Shyńǵysty han kóterip, uly han mártebesin bergen jeri ózimizdiń qazaq jeri Ertis aimaǵyndaǵy (Semei oblysy) Shyńǵys taýy bolyp tabylady jáne sol taipalardyń barlyǵy qazirgi qazaq eliniń quramynda.
«Bizdiń qazaqtyń eski sózinshe: - Bul Shyńǵys taýynyń Shyńǵys atanǵany baiaǵyda Shynǵys han tamam muńǵyl - tatardy alyp, úlken han bolǵanda, osy Shyńǵys taýynda qol astyndaǵy elderdiń taipa basy bekteri kelip, myna Qaraýyl ózeniniń kún shyǵys jaǵyndaǵy han biiginiń basyna aq kiizge salyp, han kóterip Shyńǵysty alyp shyqqan. ...Shyńǵys hannyń shyn aty Temýshin edi. Sol úlken han bolǵanda, Shyńǵys qoidy, maǵynasy – bek myqty, zor degen sóz.
Bul taýdyń Shyńǵys atanǵany, sol ana biiktiń Han biigi atanyp, osy biz qystap otyrǵan ózenniń Han ózeni atanǵany, bári de sol Shyńǵys han atymen bailanysty», dep jazypty Shákárim Qudaiberdiuly óziniń «Túrik, Qyrǵyz, Qazaq hám handar shejiresi» atty eńbeginde. «Karimov, Hýsainov osherkasynyń matbaǵasy» Orynbor qalasy, 1911 jyl. (50-51bet).
«Hijranyń bes júz toqsan toǵyzynshy (jańa eseppen 1202 jyly) dońyz jylynda qyryq jasynda Shyńǵysty han kóterdi. Naiman kire degen jerde úlken toi jasap, as berdi» («Túrik shejiresi» 58 bet).
«202. Barys jyly (1206 j.) kiiz qabyrǵalarynyń ishinde turǵan halyqty durys jolǵa salǵan kezde, Onon ózeniniń bastaýynda jinalys ótkizdi. Osy jerde aq tý kóterilip, Shyńǵyshan handyqqa sailandy. Osy jerde Muqalyny govan sailady. Osy jerde ol Jebege naiman Kúshlik-hannyń izine túsip, joryqqa shyǵýdy buiyrdy» («Asyl ańyz» 259 bet).
Endi biz osy keltirilgen derekterdiń qaisysy shyndyqqa jatady degen suraqqa jaýap izder bolsaq, Shákárim atamyzdyń deregin taza shyndyq dep qabyldaýymyz kerek. Sebebi, Shákárim atamyzdyń keltirgen dereginiń tarihi-toponomikalyq aiǵaqtamasy sol jerde áli tur. Menińshe, dál osyndai dálelge aqyl-esi durys jan balasy daý aitpasa kerek-ti. Onyń ústine tarihi derekterdiń qai - qaisysy da Naimandardyń sol zamandarda Ertis ózeniniń joǵarǵy jaǵynda ornalasqanyn jazady. Onyń ústine qazirgi Shyńǵystaý, Han biigi, Han ózeni ornalasqan aimaqtyń, sol zamanda Ábilǵazy atamyz aitqandai Naiman kire atalǵanyn qosyńyz.
Osy aitylǵandardan shyǵatyn qorytyndy, Shyńǵys han atamyzdyń sonda qazirgi tarihymyzda jazylyp júrgendei, ata-babalarynyń atamekeni, qazaq dalasyna «qonys aýdarǵan» mezgili 1219 jyl emes, 1202 jyl. Al, shyndyǵynda bul qonys aýdarý emes, olardyń óz ata-mekenderindegi qys-qystaý, jaz-jailaýlaryndaǵy emin-erkin kóship-qonyp júrýi bolyp tabylady. Syrt eldiń tarihshylary Qazaqtyń Ata saltyn bilmegendikten ártúrli jańsaq boljamdar jasai bergen.
Shyńǵys hannyń teginiń qazaq, ony han kótergender qazaqtar ekendigin Mańǵystaýlyq Qalniiaz aqyn Shyńǵys hannyń tikelei urpaǵy Hiýa hany Muhammed – Rahimge:
«Arjaǵym alash urandy
El edik baitaq quraldy
Han kótergen qazaqpyz
Shyńǵys han – arǵy babańdy» dep jyrlaǵan. «Mańǵystaýdyń jyr-dastandary» (52 bet). Qazaqtyń tek qana óz balasyn han kóteretinine kimniń qandai daýy bar?
«Qupiia shejireniń» túpnusqasynyń qazaq tilinde jazylǵandyǵyn jan-jaqty zerttep dáleldegen qazaqtyń tarihshy ǵalymy Q.Daniiarov óziniń, «Shyńǵyshan tarihy» atty kitabynda «Mońǵoldyń qupiia shejiresin» - «Kazahskii geroicheskii epos Chingishana» dep ataǵan (Q.Daniiarov «Shyńǵyshan tarihy» 90-92 better).
Osy qupiia shejireni «Mońǵol» tilinen «Mońǵol» tiline aýdarǵan Mońǵoliianyń til ǵylymynyń doktory D.Tserinsodnym bylai dep jazypty: «Qupiia shejireni» kóne mońǵol tilinen qazirgi mońǵol tiline aýdarý úshin mynadai shyǵarmalardy paidalandyq:
1. «Qupiia shejireniń» Kozin bastyrǵan nusqasy men orys tiline aýdarǵan dápteri (S.A.Kozin.
«Sokrovennoe skazanie», tom 1. 1941).
2. Lývsyndanzyn shyǵarǵan jazba “Altyn shejire”.
3. «Qupiia shejireniń» Kafarov jazǵan kóshirmesi men sóz asty aýdarmasy.
4. Kafarovtyń qytai tilinen orys tiline aýdarǵan nusqasy (Arhimandarit Palladii
(Kafarov). «Starinnoe mongolkoe skazanie o Chingiz hane»).
5. «Qupiia shejireniń» Henishtiń 1935-1939 jyldary bastyrǵan kóshirmesi men sózdigi.
6. Rashid ad-Din jazǵan mońǵol tarihy jáne Berezinniń orys tiline aýdarǵan dápteri.
7. «Qupiia shejireniń» qytai tilinen mońǵol tiline Barǵa (rý aty) Tsendisúrin aýdarǵan
nusqasy (eki dápter).
8. «Shyńǵystyń tegi», «Altyn shejire», «Mońǵolǵa qatysty tarihtar men sózdikter», «Qupiia
shejireniń» Pozdneev jasaǵan jartylai kóshirmesi, Altyn-Oshyr jasaǵan kóshirmesi, Henish aýdarǵan jartylai aýdarmasy, Vladimirtsovtyń «Mońǵoldyń qoǵamdyq qurylysy» atty kitaby t.b.
Bul kitaptardy arqaý ete otyryp «Qupiia shejireni» kóne mońǵol tilinen baiyrǵy mońǵol árpimen kóshirip jazyp, uǵynylýy qiyn árbir sózge túsinik berdik. Budan keiin bul kóshirmeni negiz etý arqyly ejelgi, túsiniksiz sózder men sóilemderdi qazirgi mońǵol adamyna uǵynyqty sóz-sóilemdermen almastyryp, búgingi mońǵol tiline aýdardyq. Sebebi budan 700 jyl burynǵy mońǵol tili qazirgi mońǵol tilinen anaǵurlym basqasha bolǵandyqtan, ony azdaǵan ziialylar bolmasa, qalyń jurtshylyqtyń túsinbeitini daýsyz. Sóitip, «Qupiia shejireniń» naqty nusqasyn tek ziialylar úshin basýdan góri, aldymen ony mońǵol oqyrmandaryna tanystyrý maqsatymen shyǵarmanyń mán-maǵynasyn ózgertpei, til kórkemdigin buzbai usynyp bastyryp otyrmyz». Budan shyǵatyn qorytyndy, joǵaryda kórsetkenimdei Shyńǵyshan zamanyndaǵy muńaldar taza qazaqsha sóilegen jáne olardyń bári de qazaq dep atalǵan. Al búgingi mońǵoldar ózge jurtpen, ásirese qytaimen aralasyp, Muńaldai uly atalarynyń atyn saqtap qalýǵa shamalary jetpei muńaldan «mońǵolǵa» ainalyp ketken. Ózderińiz bir sátke oi júgirtip qarańyzdar, Shyńǵys handai uly tulǵany dúniege ákelgen Qazaqtyń kenjesi, qarashańyraǵynyń, Muńal oshaqtyń iesi, Adaidyń kenje nemeresi Muńaldyń aty men tilin saqtai almaǵan elge ne aitýǵa bolady. Al, qazaqtar, onyń ishinde, ásirese adailar, sol Shyńǵyshan zamanyndaǵy atalarynyń atynda, rýlyq shejiresinde, tilinde, salt-dástúrinde, ádet-ǵurpynda, tipti bári-bári, bárinde túgel saqtap búgingi kúnge jetkizdi. Sondyqtan búgingi Mońǵoliia Qazaqtyń qara shańyraǵynan bólinip otaý tikken kóp balasynyń biri bolyp tabylady.
Qazirgi Mońǵoliiadaǵy mońǵoldardyń óz ata – tekterin umytyp, ózge halyqqa ainalyp ketkenin myna bir aýyz sózden de kórýge bolady. Qupiia shejirede «Mońǵoldyń aýyrýyq (aýraq, aýrýyq) ordasy» degen sóz jii qoldanylǵan. Búgingi Mońǵoliiadaǵy mońǵoldar, tipti olardyń til ǵalymdary da bul sózge tiianaqty túsinik bere almaýda. Mysaly, joǵaryda aty atalǵan iońǵol ǵalymy D.Tserinsodnym bylai dep jazady. «Múmkin burynǵy «Aýyrýyq» sózi kónelengendikten, mońǵol sóziniń maqamyna orai qubylyp, ozat degen uǵymdy bildiretin «abyrǵy» (chempion) sózi bolyp ózgergen. ...Múmkin Aýyrýyq degen ataý «abyrǵy – úlken, aǵý – úlken» degen sóz emes, qazirgi mońǵol tilindegi aǵurys, ýyrhai (aǵýyrhai), aǵýlyq, aǵýylǵy degen sózdermen tektes. Aýyrýyq sózi teginde zat qoiatyn qoima, qamba (aǵýlyq) degen maǵynany bildiretin tárizdi. HIII ǵasyr kezinde qaǵan ordasynyń ortalyǵyn Aýyrýyq dep ataǵan siiaqty. Batys Mońǵoliiada qoimany ýyrh dep te ataidy. Kerlinniń Kóde araly qazirgi Baiulan (Baiuly M.Q.) ekeni daýsyz. Sol siiaqty Kóde araldyń Dolan Bultyǵy – qazirgi Dolad, Kerlinniń Aýrýyǵy – qazirgi Abyrǵy degen pikirdi biz usynyp otyrmyz» deidi.
Budan shyǵatyn qorytyndy, ózderiniz kórip otyrǵandai qazirgi mońǵoldar «ýyq» degen sózdi túsinbeidi, ony arhaizm dep otyr. «Aýyr ýyq» taza qazaq sózi. «Ýyq» dep, qazaqtyń kiiz úiiniń shańyraǵyn tireitin, iaǵni shańyraq pen keregelerdiń arasyn jalǵap turatyn uzyn aǵash syryqshalardy aitady. Sonda «aýyr ýyq» sózi, tikelei súiegi aýyr úi, aýyr orda bolyp shyǵady, al «Qupiia shejirede» alyp orda, ortalyq orda degen maǵyna da qoldanylǵan.
Meniń osy keltirgen dálelimniń taǵy bir bultarpas aiǵaǵyn Shyńǵys qaǵannyń óz urpaǵynan shyǵyp han bolǵan jáne óz tarihyn ózi jazyp qaldyrǵan Ábilǵazy atamyzdyń «Túrik shejiresi» atty tarihi eńbeginen de kórýge bolady. Bul eńbektiń biz úshin birden – bir qundylyǵy, onyń taza kóne túrik tilinde, iaǵni qazaq tilinde jazylýy. Atamyzdyń óz aitýynsha, «Bul tarihty jaqsyly-jamandy barshasy bilsin dep túrki tilimen jazdym. Túrki tilimen, sonshalyq bes jasar bala túsinetindei etip jaqsy jazyppyn, túsinikti bolsyn dep shaǵatai túrkisinen, parsy, arab tilderinen bir sóz qospaimyn» degen (30 bet). «Túrik shejiresin» álemniń kóptegen elderi, onyń ishinde ásirese túrik elderi óz tilderine aýdaryp jatqanda, bul eńbek qazaq tiline aýdarylǵan emes. Onyń sebebi – shyǵarma tiliniń basqa tildermen kóp aralaspai, taza saqtalǵan kóne túrki tili, iaǵni onyń qazaqtyń Ana tili ekendigi. Mundai pikirdi Ábilǵazy shyǵarmalarynyń tilin zerttegen A.N.Kononov, S.N.Ivanov, T.R.Qordabaev siiaqty ǵalymdar da rastaidy. Bul degeniń barlyq túrik halyqtarynyń túp qazyǵy, ata jurty, qara shańyraq iesi - Qazaq eli ekendigin aiǵaqtasa kerek. Demek, Shyńǵys han zamanynda (HIII ǵasyr), odan 300 jyldan asa ýaqyttan keiingi Ábilǵazy han zamanynda (HÚII ǵasyr) barsha halyq qazaq tilin jaqsy bilgen. Demek, búkil álemge túgelge jýyq biligin júrgizgen, Shyńǵyshan imperiiasynyń memlekettik tili qazaqtyń Ana tili bolǵan.
Qytaidyń «Taipin Hýaniuiji» jinaǵynda: «Túrikter bie sútinen jasaǵan qymyzdy iship qyzyp alǵan soń, án shyrqap, bir-birimen óleń aitysady» dep jazylǵan (196 bólim, «Túrik shejiresi» taraýy). Biz budan qazaq ómiriniń barlyq salasynda keń jaiylyp, kúni búginge deiin jalǵasyp kele jatqan aqyndar aitysynyń budan myń jyl burynǵy batys túrik qaǵandyǵy dáýirinen beri kele jatqan daǵdyly dástúri ekendigin, al búgingi qazaqtardyń sol túrik qaǵanattyǵynyń zańdy jalǵasy ekendigin kóremiz. Sebebi, búkil jer betindegi dúnie júzi elderiniń esh birinde til, sóz óneri dál bizdegidei damymaǵan. Munyń túp-tamyryn Adam atanyńda, Qazaq atanyńda bir tilde sóilegenin kórsetedi dep tujyrymdaýǵa bolady.
Mádeniettiń eń úlkeni – til. Máselen, qytailar tilin jinaqtap kele jatqanyna 2300 jyl boldy. 1968 jylǵy derek boiynsha, qytailar 500 myń túbir sózin jinapty. Al aǵylshyndar 250 myń túbir sóz jinai aldy. Aǵylshyn men qytai otyryqshy ómiriniń tilin jinaǵan. Al biz kóshpeli men otyryqshy ómirdiń tilin eki qolymyzben ustap HHI ǵasyrǵa endik. Ǵalym J.Babalyqulynyń esebi boiynsha, qazir qazaqta 10 mln. túbir sóz bar. Sondyqtan, eń birinshi orynda tildi joǵaltyp almai, saqtap qalý barlyq qazaq azamatynyń paryzy bolyp tabylady.
Tipti Shyńǵyshan zamanynan kóp burynǵy, álem tarihynda Skif, Saq, Gýn, Túrik (Batys, Shyǵys atanǵan eki qaǵanattyńda) atanǵan elderdiń báriniń de memlekettik tili qazaqtyń Ana tili bolǵan. Solardyń biri ÚI-IH ǵasyrlar aralyǵynda Orta jáne Ortalyq Aziiada úlken imperiia ornatqan Kók Túrikterdi kóptegen zertteýshiler qazaqqa qimai uiǵyr tilinde sóilegen dep jazyp júr. Túp-tamyrymen qate tujyrym. Olardyń báriniń de ortaq tili qazaqtyń Ana tili bolǵan. Ony ózge elderdiń ǵalymdary da moiyndaidy. Mysaly, túrkitanýshy ǵalym Qarjaýbai Sartqojauly mynadai derekter keltiredi.
«On shaqty jyl buryn Túrkiiada túrkitanýshy ǵalymdardyń úlken simpoziýmy boldy. Oǵan Mongoliiadan men de qatystym. Atalmysh simpoziýmda Ózbekstannan kelgen filosofiia ǵylymdarynyń doktory, professor B.R.Karimov ortaǵa erekshe usynys tastady. Onyń «Ortatúrik» teoriiasy boiynsha túrki mádenieti men tilin saqtap otyrǵan tek qazaqtar ǵana eken. Sondyqtan, qazaq tili bolashaqta túrki halyqtarynyń ortaq tili bolýy tiis dedi. Lingvistikalyq jáne tanymdyq, etnografiialyq uzaq jylǵy zertteý jumystarynyń nátijesinde osyndai qorytyndyǵa kelgen eken. Alaida, ony birden Tashkent ǵalymdary ortaǵa alyp jep qoia jazdady. B.R.Karimov bul teoriiasyn áli de jalǵastyrýda». (Úsh qiian № 16. 24.04.2009 jyl).
Osy aitylǵandardyń taǵy bir bultartpas dáleli, Shyńǵys hannyń arǵy atalary Qarahandar áýleti biligi kezinde ómir súrgen qazaqtyń áigili ǵalymy M.Qashqaridiń 1072 jyly bastalyp, 1075 jyly bitken «Túrki tilder sózdiginde» kórsetilgen 246 maqal-máteldiń birdi-bir sózi ózgermesten búgingi kúnge jetip, qazirgi qazaqtar arasynda kúni búginde de óz mánin joimai qoldanysta júr.
Qazir 49 memleket ózderiniń tegi túrik ekenin kámil moiyndaidy. Osy elderdiń bári de bastapqy da, sonymen qatar basqa da kóptegen elder taza qazaq tilinde sóilegen. Tipti kúni búginde de, elbasymyz aityp júrgendei qazaq tilin meńgergen adam túriktiń on jeti elimen erkin sóilesse, qalǵandarymen aýdarmashysyz aq túsinise alady.
Shyńǵyshan qaǵanatynyń Qazaqtyń Ana tilinde sóilegenderiniń bultartpas aiǵaǵy retinde myna bir derekterdi qaperlerińizge bere keteiin: Kún (Ǵun) qaǵany Móde b.z.d. 209 jyly qurǵan imperiiadan bergi 1500 jyl ishinde qazirgi Muńaliia (Mońǵoliia) aimaǵynda qazaq etnosyn quraǵan kóptegen rýlar men taipalar rýlar ómir súrgen. Búgingi kúni Kerilgen (Kerýlen) ózeniniń arnasynan 25 shaqyrym jerdegi Shyńǵys hannyń jazǵy jailaýy Avargada 1990 jyly qoiylǵan eskertkishte qyryqtan asa qazaq taipasy men rýynyń tańbasy qashalǵan. Olar: arǵyn, baǵanaly, baltaly, shapyrashty, berish, oshaqty, jalaiyr, taraqty, tama, tabyn, jappas, shekti, qańly, teleý, kerei, alasha, taz, ysty, adai, saryúisin, dýlat, ýaq, qońyrat, ramadan, altyn, kete, tórtqara, qarasaqal, jaǵalbaily, sherkesh, siqym, alban, botbai, shymyr, matai jáne teristańbaly. Mońǵol tarihshylarynyń aitýynsha, Shyńǵyshan qaǵanatynyń negizin qalaǵan osy rýlar. Qazirgi tańda bul rý, taipalardyń bári Qazaq halqynyń quramynda. Olardyń bári sol kezde qalai sóiledi, kúni búginde de solai sóilep keledi. Bul kúmánǵa da, daýǵa da jatpaidy.
Joǵaryda kórsetilgen derekterden Qazaqstannyń til men tarih ǵylymi áli sol burynǵy kúiinde jattyń tili men ilimine táýeldi bolyp otyrǵanyn aiqyn kóremiz.
Tarih taǵlymy: Búgingi kúni ultyn «qazaq» dep jazyp, Qazaqtyń Ana tilinen qashyp júrgender úshin keleshekte opyq jeitin kún týady. Ol kún alys emes.
Qojyrbaiuly Muhambetkárim, Mańǵystaý
Foto: Álibek Qoilaqaev
.jpg)