Bizdiń ulttyq tarihymyzda jáne rýhani mádenietimizde erekshe oryn alatyn jyraýlar tulǵasy nesimen asqaq edi?! Halyqtyń jadynan berik oryn alǵan, júreginiń túkpirine máńgi uialaǵan, eldik týyn kótergen airyqsha tulǵalardyń erligi men eren eńbegin jyrlaýymen, sol jyrdy urpaqqa qundy qazyna retinde qaldyrýymen asqaq edi. Attyń jaly, túieniń qomynda júrip tirshilik keshken kóshpendiniń arman-muraty, ańsary, minezi, qairaty men qajyry, jaýjúrektigi bizge jyraýlardyń tolǵaýy hám epostyq muralary arqyly etene tanys. Ejelgi kúnnen búgingi tańǵa deiin qazaqtyń rýhani kúre tamyry bolǵan jyraýlyq óner qanshama qymbat dúnieni týdyryp, ult rýhynyń nárlenýine yqpal etse, solardyń búgingi mysaly retinde Almas Almatovtyń jyr-dastandaryn aitýǵa bolady.
«Shyńǵys-nama» – el jadyndaǵy erekshe bolmysty jan, kúlli álemdi dańqymen jalt qaratqan áigili Shyńǵys han tulǵasyn tarihi derekter men ańyzdar oqiǵasynan órbite otyryp barynsha tereń tanytqan tarihi dastan. Poetikalyq dástúrimizde bar jyr joldarynyń minájat túrin eske salatyn sóz basynda musylmandyq dástúrge sáikes Jaratýshydan medet tilegen jyraýdyń arǵy-bergi tarihqa qatysty oi-tolǵamy órnektelgen. Ary qarai «Álqissa» tizgindi óz qolyna alyp, Shyńǵys han tarihy týraly termelep ótedi. Uly qaǵan týraly aitylǵan, jazylǵan dúnieler tilge tiek bolyp, handar tarihy tarqatylady.
Tarihi dastan qurylymynaǵy «Shyńǵys hannyń ata-babalary jónindegi ápsana», jyraýdyń ózi kórsetkendei, «Altyn shejire» jelisi boiynsha poeziia tilinde baiandalǵan. Osylai bastaý alǵan tarihi dastan «Dobý mergenniń Alań sulýǵa úilenýi», «Esýkei batyrdyń tatarlarmen soǵysy» jelisimen jalǵasady. Dastan baianyndaǵy erekshe turǵan úzik –«Shyńǵys hannyń dúniege kelýi» aýzysha dástúrge sai ańyzdyq-ápsanalyq mánimen erekshelenedi. Epos dástúrindegi «ǵajaiyp týý» motivi dastanda el aýzynda aitylǵan jáne jazba shejirelerden oryn alǵan jeliden órbitilgen. Qara tasty ainala ushqan kishkentai qustyń belgisimen Esýkei qara tasty qaq jarǵanda aspanǵa bir altyn tańba ushyp, ekinshi qaitara shapqanda kúmis tańba kólge túsedi. Qustyń belgisimen úshinshi ret tasty jarǵanda:
Qudiretti «Hasbý»* tańba shyǵa keldi,
Kók Táńirim órnektegen beder salyp, -
dep tolǵaidy jyraý. Osylaisha Shyńǵystyń dańqty bolashaǵy belgi etiledi. Dastan oqiǵasy hronologiialyq retpen túzilgen. «Esýkei batyrdyń ólimi», «Temújinniń Bórte Qyzǵa úilenýi jáne Kerei Ýań hanmen (Tuǵyryl han) odaqtasýy», «Áýelin-begim men Bórte hanymnyń jaý qolyna túsýi» atty bólimderde Shyńǵys hannyń jeke ómirine qatysty jáne el ómirine qatysty oqiǵalar bir-birimen tyǵyz poetikalyq bailanysta jyrlanǵan. Shejire jazba baiandary men aýyzsha dástúrdegi baiandaýlar toǵysqan óleń-jyr joldary oqiǵany jyr tilimen jetkizgende sheber úilesip, oqyrmanyn da, tyńdarmanyn da baýraidy.
Áigili qaǵannyń tarihi joryqtary jyrlanǵan jáne tulǵalyq daralyǵy pash etilgen «Temújinniń Taishy, Merkitterdi shabýy (1179j)», «Shyńǵys hannyń Merkitterge joryǵy», «Temújinniń dosy Jamuqadan bólinýi» «Ulystyń irgesin qalaýy», «Kóripkel Qurshynyń tús kórýi», «Temújinniń han sailanýy jáne Shyńǵys haǵan ataǵyn atalýy (1182j)» bólimderi dańqty keiipkerdiń kúres jolyn, erekshe jaratylysyn, qolbasylyq talantyn, qaǵandyq qasietin tanytady. Shyńǵys hannyń memlekettiń ishki tártibi men áskeri júieni ornyqtyrýdaǵy eńbegi, úzdiksiz soǵystar júrgizip, uly joryqtarǵa shyǵýy, Kerýlen ózeni jaǵasy men Onon túbegindegi shaiqastary, Jalaiyr Jamuqamen, merkittermen, tatarlarmen soǵysyn poetikalyq tilmen baiandaityn bólimder batyrlyqtyń, jankeshti qaisarlyqtyń, uly qolbasylyqtyń bitimin daralai túsýge arnalǵan. Ańyzdar men tarihi derekterdiń toǵysýy nátijesinde týyndaǵan tarihi dastannyń ózegine alynǵan eldik, qaharmandyq, tarihi tulǵany absoliýttik dáripteý ideiasy budan keiingi bólimderde jalǵasyn tabady. Shyńǵystyń joryq joldary – onyń jalpaq jahandy ózine tánti etken uly isteriniń aiǵaǵy. Jyrda osy joryqtar sipaty, soǵys psihologiiasy, Uly Imperiiaǵa tutasqan túrli taipalar men rýlar tarihy, áigili handar men Shyńǵys urpaqtarynyń joryqtary eldik maqsat-múddeni kózdegen uly oqiǵalar retinde sýretteledi. Shyńǵystyń toǵyz ýáziri týraly baian, sondai-aq Borshy ýázirdiń, Tarǵutai-Kirlitúktiń, Kerei Tuǵyryl hannyń (Ýań han) baiany, Shyńǵys hannyń áskeri keńesi, kúzetshider men saqshylar erejesi týraly bólimder, Buiryq han, Kúlik han, Tuǵyryl han, Shaǵatai men Úgedei, Joshy han, Qubylai han, Jebe noian, Qasar noian obrazdary jyr mazmunynda úlken kórkemdik júk arqalaǵan. Osyndai taraýlardyń ishinde jyr oqiǵasynyń sharyqtaý shegi derlik ápsanalyq mánimen daralanyp, mifopoetikalyq kórkemdeýmen kómkerilgen «Shyńǵys hannyń altyn keseden sharap ishýi» atty taraýdy erekshe bólip aitýǵa bolady. Erekshe týǵan, Táńirdiń nazary túsken jannyń ǵana enshisine buiyrar «ómir tostaǵanyn» izdeý jelisi álem mifologiiasyndaǵy turaqty ári keń taraǵan motivterdiń biri. Molshylyq pen yrystyń, sheksiz bilik pen danalyqtyń sýsyny quiylǵan «ómir tostaǵany» Shyńǵys qaǵannyń qolynda ǵaiyptan sharap quiylǵan «altyn kese» sipatynda kórinedi. Ondaǵy sharap tek Shyńǵystai «saǵymǵa sadaǵyn ildirgen» ǵajaiyp bolmysty adamnyń kómeiine quiylady.
Keltter mifologiiasynda «ótkenniń jáne keleshektiń koroli» dep atalǵan Artýr patsha qolyna túsiretin «ómir tostaǵany» (keltterdiń shyqqan tegi baǵzy kóshpendiler dep bilip, Artýrdy óz baýyryna tartatyn túrki tektes halyqtar pikirin de eske sala keteiik) óshpes dańq pen kóshpes saltanattyń simvoly bolsa, dál sol «altyn kese» sharap tolǵan qalpymen Shyńǵys qaǵanǵa Táńirdiń qalaýymen buiyrady. Osy bir erekshe oqiǵa arqyly jyrdaǵy Shyńǵys han tulǵasy asqaqtai túsedi.
Túiindei aitsaq, oqyrman nazaryna usynylǵan «Shyńǵys-nama» tarihi dastany erlik pen eldikti jyrlap, qaharmandyq rýhty kóteretin, ult tarihynyń qat-qabat qalyń qoinaýyn kórkem keńistikte túletken iri epikalyq týyndylar qatarynda. Jyraýlyq dástúrde týyndaǵan bul dastan qazaqtyń jyraýlyq óneri men epikalyq murasyn jańǵyrtqan kesek týyndy.
Janat Áskerbekqyzy,
L.N. Gýmilev Eýraziia Ulttyq Ýniversiteti
