǵa, keide Astanaǵa is-saparmen meni ǵana jiberip turatyn edi.
Endi, mine, ózim eshqashan baryp kórmegen jaqqa, eshýaqytta attap baspaǵan Cheliabinsk oblysynyń Troitsk qalasyna bet aldym.
Qalaǵa kelgen soń, qalalyq administratsiiany (ákimdik) kóshedegi adamdardan surastyra júrip taýyp aldym. Hatshy qyzdy qolqalap júrip qala basqarýshysyna kirýge ruqsat aldym. Ishke kirip, diplomatymnan hat alyp, ózin Aleksei Anatolevich Ilin dep tanystyrǵan qala merine ustattym.
Hatty alyp oqydy da: – Men orman sharýashylyǵymen habarlasyp, kelisimge keleiin, sonan soń jaýap berermin. Siz bir-eki kún qalada bola turarsyz, nemese osynda isteitinderdiń bireýiniń úiinde bolyńyz, qonyńyz, – dedi jyly jymiyp. Sóitti de qońyraýdyń núktesin basyp, hatshy qyzdy shaqyrdy.
– Alina, sen Nikolai Berezindi shaqyryp kelshi, – dedi jumsaq únmen.
Kóp uzamai esikten orta boily, tolyqtaý sary jigit kirdi.
– Nikolai, myna jigit Qazaqstannan, Aqmola oblysynan kelip otyr. Jalpy, bizdegi orman sharýashylyǵy daiyndaǵan taqtailaryn alýǵa niet bildirgen eken. Soǵan myna jigitti aldyn ala tapsyrys berýge jiberipti. Birer kún seniń úiińde bola tursyn. Kelgen qonaq qoi, qonaqúilerge jibermei-aq qoiaiyq, – dedi.
Sonymen, uiymdastyrý bóliminiń jetekshisimen, keshke úige qaittyq. Nikolaidyń menen eki-úsh jas úlkendigi bar eken. Turǵan úii Troitskiniń túbindegi Dýbovka degen aýylynda kórinedi. Qaladan úsh shaqyrym jer. Kóbine velosipedpen júretinin aitty.
Men elimizdegi, ol Reseidegi jaǵdaidy sóz etip úiine keldik. Úii úlken, aǵashtardan qiyp salynǵan, ádemi-aq. Tegi, bastyqtary ádeii jiberdi-aý meni osy úige, emin-erkin dem alsyn dep. Ainalasynyń bári kókpeńbek orman. Qiyryna kóziń jetpeidi.
«Taiga dep osyny aitady eken-aý», – dep ishtei oiladym. Biraq bul bir ǵana sheti ǵoi.
Darbaza esikten kirgende aýladan orystyń eńgezerdei shalyn kórip, jaqyndap kelip qol alysyp amandastyq.
– Ty kazah? – dep surady shal. Men basymdy izedim.
– Ego zovýt Beisengazy, iz Kazahstana, – dedi anadaidan Nikolai velosipedin qoiyp jatyp. Úige kirip sheshesimen tanysyp, pái (kisel) iship, esik aldyna demalýǵa shyqtym.
– Artymnan birazdan soń shal keldi. – Ivan Illarionovich, – dep ózin tanystyrǵan bolatyn. Ustalyqpen ainalysatyn kórinedi. Biz otyrǵan dem alatyn oryn keń, kórkem etip jasalynǵan-aq. Degenmen myna ataidyń túri orystan góri aziialyqtarǵa kóp uqsańqyraidy. Ishimnen, qanynda Sibirdegi usaq halyqtardyń biriniń qany bar-aý dep oiladym.
– Ný kak, tam ý vas? – dedi mahorkasyn tartyp otyryp.
Birqalypty, eptep júrip jatyrmyz, – dedim orysshalap. – Sizderdiń turyp jatqan jerlerińiz qandai ádemi, Taiganyń sheti, aýasy taza.
Shal birdeńe esine túskendei, meniń túrime oilana biraz qarap otyrdy.
– Mamandyǵyń kim? – dep surady álden ýaqyttan soń. Ákimdikte isteitinimdi biledi, shái ústinde aitqanmyn.
– Mamandyǵym jýrnalist, – dedim.
– Eto horosho, – dedi. Ol Taiga jaqqa uzaq qarady. Nikolai dem alaiyn dep divanǵa jata ketken, uiyqtap qalǵan bolar. – Ia toje kazah, – dedi shal maǵan qarap. – Moia prababýshka chistokrovnaia kazashka byla.
Men qazaqsha túsinemin ári sóileimin de. Tek qazaqtarmen kezdeskende ǵana. Jasym seksenniń altaýyna keldi. – Shal qazaqshany azdap buzyńqyrap sóilese de, mundaidy kútpegen meni ań-tań qaldyrdy.
– Meniń atalarymnyń tusynda, osy Taiganyń ishinde qazaq aýyldary óte kóp turady eken, kóp bolǵanda orystardan da kóp. Taiganyń ishi órip júrgen mal.
Ivan Illarionovich ap-anyq qazaqsha sóilep otyr.
– Sen bilesiń be, «Taiga» sózi – qystaqta shóp jinaǵanda tailap jinaýdan (shóp orǵanda tyǵyzdap, jan-jaǵynan bailap tailaý) shyqqan. Eki-úsh atpen nemese ógizben birnesheýden qystaqtaryna kók shóptiń ústimen syrǵanatqandai etip tartyp otyrady eken. Sóitip, mol qyp qys qystaýlaryna jinap alatyn. Osy jyl saiynǵy tailap jinaýdan (birneshe ǵasyr osy ormandy dalany meken etken el-jurt qoi) mynaý qalyń toǵai – Taiga atalyp ketken deidi jurt meniń bala kezimnen. Ishimnen múmkin shynynda da solai shyǵar dep oiladym. Shal eshteńeni qaldyrmai qazaqsha sóilep otyr. Men orysshany túsinemin ǵoi desem de bolmady, qazaqsha sóileýden aýytqymady.
– Osy Troitskide jeti myńdai qazaq turady, ishindegi tanys qazaqtarmen qazaq tilinde sóilesip, amandasamyn. Keide áńgime-dúken quramyz. Sen jýrnalispin deisiń ǵoi, men saǵan myna oqiǵany aita-iyn, tyńdap al, keiin elińe barǵanda múmkin jazarsyń. Bul, árine, birer ǵasyr buryn bolǵan oqiǵa ǵoi. Bári umytylǵan. Biraq, qalaida jaz, eliń bilsin, túsindiń be! – Shal tizemnen qysyp qaldy, qoly áleýetti eken. – Muny menen basqa osy mańaida kóp eshkim bilmeidi. Tek, umytpa ári erinbe! Meniń ákem aitýshy edi, seniń atań áskeri kazak bolǵan dep. Atam bylai deitin kórinedi. Osy óńirge orystar alǵash kelip ornalasyp jatqan kez eken, bekinister, qorǵanystar salyp degendei. Mańaidaǵy tolyp jatqan qazaq aýylynyń kisileri keide shapqynshylyq jasap, bekinisterdi buzyp, endi kelip qonystanyp jatqandardy qyryp ketip otyrǵan. Kóshim handyǵynyń turǵyndary ǵoi jáne keiinnen kelgenderi bar. Osydan keiin-aq aq patshadan bizdiń atamandarymyzǵa jarlyq túsken kórinedi. Búkil Sibirdi tolyp jatqan qyrǵyz-qaisaq aýyldarynan bosatý kerek delingen álgi jarlyqta. Atalarymyz otriad-otriadqa bólinip, ári ishki jaqtan kelip jatqan orys otriadtary qosylyp, solardyń bári daiyndyqtan ótkizilip, kimderdiń qai baǵytty qazaqtardan tazalaityny belgilenip, qaǵazǵa túsirilip, naqtylanǵan kórinedi. Sodan qandy qyrǵyn bastalǵan da ketken.
Árbir otriadqa kúnine birneshe aýyldy turǵyndarymen birge typ-tipyl etý tapsyrylǵan. Aiaýshylyq bolmasyn dep qatań eskertilgen kórinedi. Aýyldardy qorshaýǵa alý, tańerteńgi alakeýimde, sondai-aq, keshqurym jurt orynǵa otyrǵanda aǵyndaǵan shabýyldar bastalǵan. Úiler, qystaqtar bári órtelgen. Eńkeigen shal men eńbektegen balalar otqa laqtyrylǵan. Erkekter, áielder bári atylǵan, aiaýsyz shabylǵan. Tek, qyzdar men jas kelinshekterdi áskerler bólisip alyp otyrǵan. Mundaǵy áskerler áielsiz, otbasynsyz kelgender ǵoi. Birneshe júzdegen aýyldar otqa oranyp, kúli ǵana qalypty. Sol shabylǵan aýyldyń birinen atam bir qyzdy atyna óńgerip alyp kelgen kórinedi. Osy qyzdan meniń ákem týdy, men ákemniń jalǵyzymyn. Meni sol qazaq áieli – ájem ǵoi ósirgen. Aldyna salyp, óz tilinde óleń aityp, ara-arasynda kemseńdep jylap otyrýshy edi. Men jylama dep kóz jasyn súrtetinmin. Ol kezde eshteńe túsinbeitinmin. – Shal kózine jas alyp, tereń kúrsindi. – Óstip, qanshama aýyldardy órtep jáne adamdardy qyrýǵa bola ma eken? Eń qurmaǵanda, qazirgi qazaq jerine qarai aidap, kóshirip jiberse bir sári ǵoi. Bala, men aitqan osy oqiǵany umytpa, – dedi shal, iyǵymnan qysyp. – Sen jalǵyz ǵana adamsyń, osy oqiǵany tyńdaǵan, estigen. qudaiym seni saqtasyn! Elińniń birazy qalai qyrylǵanyn, halqyń bilsin! Bul tarihqa kirgizilmegen, kezinde aitýǵa qatań tyiym salynǵan oqiǵalar. Men Uly Otan soǵysy kezinde bir qazaq jigitine aitpaq bolǵanmyn.Óleń-taqpaqtar jazyp júretin. Keiinnen bólimshesimen basqa polkke aýysyp ketti de, kóz jazyp qaldym. Odan keiin qalam-qaǵaz ustaityn qazaqtardy kezdestirmedim. Tirshiligi basqa qazaqtardy kórip júrmin ǵoi. Biraq olar eshteńe uqpaityn qazaqtar. Ári kóringenge aitýǵa júreksindim. Jasym ulǵaiǵan adammyn, qansha júrerimdi kim bilsin?! Ájemniń kóz jasyn aqtap keteiin eń bolmaǵanda. Sen muny Nikolaiǵa da aitpa, ol bilmeidi. Qazir sender Táýelsiz elsińder ǵoi, – Ivan Illarionovich maǵan ótinishpen qarady. – Qalaida jaz!
Erteńine shaiymyzdy iship, kempir-shalmen qoshtasyp, jolǵa shyqtym. Troitskige deiin jaiaý tartyp keteiin dedim. Kóp alys emes. Kele jatyp sheksiz-shetsiz taigaǵa qaradym. Birneshe júzdegen shaqyrymdy alyp jatqan ný orman únsiz teńselip turǵandai. Qyrǵyn taýyp, otqa oranyp jatqan aýyldar, yshqynǵan adamdar, shyńǵyrǵan balalardyń shyryldaǵan daýysy qulaǵyma estilgendei boldy. Kózime jas tyǵylyp, óksip-óksip jylaǵanym esimde.
Jalǵyz kele jatyp «Men qalaida jazamyn!» dep aiǵailaǵanym esimde. Tústen keiin tapsyrylǵan jumysymdy bitirip, poezǵa otyryp, Qazaqstanǵa qaityp kettim.
Ivan Illarinovichtiń tapsyrmasyn oryndai almai júrippin. Talai jyldar ótip ketipti-aý.
Beisenǵazy Ulyqbek,
Qazaqstan Jýrnalister
odaǵynyń múshesi
