شىڭعىستى حان كٶتەرٸپ, ۇلى حان مەرتەبەسٸن بەرگەن جەرٸ ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق جەرٸ ەرتٸس ايماعىنداعى (سەمەي وبلىسى) شىڭعىس تاۋى بولىپ تابىلادى جەنە سول تايپالاردىڭ بارلىعى قازٸرگٸ قازاق ەلٸنٸڭ قۇرامىندا.
«بٸزدٸڭ قازاقتىڭ ەسكٸ سٶزٸنشە: - بۇل شىڭعىس تاۋىنىڭ شىڭعىس اتانعانى باياعىدا شىنعىس حان تامام مۇڭعىل - تاتاردى الىپ, ٷلكەن حان بولعاندا, وسى شىڭعىس تاۋىندا قول استىنداعى ەلدەردٸڭ تايپا باسى بەكتەرٸ كەلٸپ, مىنا قاراۋىل ٶزەنٸنٸڭ كٷن شىعىس جاعىنداعى حان بيٸگٸنٸڭ باسىنا اق كيٸزگە سالىپ, حان كٶتەرٸپ شىڭعىستى الىپ شىققان. ...شىڭعىس حاننىڭ شىن اتى تەمۋشين ەدٸ. سول ٷلكەن حان بولعاندا, شىڭعىس قويدى, ماعىناسى – بەك مىقتى, زور دەگەن سٶز.
بۇل تاۋدىڭ شىڭعىس اتانعانى, سول انا بيٸكتٸڭ حان بيٸگٸ اتانىپ, وسى بٸز قىستاپ وتىرعان ٶزەننٸڭ حان ٶزەنٸ اتانعانى, بەرٸ دە سول شىڭعىس حان اتىمەن بايلانىستى», دەپ جازىپتى شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى ٶزٸنٸڭ «تٷرٸك, قىرعىز, قازاق ھەم حاندار شەجٸرەسٸ» اتتى ەڭبەگٸندە. «كاريموۆ, حۋساينوۆ وشەركاسىنىڭ ماتباعاسى» ورىنبور قالاسى, 1911 جىل. (50-51بەت).
«حيجرانىڭ بەس جٷز توقسان توعىزىنشى (جاڭا ەسەپپەن 1202 جىلى) دوڭىز جىلىندا قىرىق جاسىندا شىڭعىستى حان كٶتەردٸ. نايمان كٸرە دەگەن جەردە ٷلكەن توي جاساپ, اس بەردٸ» («تٷرٸك شەجٸرەسٸ» 58 بەت).
«202. بارىس جىلى (1206 ج.) كيٸز قابىرعالارىنىڭ ٸشٸندە تۇرعان حالىقتى دۇرىس جولعا سالعان كەزدە, ونون ٶزەنٸنٸڭ باستاۋىندا جينالىس ٶتكٸزدٸ. وسى جەردە اق تۋ كٶتەرٸلٸپ, شىڭعىسحان حاندىققا سايلاندى. وسى جەردە مۇقالىنى گوۆان سايلادى. وسى جەردە ول جەبەگە نايمان كٷشلٸك-حاننىڭ ٸزٸنە تٷسٸپ, جورىققا شىعۋدى بۇيىردى» («اسىل اڭىز» 259 بەت).
ەندٸ بٸز وسى كەلتٸرٸلگەن دەرەكتەردٸڭ قايسىسى شىندىققا جاتادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ٸزدەر بولساق, شەكەرٸم اتامىزدىڭ دەرەگٸن تازا شىندىق دەپ قابىلداۋىمىز كەرەك. سەبەبٸ, شەكەرٸم اتامىزدىڭ كەلتٸرگەن دەرەگٸنٸڭ تاريحي-توپونوميكالىق ايعاقتاماسى سول جەردە ەلٸ تۇر. مەنٸڭشە, دەل وسىنداي دەلەلگە اقىل-ەسٸ دۇرىس جان بالاسى داۋ ايتپاسا كەرەك-تٸ. ونىڭ ٷستٸنە تاريحي دەرەكتەردٸڭ قاي - قايسىسى دا نايمانداردىڭ سول زامانداردا ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى جاعىندا ورنالاسقانىن جازادى. ونىڭ ٷستٸنە قازٸرگٸ شىڭعىستاۋ, حان بيٸگٸ, حان ٶزەنٸ ورنالاسقان ايماقتىڭ, سول زاماندا ەبٸلعازى اتامىز ايتقانداي نايمان كٸرە اتالعانىن قوسىڭىز.
وسى ايتىلعانداردان شىعاتىن قورىتىندى, شىڭعىس حان اتامىزدىڭ سوندا قازٸرگٸ تاريحىمىزدا جازىلىپ جٷرگەندەي, اتا-بابالارىنىڭ اتامەكەنٸ, قازاق دالاسىنا «قونىس اۋدارعان» مەزگٸلٸ 1219 جىل ەمەس, 1202 جىل. ال, شىندىعىندا بۇل قونىس اۋدارۋ ەمەس, ولاردىڭ ٶز اتا-مەكەندەرٸندەگٸ قىس-قىستاۋ, جاز-جايلاۋلارىنداعى ەمٸن-ەركٸن كٶشٸپ-قونىپ جٷرۋٸ بولىپ تابىلادى. سىرت ەلدٸڭ تاريحشىلارى قازاقتىڭ اتا سالتىن بٸلمەگەندٸكتەن ەرتٷرلٸ جاڭساق بولجامدار جاساي بەرگەن.
شىڭعىس حاننىڭ تەگٸنٸڭ قازاق, ونى حان كٶتەرگەندەر قازاقتار ەكەندٸگٸن ماڭعىستاۋلىق قالنيياز اقىن شىڭعىس حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى حيۋا حانى مۇحاممەد – راحيمگە:
«ارجاعىم الاش ۇراندى
ەل ەدٸك بايتاق قۇرالدى
حان كٶتەرگەن قازاقپىز
شىڭعىس حان – ارعى باباڭدى» دەپ جىرلاعان. «ماڭعىستاۋدىڭ جىر-داستاندارى» (52 بەت). قازاقتىڭ تەك قانا ٶز بالاسىن حان كٶتەرەتٸنٸنە كٸمنٸڭ قانداي داۋى بار?
«قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» تٷپنۇسقاسىنىڭ قازاق تٸلٸندە جازىلعاندىعىن جان-جاقتى زەرتتەپ دەلەلدەگەن قازاقتىڭ تاريحشى عالىمى ق.دانيياروۆ ٶزٸنٸڭ, «شىڭعىسحان تاريحى» اتتى كٸتابىندا «موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸن» - «كازاحسكيي گەرويچەسكيي ەپوس چينگيسحانا» دەپ اتاعان (ق.دانيياروۆ «شىڭعىسحان تاريحى» 90-92 بەتتەر).
وسى قۇپييا شەجٸرەنٸ «موڭعول» تٸلٸنەن «موڭعول» تٸلٸنە اۋدارعان موڭعولييانىڭ تٸل عىلىمىنىڭ دوكتورى د.تسەرٸنسودنىم بىلاي دەپ جازىپتى: «قۇپييا شەجٸرەنٸ» كٶنە موڭعول تٸلٸنەن قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸنە اۋدارۋ ٷشٸن مىناداي شىعارمالاردى پايدالاندىق:
1. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» كوزين باستىرعان نۇسقاسى مەن ورىس تٸلٸنە اۋدارعان دەپتەرٸ (س.ا.كوزين.
«سوكروۆەننوە سكازانيە», توم 1. 1941).
2. لۋۆسىندانزىن شىعارعان جازبا “التىن شەجٸرە”.
3. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» كافاروۆ جازعان كٶشٸرمەسٸ مەن سٶز استى اۋدارماسى.
4. كافاروۆتىڭ قىتاي تٸلٸنەن ورىس تٸلٸنە اۋدارعان نۇسقاسى (ارحيمانداريت پاللاديي
(كافاروۆ). «ستاريننوە مونگولكوە سكازانيە و چينگيز حانە»).
5. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» حەنيشتٸڭ 1935-1939 جىلدارى باستىرعان كٶشٸرمەسٸ مەن سٶزدٸگٸ.
6. راشيد اد-دين جازعان موڭعول تاريحى جەنە بەرەزيننٸڭ ورىس تٸلٸنە اۋدارعان دەپتەرٸ.
7. «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» قىتاي تٸلٸنەن موڭعول تٸلٸنە بارعا (رۋ اتى) تسەندٸسٷرٸن اۋدارعان
نۇسقاسى (ەكٸ دەپتەر).
8. «شىڭعىستىڭ تەگٸ», «التىن شەجٸرە», «موڭعولعا قاتىستى تاريحتار مەن سٶزدٸكتەر», «قۇپييا
شەجٸرەنٸڭ» پوزدنەەۆ جاساعان جارتىلاي كٶشٸرمەسٸ, التىن-وشىر جاساعان كٶشٸرمەسٸ, حەنيش اۋدارعان جارتىلاي اۋدارماسى, ۆلاديميرتسوۆتىڭ «موڭعولدىڭ قوعامدىق قۇرىلىسى» اتتى كٸتابى ت.ب.
بۇل كٸتاپتاردى ارقاۋ ەتە وتىرىپ «قۇپييا شەجٸرەنٸ» كٶنە موڭعول تٸلٸنەن بايىرعى موڭعول ەرپٸمەن كٶشٸرٸپ جازىپ, ۇعىنىلۋى قيىن ەربٸر سٶزگە تٷسٸنٸك بەردٸك. بۇدان كەيٸن بۇل كٶشٸرمەنٸ نەگٸز ەتۋ ارقىلى ەجەلگٸ, تٷسٸنٸكسٸز سٶزدەر مەن سٶيلەمدەردٸ قازٸرگٸ موڭعول ادامىنا ۇعىنىقتى سٶز-سٶيلەمدەرمەن الماستىرىپ, بٷگٸنگٸ موڭعول تٸلٸنە اۋداردىق. سەبەبٸ بۇدان 700 جىل بۇرىنعى موڭعول تٸلٸ قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸنەن اناعۇرلىم باسقاشا بولعاندىقتان, ونى ازداعان زييالىلار بولماسا, قالىڭ جۇرتشىلىقتىڭ تٷسٸنبەيتٸنٸ داۋسىز. سٶيتٸپ, «قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» ناقتى نۇسقاسىن تەك زييالىلار ٷشٸن باسۋدان گٶرٸ, الدىمەن ونى موڭعول وقىرماندارىنا تانىستىرۋ ماقساتىمەن شىعارمانىڭ مەن-ماعىناسىن ٶزگەرتپەي, تٸل كٶركەمدٸگٸن بۇزباي ۇسىنىپ باستىرىپ وتىرمىز». بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, جوعارىدا كٶرسەتكەنٸمدەي شىڭعىسحان زامانىنداعى مۇڭالدار تازا قازاقشا سٶيلەگەن جەنە ولاردىڭ بەرٸ دە قازاق دەپ اتالعان. ال بٷگٸنگٸ موڭعولدار ٶزگە جۇرتپەن, ەسٸرەسە قىتايمەن ارالاسىپ, مۇڭالداي ۇلى اتالارىنىڭ اتىن ساقتاپ قالۋعا شامالارى جەتپەي مۇڭالدان «موڭعولعا» اينالىپ كەتكەن. ٶزدەرٸڭٸز بٸر سەتكە وي جٷگٸرتٸپ قاراڭىزدار, شىڭعىس حانداي ۇلى تۇلعانى دٷنيەگە ەكەلگەن قازاقتىڭ كەنجەسٸ, قاراشاڭىراعىنىڭ, مۇڭال وشاقتىڭ يەسٸ, ادايدىڭ كەنجە نەمەرەسٸ مۇڭالدىڭ اتى مەن تٸلٸن ساقتاي الماعان ەلگە نە ايتۋعا بولادى. ال, قازاقتار, ونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە ادايلار, سول شىڭعىسحان زامانىنداعى اتالارىنىڭ اتىندا, رۋلىق شەجٸرەسٸندە, تٸلٸندە, سالت-دەستٷرٸندە, ەدەت-عۇرپىندا, تٸپتٸ بەرٸ-بەرٸ, بەرٸندە تٷگەل ساقتاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتكٸزدٸ. سوندىقتان بٷگٸنگٸ موڭعولييا قازاقتىڭ قارا شاڭىراعىنان بٶلٸنٸپ وتاۋ تٸككەن كٶپ بالاسىنىڭ بٸرٸ بولىپ تابىلادى.
قازٸرگٸ موڭعوليياداعى موڭعولداردىڭ ٶز اتا – تەكتەرٸن ۇمىتىپ, ٶزگە حالىققا اينالىپ كەتكەنٸن مىنا بٸر اۋىز سٶزدەن دە كٶرۋگە بولادى. قۇپييا شەجٸرەدە «موڭعولدىڭ اۋىرۋىق (اۋراق, اۋرۋىق) ورداسى» دەگەن سٶز جيٸ قولدانىلعان. بٷگٸنگٸ موڭعوليياداعى موڭعولدار, تٸپتٸ ولاردىڭ تٸل عالىمدارى دا بۇل سٶزگە تيياناقتى تٷسٸنٸك بەرە الماۋدا. مىسالى, جوعارىدا اتى اتالعان يوڭعول عالىمى د.تسەرٸنسودنىم بىلاي دەپ جازادى. «مٷمكٸن بۇرىنعى «اۋىرۋىق» سٶزٸ كٶنەلەنگەندٸكتەن, موڭعول سٶزٸنٸڭ ماقامىنا وراي قۇبىلىپ, وزات دەگەن ۇعىمدى بٸلدٸرەتٸن «ابىرعى» (چەمپيون) سٶزٸ بولىپ ٶزگەرگەن. ...مٷمكٸن اۋىرۋىق دەگەن اتاۋ «ابىرعى – ٷلكەن, اعۋ – ٷلكەن» دەگەن سٶز ەمەس, قازٸرگٸ موڭعول تٸلٸندەگٸ اعۇرىس, ۋىرحاي (اعۋىرحاي), اعۋلىق, اعۋىلعى دەگەن سٶزدەرمەن تەكتەس. اۋىرۋىق سٶزٸ تەگٸندە زات قوياتىن قويما, قامبا (اعۋلىق) دەگەن ماعىنانى بٸلدٸرەتٸن تەرٸزدٸ. حٸٸٸ عاسىر كەزٸندە قاعان ورداسىنىڭ ورتالىعىن اۋىرۋىق دەپ اتاعان سيياقتى. باتىس موڭعولييادا قويمانى ۋىرح دەپ تە اتايدى. كەرلٸننٸڭ كٶدە ارالى قازٸرگٸ بايۇلان (بايۇلى م.ق.) ەكەنٸ داۋسىز. سول سيياقتى كٶدە ارالدىڭ دولان بۇلتىعى – قازٸرگٸ دولاد, كەرلٸننٸڭ اۋرۋىعى – قازٸرگٸ ابىرعى دەگەن پٸكٸردٸ بٸز ۇسىنىپ وتىرمىز» دەيدٸ.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ٶزدەرٸنٸز كٶرٸپ وتىرعانداي قازٸرگٸ موڭعولدار «ۋىق» دەگەن سٶزدٸ تٷسٸنبەيدٸ, ونى ارحايزم دەپ وتىر. «اۋىر ۋىق» تازا قازاق سٶزٸ. «ۋىق» دەپ, قازاقتىڭ كيٸز ٷيٸنٸڭ شاڭىراعىن تٸرەيتٸن, ياعني شاڭىراق پەن كەرەگەلەردٸڭ اراسىن جالعاپ تۇراتىن ۇزىن اعاش سىرىقشالاردى ايتادى. سوندا «اۋىر ۋىق» سٶزٸ, تٸكەلەي سٷيەگٸ اۋىر ٷي, اۋىر وردا بولىپ شىعادى, ال «قۇپييا شەجٸرەدە» الىپ وردا, ورتالىق وردا دەگەن ماعىنا دا قولدانىلعان.
مەنٸڭ وسى كەلتٸرگەن دەلەلٸمنٸڭ تاعى بٸر بۇلتارپاس ايعاعىن شىڭعىس قاعاننىڭ ٶز ۇرپاعىنان شىعىپ حان بولعان جەنە ٶز تاريحىن ٶزٸ جازىپ قالدىرعان ەبٸلعازى اتامىزدىڭ «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» اتتى تاريحي ەڭبەگٸنەن دە كٶرۋگە بولادى. بۇل ەڭبەكتٸڭ بٸز ٷشٸن بٸردەن – بٸر قۇندىلىعى, ونىڭ تازا كٶنە تٷرٸك تٸلٸندە, ياعني قازاق تٸلٸندە جازىلۋى. اتامىزدىڭ ٶز ايتۋىنشا, «بۇل تاريحتى جاقسىلى-جاماندى بارشاسى بٸلسٸن دەپ تٷركي تٸلٸمەن جازدىم. تٷركي تٸلٸمەن, سونشالىق بەس جاسار بالا تٷسٸنەتٸندەي ەتٸپ جاقسى جازىپپىن, تٷسٸنٸكتٸ بولسىن دەپ شاعاتاي تٷركٸسٸنەن, پارسى, اراب تٸلدەرٸنەن بٸر سٶز قوسپايمىن» دەگەن (30 بەت). «تٷرٸك شەجٸرەسٸن» ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلدەرٸ, ونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە تٷرٸك ەلدەرٸ ٶز تٸلدەرٸنە اۋدارىپ جاتقاندا, بۇل ەڭبەك قازاق تٸلٸنە اۋدارىلعان ەمەس. ونىڭ سەبەبٸ – شىعارما تٸلٸنٸڭ باسقا تٸلدەرمەن كٶپ ارالاسپاي, تازا ساقتالعان كٶنە تٷركٸ تٸلٸ, ياعني ونىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸ ەكەندٸگٸ. مۇنداي پٸكٸردٸ ەبٸلعازى شىعارمالارىنىڭ تٸلٸن زەرتتەگەن ا.ن.كونونوۆ, س.ن.يۆانوۆ, ت.ر.قورداباەۆ سيياقتى عالىمدار دا راستايدى. بۇل دەگەنٸڭ بارلىق تٷرٸك حالىقتارىنىڭ تٷپ قازىعى, اتا جۇرتى, قارا شاڭىراق يەسٸ - قازاق ەلٸ ەكەندٸگٸن ايعاقتاسا كەرەك. دەمەك, شىڭعىس حان زامانىندا (حٸٸٸ عاسىر), ودان 300 جىلدان اسا ۋاقىتتان كەيٸنگٸ ەبٸلعازى حان زامانىندا (حٷٸٸ عاسىر) بارشا حالىق قازاق تٸلٸن جاقسى بٸلگەن. دەمەك, بٷكٸل ەلەمگە تٷگەلگە جۋىق بيلٸگٸن جٷرگٸزگەن, شىڭعىسحان يمپەريياسىنىڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولعان.
قىتايدىڭ «تايپين حۋانيۇيجي» جيناعىندا: «تٷرٸكتەر بيە سٷتٸنەن جاساعان قىمىزدى ٸشٸپ قىزىپ العان سوڭ, ەن شىرقاپ, بٸر-بٸرٸمەن ٶلەڭ ايتىسادى» دەپ جازىلعان (196 بٶلٸم, «تٷرٸك شەجٸرەسٸ» تاراۋى). بٸز بۇدان قازاق ٶمٸرٸنٸڭ بارلىق سالاسىندا كەڭ جايىلىپ, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن جالعاسىپ كەلە جاتقان اقىندار ايتىسىنىڭ بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى باتىس تٷرٸك قاعاندىعى دەۋٸرٸنەن بەرٸ كەلە جاتقان داعدىلى دەستٷرٸ ەكەندٸگٸن, ال بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ سول تٷرٸك قاعاناتتىعىنىڭ زاڭدى جالعاسى ەكەندٸگٸن كٶرەمٸز. سەبەبٸ, بٷكٸل جەر بەتٸندەگٸ دٷنيە جٷزٸ ەلدەرٸنٸڭ ەش بٸرٸندە تٸل, سٶز ٶنەرٸ دەل بٸزدەگٸدەي دامىماعان. مۇنىڭ تٷپ-تامىرىن ادام اتانىڭدا, قازاق اتانىڭدا بٸر تٸلدە سٶيلەگەنٸن كٶرسەتەدٸ دەپ تۇجىرىمداۋعا بولادى.
مەدەنيەتتٸڭ ەڭ ٷلكەنٸ – تٸل. مەسەلەن, قىتايلار تٸلٸن جيناقتاپ كەلە جاتقانىنا 2300 جىل بولدى. 1968 جىلعى دەرەك بويىنشا, قىتايلار 500 مىڭ تٷبٸر سٶزٸن جيناپتى. ال اعىلشىندار 250 مىڭ تٷبٸر سٶز جيناي الدى. اعىلشىن مەن قىتاي وتىرىقشى ٶمٸرٸنٸڭ تٸلٸن جيناعان. ال بٸز كٶشپەلٸ مەن وتىرىقشى ٶمٸردٸڭ تٸلٸن ەكٸ قولىمىزبەن ۇستاپ ححٸ عاسىرعا ەندٸك. عالىم ج.بابالىقۇلىنىڭ ەسەبٸ بويىنشا, قازٸر قازاقتا 10 ملن. تٷبٸر سٶز بار. سوندىقتان, ەڭ بٸرٸنشٸ ورىندا تٸلدٸ جوعالتىپ الماي, ساقتاپ قالۋ بارلىق قازاق ازاماتىنىڭ پارىزى بولىپ تابىلادى.
تٸپتٸ شىڭعىسحان زامانىنان كٶپ بۇرىنعى, ەلەم تاريحىندا سكيف, ساق, گۋن, تٷرٸك (باتىس, شىعىس اتانعان ەكٸ قاعاناتتىڭدا) اتانعان ەلدەردٸڭ بەرٸنٸڭ دە مەملەكەتتٸك تٸلٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولعان. سولاردىڭ بٸرٸ ٷٸ-ٸح عاسىرلار ارالىعىندا ورتا جەنە ورتالىق ازييادا ٷلكەن يمپەرييا ورناتقان كٶك تٷرٸكتەردٸ كٶپتەگەن زەرتتەۋشٸلەر قازاققا قيماي ۇيعىر تٸلٸندە سٶيلەگەن دەپ جازىپ جٷر. تٷپ-تامىرىمەن قاتە تۇجىرىم. ولاردىڭ بەرٸنٸڭ دە ورتاق تٸلٸ قازاقتىڭ انا تٸلٸ بولعان. ونى ٶزگە ەلدەردٸڭ عالىمدارى دا مويىندايدى. مىسالى, تٷركٸتانۋشى عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى مىناداي دەرەكتەر كەلتٸرەدٸ.
«ون شاقتى جىل بۇرىن تٷركييادا تٷركٸتانۋشى عالىمداردىڭ ٷلكەن سيمپوزيۋمى بولدى. وعان مونگولييادان مەن دە قاتىستىم. اتالمىش سيمپوزيۋمدا ٶزبەكستاننان كەلگەن فيلوسوفييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ب.ر.كاريموۆ ورتاعا ەرەكشە ۇسىنىس تاستادى. ونىڭ «ورتاتٷرٸك» تەوريياسى بويىنشا تٷركٸ مەدەنيەتٸ مەن تٸلٸن ساقتاپ وتىرعان تەك قازاقتار عانا ەكەن. سوندىقتان, قازاق تٸلٸ بولاشاقتا تٷركٸ حالىقتارىنىڭ ورتاق تٸلٸ بولۋى تيٸس دەدٸ. لينگۆيستيكالىق جەنە تانىمدىق, ەتنوگرافييالىق ۇزاق جىلعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە وسىنداي قورىتىندىعا كەلگەن ەكەن. الايدا, ونى بٸردەن تاشكەنت عالىمدارى ورتاعا الىپ جەپ قويا جازدادى. ب.ر.كاريموۆ بۇل تەوريياسىن ەلٸ دە جالعاستىرۋدا». (ٷش قييان № 16. 24.04.2009 جىل).
وسى ايتىلعانداردىڭ تاعى بٸر بۇلتارتپاس دەلەلٸ, شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتالارى قاراحاندار ەۋلەتٸ بيلٸگٸ كەزٸندە ٶمٸر سٷرگەن قازاقتىڭ ەيگٸلٸ عالىمى م.قاشقاريدٸڭ 1072 جىلى باستالىپ, 1075 جىلى بٸتكەن «تٷركٸ تٸلدەر سٶزدٸگٸندە» كٶرسەتٸلگەن 246 ماقال-مەتەلدٸڭ بٸردٸ-بٸر سٶزٸ ٶزگەرمەستەن بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتٸپ, قازٸرگٸ قازاقتار اراسىندا كٷنٸ بٷگٸندە دە ٶز مەنٸن جويماي قولدانىستا جٷر.
قازٸر 49 مەملەكەت ٶزدەرٸنٸڭ تەگٸ تٷرٸك ەكەنٸن كەمٸل مويىندايدى. وسى ەلدەردٸڭ بەرٸ دە باستاپقى دا, سونىمەن قاتار باسقا دا كٶپتەگەن ەلدەر تازا قازاق تٸلٸندە سٶيلەگەن. تٸپتٸ كٷنٸ بٷگٸندە دە, ەلباسىمىز ايتىپ جٷرگەندەي قازاق تٸلٸن مەڭگەرگەن ادام تٷرٸكتٸڭ ون جەتٸ ەلٸمەن ەركٸن سٶيلەسسە, قالعاندارىمەن اۋدارماشىسىز اق تٷسٸنٸسە الادى.
شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ قازاقتىڭ انا تٸلٸندە سٶيلەگەندەرٸنٸڭ بۇلتارتپاس ايعاعى رەتٸندە مىنا بٸر دەرەكتەردٸ قاپەرلەرٸڭٸزگە بەرە كەتەيٸن: كٷن (عۇن) قاعانى مٶدە ب.ز.د. 209 جىلى قۇرعان يمپەرييادان بەرگٸ 1500 جىل ٸشٸندە قازٸرگٸ مۇڭالييا (موڭعولييا) ايماعىندا قازاق ەتنوسىن قۇراعان كٶپتەگەن رۋلار مەن تايپالار رۋلار ٶمٸر سٷرگەن. بٷگٸنگٸ كٷنٸ كەرٸلگەن (كەرۋلەن) ٶزەنٸنٸڭ ارناسىنان 25 شاقىرىم جەردەگٸ شىڭعىس حاننىڭ جازعى جايلاۋى اۆارگادا 1990 جىلى قويىلعان ەسكەرتكٸشتە قىرىقتان اسا قازاق تايپاسى مەن رۋىنىڭ تاڭباسى قاشالعان. ولار: ارعىن, باعانالى, بالتالى, شاپىراشتى, بەرٸش, وشاقتى, جالايىر, تاراقتى, تاما, تابىن, جاپپاس, شەكتٸ, قاڭلى, تەلەۋ, كەرەي, الاشا, تاز, ىستى, اداي, سارىٷيسٸن, دۋلات, ۋاق, قوڭىرات, رامادان, التىن, كەتە, تٶرتقارا, قاراساقال, جاعالبايلى, شەركەش, سيقىم, البان, بوتباي, شىمىر, ماتاي جەنە تەرٸستاڭبالى. موڭعول تاريحشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, شىڭعىسحان قاعاناتىنىڭ نەگٸزٸن قالاعان وسى رۋلار. قازٸرگٸ تاڭدا بۇل رۋ, تايپالاردىڭ بەرٸ قازاق حالقىنىڭ قۇرامىندا. ولاردىڭ بەرٸ سول كەزدە قالاي سٶيلەدٸ, كٷنٸ بٷگٸندە دە سولاي سٶيلەپ كەلەدٸ. بۇل كٷمەنعا دا, داۋعا دا جاتپايدى.
جوعارىدا كٶرسەتٸلگەن دەرەكتەردەن قازاقستاننىڭ تٸل مەن تاريح عىلىمي ەلٸ سول بۇرىنعى كٷيٸندە جاتتىڭ تٸلٸ مەن ٸلٸمٸنە تەۋەلدٸ بولىپ وتىرعانىن ايقىن كٶرەمٸز.
تاريح تاعلىمى: بٷگٸنگٸ كٷنٸ ۇلتىن «قازاق» دەپ جازىپ, قازاقتىڭ انا تٸلٸنەن قاشىپ جٷرگەندەر ٷشٸن كەلەشەكتە وپىق جەيتٸن كٷن تۋادى. ول كٷن الىس ەمەس.
قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم, ماڭعىستاۋ
فوتو: ەلٸبەك قويلاقاەۆ
.jpg)