فوتو: يگور شپيلەنوك, "يزۆەستييا"
ەكٸمدٸكتٸڭ تاپسىرماسىمەن چەليابينسك قالاسىنا جاقىن ورنالاسقان ترويتسك قالاشىعىنا اتتانىپ كەتتٸم. سول كەزدەگٸ, ەسٸل اۋدانى ەكٸمدٸگٸندە ٸستەيتٸندەردٸڭ ەڭ جاسى, كٸشٸسٸ بولعاندىقتان با, اپتاسىنا بٸرنەشە رەت كەيدە كٶكشەتاۋعا, كەيدە استاناعا ٸس-ساپارمەن مەنٸ عانا جٸبەرٸپ تۇراتىن ەدٸ.
ەندٸ, مٸنە, ٶزٸم ەشقاشان بارىپ كٶرمەگەن جاققا, ەشۋاقىتتا اتتاپ باسپاعان چەليابينسك وبلىسىنىڭ ترويتسك قالاسىنا بەت الدىم.
قالاعا كەلگەن سوڭ, قالالىق ادمينيستراتسييانى (ەكٸمدٸك) كٶشەدەگٸ ادامداردان سۇراستىرا جٷرٸپ تاۋىپ الدىم. حاتشى قىزدى قولقالاپ جٷرٸپ قالا باسقارۋشىسىنا كٸرۋگە رۇقسات الدىم. ٸشكە كٸرٸپ, ديپلوماتىمنان حات الىپ, ٶزٸن الەكسەي اناتولەۆيچ يلين دەپ تانىستىرعان قالا مەرٸنە ۇستاتتىم.
حاتتى الىپ وقىدى دا: – مەن ورمان شارۋاشىلىعىمەن حابارلاسىپ, كەلٸسٸمگە كەلەيٸن, سونان سوڭ جاۋاپ بەرەرمٸن. سٸز بٸر-ەكٸ كٷن قالادا بولا تۇرارسىز, نەمەسە وسىندا ٸستەيتٸندەردٸڭ بٸرەۋٸنٸڭ ٷيٸندە بولىڭىز, قونىڭىز, – دەدٸ جىلى جىميىپ. سٶيتتٸ دە قوڭىراۋدىڭ نٷكتەسٸن باسىپ, حاتشى قىزدى شاقىردى.
– الينا, سەن نيكولاي بەرەزيندٸ شاقىرىپ كەلشٸ, – دەدٸ جۇمساق ٷنمەن.
كٶپ ۇزاماي ەسٸكتەن ورتا بويلى, تولىقتاۋ سارى جٸگٸت كٸردٸ.
– نيكولاي, مىنا جٸگٸت قازاقستاننان, اقمولا وبلىسىنان كەلٸپ وتىر. جالپى, بٸزدەگٸ ورمان شارۋاشىلىعى دايىنداعان تاقتايلارىن الۋعا نيەت بٸلدٸرگەن ەكەن. سوعان مىنا جٸگٸتتٸ الدىن الا تاپسىرىس بەرۋگە جٸبەرٸپتٸ. بٸرەر كٷن سەنٸڭ ٷيٸڭدە بولا تۇرسىن. كەلگەن قوناق قوي, قوناقٷيلەرگە جٸبەرمەي-اق قويايىق, – دەدٸ.
سونىمەن, ۇيىمداستىرۋ بٶلٸمٸنٸڭ جەتەكشٸسٸمەن, كەشكە ٷيگە قايتتىق. نيكولايدىڭ مەنەن ەكٸ-ٷش جاس ٷلكەندٸگٸ بار ەكەن. تۇرعان ٷيٸ ترويتسكٸنٸڭ تٷبٸندەگٸ دۋبوۆكا دەگەن اۋىلىندا كٶرٸنەدٸ. قالادان ٷش شاقىرىم جەر. كٶبٸنە ۆەلوسيپەدپەن جٷرەتٸنٸن ايتتى.
مەن ەلٸمٸزدەگٸ, ول رەسەيدەگٸ جاعدايدى سٶز ەتٸپ ٷيٸنە كەلدٸك. ٷيٸ ٷلكەن, اعاشتاردان قيىپ سالىنعان, ەدەمٸ-اق. تەگٸ, باستىقتارى ەدەيٸ جٸبەردٸ-اۋ مەنٸ وسى ٷيگە, ەمٸن-ەركٸن دەم السىن دەپ. اينالاسىنىڭ بەرٸ كٶكپەڭبەك ورمان. قيىرىنا كٶزٸڭ جەتپەيدٸ.
«تايگا دەپ وسىنى ايتادى ەكەن-اۋ», – دەپ ٸشتەي ويلادىم. بٸراق بۇل بٸر عانا شەتٸ عوي.
داربازا ەسٸكتەن كٸرگەندە اۋلادان ورىستىڭ ەڭگەزەردەي شالىن كٶرٸپ, جاقىنداپ كەلٸپ قول الىسىپ امانداستىق.
– تى كازاح? – دەپ سۇرادى شال. مەن باسىمدى يزەدٸم.
– ەگو زوۆۋت بەيسەنگازى, يز كازاحستانا, – دەدٸ انادايدان نيكولاي ۆەلوسيپەدٸن قويىپ جاتىپ. ٷيگە كٸرٸپ شەشەسٸمەن تانىسىپ, پەي (كيسەل) ٸشٸپ, ەسٸك الدىنا دەمالۋعا شىقتىم.
– ارتىمنان بٸرازدان سوڭ شال كەلدٸ. – يۆان يللاريونوۆيچ, – دەپ ٶزٸن تانىستىرعان بولاتىن. ۇستالىقپەن اينالىساتىن كٶرٸنەدٸ. بٸز وتىرعان دەم الاتىن ورىن كەڭ, كٶركەم ەتٸپ جاسالىنعان-اق. دەگەنمەن مىنا اتايدىڭ تٷرٸ ورىستان گٶرٸ ازييالىقتارعا كٶپ ۇقساڭقىرايدى. ٸشٸمنەن, قانىندا سٸبٸردەگٸ ۇساق حالىقتاردىڭ بٸرٸنٸڭ قانى بار-اۋ دەپ ويلادىم.
– نۋ كاك, تام ۋ ۆاس? – دەدٸ ماحوركاسىن تارتىپ وتىرىپ.
بٸرقالىپتى, ەپتەپ جٷرٸپ جاتىرمىز, – دەدٸم ورىسشالاپ. – سٸزدەردٸڭ تۇرىپ جاتقان جەرلەرٸڭٸز قانداي ەدەمٸ, تايگانىڭ شەتٸ, اۋاسى تازا.
شال بٸردەڭە ەسٸنە تٷسكەندەي, مەنٸڭ تٷرٸمە ويلانا بٸراز قاراپ وتىردى.
– ماماندىعىڭ كٸم? – دەپ سۇرادى ەلدەن ۋاقىتتان سوڭ. ەكٸمدٸكتە ٸستەيتٸنٸمدٸ بٸلەدٸ, شەي ٷستٸندە ايتقانمىن.
– ماماندىعىم جۋرناليست, – دەدٸم.
– ەتو حوروشو, – دەدٸ. ول تايگا جاققا ۇزاق قارادى. نيكولاي دەم الايىن دەپ ديۆانعا جاتا كەتكەن, ۇيىقتاپ قالعان بولار. – يا توجە كازاح, – دەدٸ شال ماعان قاراپ. – مويا پرابابۋشكا چيستوكروۆنايا كازاشكا بىلا.
مەن قازاقشا تٷسٸنەمٸن ەرٸ سٶيلەيمٸن دە. تەك قازاقتارمەن كەزدەسكەندە عانا. جاسىم سەكسەننٸڭ التاۋىنا كەلدٸ. – شال قازاقشانى ازداپ بۇزىڭقىراپ سٶيلەسە دە, مۇندايدى كٷتپەگەن مەنٸ اڭ-تاڭ قالدىردى.
– مەنٸڭ اتالارىمنىڭ تۇسىندا, وسى تايگانىڭ ٸشٸندە قازاق اۋىلدارى ٶتە كٶپ تۇرادى ەكەن, كٶپ بولعاندا ورىستاردان دا كٶپ. تايگانىڭ ٸشٸ ٶرٸپ جٷرگەن مال.
يۆان يللاريونوۆيچ اپ-انىق قازاقشا سٶيلەپ وتىر.
– سەن بٸلەسٸڭ بە, «تايگا» سٶزٸ – قىستاقتا شٶپ جيناعاندا تايلاپ جيناۋدان (شٶپ ورعاندا تىعىزداپ, جان-جاعىنان بايلاپ تايلاۋ) شىققان. ەكٸ-ٷش اتپەن نەمەسە ٶگٸزبەن بٸرنەشەۋدەن قىستاقتارىنا كٶك شٶپتٸڭ ٷستٸمەن سىرعاناتقانداي ەتٸپ تارتىپ وتىرادى ەكەن. سٶيتٸپ, مول قىپ قىس قىستاۋلارىنا جيناپ الاتىن. وسى جىل سايىنعى تايلاپ جيناۋدان (بٸرنەشە عاسىر وسى ورماندى دالانى مەكەن ەتكەن ەل-جۇرت قوي) مىناۋ قالىڭ توعاي – تايگا اتالىپ كەتكەن دەيدٸ جۇرت مەنٸڭ بالا كەزٸمنەن. ٸشٸمنەن مٷمكٸن شىنىندا دا سولاي شىعار دەپ ويلادىم. شال ەشتەڭەنٸ قالدىرماي قازاقشا سٶيلەپ وتىر. مەن ورىسشانى تٷسٸنەمٸن عوي دەسەم دە بولمادى, قازاقشا سٶيلەۋدەن اۋىتقىمادى.
– وسى ترويتسكٸدە جەتٸ مىڭداي قازاق تۇرادى, ٸشٸندەگٸ تانىس قازاقتارمەن قازاق تٸلٸندە سٶيلەسٸپ, امانداسامىن. كەيدە ەڭگٸمە-دٷكەن قۇرامىز. سەن جۋرناليسپٸن دەيسٸڭ عوي, مەن ساعان مىنا وقيعانى ايتا-يىن, تىڭداپ ال, كەيٸن ەلٸڭە بارعاندا مٷمكٸن جازارسىڭ. بۇل, ەرينە, بٸرەر عاسىر بۇرىن بولعان وقيعا عوي. بەرٸ ۇمىتىلعان. بٸراق, قالايدا جاز, ەلٸڭ بٸلسٸن, تٷسٸندٸڭ بە! – شال تٸزەمنەن قىسىپ قالدى, قولى ەلەۋەتتٸ ەكەن. – مۇنى مەنەن باسقا وسى ماڭايدا كٶپ ەشكٸم بٸلمەيدٸ. تەك, ۇمىتپا ەرٸ ەرٸنبە! مەنٸڭ ەكەم ايتۋشى ەدٸ, سەنٸڭ اتاڭ ەسكەري كازاك بولعان دەپ. اتام بىلاي دەيتٸن كٶرٸنەدٸ. وسى ٶڭٸرگە ورىستار العاش كەلٸپ ورنالاسىپ جاتقان كەز ەكەن, بەكٸنٸستەر, قورعانىستار سالىپ دەگەندەي. ماڭايداعى تولىپ جاتقان قازاق اۋىلىنىڭ كٸسٸلەرٸ كەيدە شاپقىنشىلىق جاساپ, بەكٸنٸستەردٸ بۇزىپ, ەندٸ كەلٸپ قونىستانىپ جاتقانداردى قىرىپ كەتٸپ وتىرعان. كٶشٸم حاندىعىنىڭ تۇرعىندارى عوي جەنە كەيٸننەن كەلگەندەرٸ بار. وسىدان كەيٸن-اق اق پاتشادان بٸزدٸڭ اتاماندارىمىزعا جارلىق تٷسكەن كٶرٸنەدٸ. بٷكٸل سٸبٸردٸ تولىپ جاتقان قىرعىز-قايساق اۋىلدارىنان بوساتۋ كەرەك دەلٸنگەن ەلگٸ جارلىقتا. اتالارىمىز وترياد-وتريادقا بٶلٸنٸپ, ەرٸ ٸشكٸ جاقتان كەلٸپ جاتقان ورىس وتريادتارى قوسىلىپ, سولاردىڭ بەرٸ دايىندىقتان ٶتكٸزٸلٸپ, كٸمدەردٸڭ قاي باعىتتى قازاقتاردان تازالايتىنى بەلگٸلەنٸپ, قاعازعا تٷسٸرٸلٸپ, ناقتىلانعان كٶرٸنەدٸ. سودان قاندى قىرعىن باستالعان دا كەتكەن.
ەربٸر وتريادقا كٷنٸنە بٸرنەشە اۋىلدى تۇرعىندارىمەن بٸرگە تىپ-تيپىل ەتۋ تاپسىرىلعان. اياۋشىلىق بولماسىن دەپ قاتاڭ ەسكەرتٸلگەن كٶرٸنەدٸ. اۋىلداردى قورشاۋعا الۋ, تاڭەرتەڭگٸ الاكەۋٸمدە, سونداي-اق, كەشقۇرىم جۇرت ورىنعا وتىرعاندا اعىنداعان شابۋىلدار باستالعان. ٷيلەر, قىستاقتار بەرٸ ٶرتەلگەن. ەڭكەيگەن شال مەن ەڭبەكتەگەن بالالار وتقا لاقتىرىلعان. ەركەكتەر, ەيەلدەر بەرٸ اتىلعان, اياۋسىز شابىلعان. تەك, قىزدار مەن جاس كەلٸنشەكتەردٸ ەسكەرلەر بٶلٸسٸپ الىپ وتىرعان. مۇنداعى ەسكەرلەر ەيەلسٸز, وتباسىنسىز كەلگەندەر عوي. بٸرنەشە جٷزدەگەن اۋىلدار وتقا ورانىپ, كٷلٸ عانا قالىپتى. سول شابىلعان اۋىلدىڭ بٸرٸنەن اتام بٸر قىزدى اتىنا ٶڭگەرٸپ الىپ كەلگەن كٶرٸنەدٸ. وسى قىزدان مەنٸڭ ەكەم تۋدى, مەن ەكەمنٸڭ جالعىزىمىن. مەنٸ سول قازاق ەيەلٸ – ەجەم عوي ٶسٸرگەن. الدىنا سالىپ, ٶز تٸلٸندە ٶلەڭ ايتىپ, ارا-اراسىندا كەمسەڭدەپ جىلاپ وتىرۋشى ەدٸ. مەن جىلاما دەپ كٶز جاسىن سٷرتەتٸنمٸن. ول كەزدە ەشتەڭە تٷسٸنبەيتٸنمٸن. – شال كٶزٸنە جاس الىپ, تەرەڭ كٷرسٸندٸ. – ٶستٸپ, قانشاما اۋىلداردى ٶرتەپ جەنە ادامداردى قىرۋعا بولا ما ەكەن? ەڭ قۇرماعاندا, قازٸرگٸ قازاق جەرٸنە قاراي ايداپ, كٶشٸرٸپ جٸبەرسە بٸر سەرٸ عوي. بالا, مەن ايتقان وسى وقيعانى ۇمىتپا, – دەدٸ شال, يىعىمنان قىسىپ. – سەن جالعىز عانا ادامسىڭ, وسى وقيعانى تىڭداعان, ەستٸگەن. قۇدايىم سەنٸ ساقتاسىن! ەلٸڭنٸڭ بٸرازى قالاي قىرىلعانىن, حالقىڭ بٸلسٸن! بۇل تاريحقا كٸرگٸزٸلمەگەن, كەزٸندە ايتۋعا قاتاڭ تىيىم سالىنعان وقيعالار. مەن ۇلى وتان سوعىسى كەزٸندە بٸر قازاق جٸگٸتٸنە ايتپاق بولعانمىن.ٶلەڭ-تاقپاقتار جازىپ جٷرەتٸن. كەيٸننەن بٶلٸمشەسٸمەن باسقا پولككە اۋىسىپ كەتتٸ دە, كٶز جازىپ قالدىم. ودان كەيٸن قالام-قاعاز ۇستايتىن قازاقتاردى كەزدەستٸرمەدٸم. تٸرشٸلٸگٸ باسقا قازاقتاردى كٶرٸپ جٷرمٸن عوي. بٸراق ولار ەشتەڭە ۇقپايتىن قازاقتار. ەرٸ كٶرٸنگەنگە ايتۋعا جٷرەكسٸندٸم. جاسىم ۇلعايعان اداممىن, قانشا جٷرەرٸمدٸ كٸم بٸلسٸن?! ەجەمنٸڭ كٶز جاسىن اقتاپ كەتەيٸن ەڭ بولماعاندا. سەن مۇنى نيكولايعا دا ايتپا, ول بٸلمەيدٸ. قازٸر سەندەر تەۋەلسٸز ەلسٸڭدەر عوي, – يۆان يللاريونوۆيچ ماعان ٶتٸنٸشپەن قارادى. – قالايدا جاز!
ەرتەڭٸنە شايىمىزدى ٸشٸپ, كەمپٸر-شالمەن قوشتاسىپ, جولعا شىقتىم. ترويتسكٸگە دەيٸن جاياۋ تارتىپ كەتەيٸن دەدٸم. كٶپ الىس ەمەس. كەلە جاتىپ شەكسٸز-شەتسٸز تايگاعا قارادىم. بٸرنەشە جٷزدەگەن شاقىرىمدى الىپ جاتقان نۋ ورمان ٷنسٸز تەڭسەلٸپ تۇرعانداي. قىرعىن تاۋىپ, وتقا ورانىپ جاتقان اۋىلدار, ىشقىنعان ادامدار, شىڭعىرعان بالالاردىڭ شىرىلداعان داۋىسى قۇلاعىما ەستٸلگەندەي بولدى. كٶزٸمە جاس تىعىلىپ, ٶكسٸپ-ٶكسٸپ جىلاعانىم ەسٸمدە.
جالعىز كەلە جاتىپ «مەن قالايدا جازامىن!» دەپ ايعايلاعانىم ەسٸمدە. تٷستەن كەيٸن تاپسىرىلعان جۇمىسىمدى بٸتٸرٸپ, پوەزعا وتىرىپ, قازاقستانعا قايتىپ كەتتٸم.
يۆان يللارينوۆيچتٸڭ تاپسىرماسىن ورىنداي الماي جٷرٸپپٸن. تالاي جىلدار ٶتٸپ كەتٸپتٸ-اۋ.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك,
قازاقستان جۋرناليستەر
وداعىنىڭ مٷشەسٸ
